PDA

Просмотр полной версии : Муса Бексултанов - Рассказы'


BORZ...
11.05.2006, 19:02
Не спасся (быль)

Довт, сын Новраза, ничем не отличался ото всех остальных, разве что трудолюбием. Трудился он не различая дня и ночи. Люди Довта не знали. Зато сам он знал себя хорошо. Ему, Довту, этого было достаточно. Довт знал, что жить тяжело, и еще тяжелее прожить, ничем себя не запятнав. Знал, что легче поберечься, чем потом мстить за обиду. Потому и берегся, ходил, будто со сломанной шеей, уставясь в землю, чтобы даже взгляд его не стал поводом для неприятности.

Довт боялся. Боялся не так, как другие, не страхом за свою шкуру. Он боялся оказаться в чем-нибудь виноватым. Быть невиновным было трудно. Невиноватых не было. Плач детей в колыбели, и тот казался подозрительным — так ли плачут дети?.. Вот чего боялся Довт. В те времена, когда предосудительным считалось даже иметь коня под седло (сколько сгинули из-за коней), Довт продал своего осла, осел-то ведь тоже животина о четырех ногах. И все равно Довт не спасся.
Его, правда, не забрали, и во двор с обыском, как к другим, не врывались. Ему пришла повестка. Многие из тех, кому приносили повестку, уходили в бега, не шли, куда вызывают, хотя и не были ни в чем виноваты. Те, которые шли, не возвращались, а если возвращались, то один, в лучшем случае, двое из десяти.
Повесток боялись.
Довт чинил сапетку (прутья он принес на спине), когда ему протянули повестку.
Ему ее прочитали.
Его вызывал начальник НКВД, завтра, рано утром (оставил время, чтобы сбежать).
«Чего они хотят от тебя, ты же ничего не сделал...» — сказала жена, словно услышав сомнения Довта — он сидел, размышлял: идти или нет.
Он снова думал о пятерых своих детях, все пятеро — девочки.
У него-то и сына не было.
В самом деле, что он такого сделал, чтобы отчитываться? А что сделали Исраил, Мажид, Малцаг, Сато, Хайдар, Шовхал — все, кто сгинул?
Нет! Мало ли... Может, и было что... Не было, откуда... как... Уж он-то знал их хорошо.
Довт пошел.
Мысли Довта снова перестали ему подчиняться, когда его, раздетого, избитого, медяка не стоящего, словно состарившегося пса, швырнули навзничь в бетонный мешок.
Он узнал, что такое Судный день (слышал, что будет такой после смерти), когда впервые в жизни увидел, как по-бабьи рыдают сильные мужчины, те, что раньше считали, будто им и равных в мужестве нет, как они клевещут друг на друга, не смея поднять спущенные штаны, стоя на ногах день и ночь в страшных муках. Ноги пухли. Сознание дробилось на обрывки слов. Разных слов.

Люди не сознавали того, что говорят.
Им было безразлично, что говорить.
Что бы ни спросили, отвечали «да». — «Ты хотел свергнуть Советскую власть?» — «Хотел». — «Снабжал абреков патронами?» — .«Снабжал». — «Ненавидел Советы?» — «Ненавидел». — «Был за немцев?» — «Был».
Если спрашивали: «Был?» — отвечал «Был». Если спрашивали: «Не был?» — отвечал «Не был».

Если этих слов не попадалось, сообразить, что надо ответить, не могли. Сознание не воспринимало. Сознание отупело.
Потом, когда человек отвечал «да» на все, о чем его спрашивали, ему мазали большой палец чем-то черным и прижимали пои написанным.
Люди не знали, что это значит. Если и знали — думать были не в состоянии. Если и думали — сделать ничего не могли. После этого людей по одному уводили.
Некоторые из тех, кого уводили, прощались. Увидимся, мол, на том свете.
Другие прощаться забывали, они были не в силах осмыслить что-либо, кроме приказа.
Иные плакали, вцепившись в кого-нибудь и моля о помощи.
Уведенные — пропадали.
Довт не пропал. Довта не увели.


Он не говорил ни «да», ни «нет». Не обронил ни «был», ни «не был».
Когда начальник, выбив рукоятью нагана зубы, свалил его на пол, Довт понял, что пришла смерть. Потом, когда тупой носок черного блестящего сапога сломал ему два ребра, он понял это еще раз.
От него требовали, чтобы он принес пятизарядную винтовку.
Били все время по голове.

Выворачивали руки, заламывая их высоко за спину.
Руки сначала болели. Потом боль постепенно исчезла. Руки висели веревками, их можно было бы завязать в узел.
Когда ему сломали палец левой руки, он понял, что еще жив.
Через три недели, утром, вошедший с миской похлебки охранник (люди называли его сторожем) спросил Довта, чего от него хотят.
Довт рассказал.


— Ну так сдай винтовку, — удивился сторож. Довт объяснил, что у него никогда не было винтовки, что он и кинжал-то отцовский давно отдал.
— Скажи, что есть, — посоветовал сторож. — Тогда выйдешь отсюда, а там...
— Того, чего нет, говорить не стану, — стоял на своем Довт. — А бегать — это не по мне.
— Скажи, что есть, — снова посоветовал охранник. — Я тебе помогу, найду винтовку. Многие сдали и спаслись, теперь на воле.
Довт не понял, или не поверил, а точнее сказать, испугался, как испугался в тот день, когда пришла повестка. Потом мысли неожиданно прояснились, стало казаться, что все происходит в чужом, увиденном кем-то другим сне: начальник с первого дня коварных допросов, настойчиво навязывал ему один и тот же путь — бежать.
Почему? Зачем?

Из их села бежали многие, сами не зная из-за чего.
Его били еще пять дней, а Довт все не мог взять в толк, зачем начальник дает ему возможность бежать, требуя, чтобы он шел домой, вернулся с винтовкой.
Каждый раз он отвечал, что у него ее нет.
Все-таки Довту пришлось сказать, что винтовка у него есть, когда крик его жены Халимат, прорвавшись сквозь все тюремные запоры, расплавленным свинцом влился ему в душу.
Он вспомнил тогда Гелага, сына Сады, расстрелянного в тридцать восьмом году.


Гелаг выдержал три месяца, не очернив наветом ни себя, ни других.
Все десять пальцев на руках Гелага полопались, когда их зажимали между дверью и косяком, потом ему сломали по три пальца на каждой руке.

Гелаг выстоял.
В конце концов, в тюрьму привели его молодую жену Баргаш, еще и месяца медового с ним не прожившую, начали раздевать у него на глазах. Тогда Гелаг принял грех на душу, сказал что все, о чем спрашивали, сделал он сам.
Так и не стал он никого чернить, и Баргаш раздели донага.
Говорят, Гелаг в тот день поседел.





* * *
Через три дня после того, как Довт повидал Халисат, его отпустили, чтобы вернулся с винтовкой.
— Принесешь и будешь свободен, — сказали ему.
Отперли засовы, вывели из тюрьмы и передали тому самому сторожу, который приносил еду, чтобы тот проводил Довта.
. Сторож, заперев дверь своей каморки, положил перед ним священную книгу со строками из Корана.
Довт трижды поклялся не выдавать того, кто продал винтовку.
Сторож той же ночью (по уговору) ждал с винтовкой, спрятавшись во дворе у Довта в кукурузном стоге.
Довт вынес из дома деньги, сколько было запрошено за винтовку, и, еще раз поклявшись не выдавать продавшего, отдал их сторожу.
Три дня ждал Довт, не придет ли кто к ним. ,
Никто не пришел.
Довт понял: хотят, чтобы сбежал. Теперь он знал почему скрылись все те, кто за последний год исчезли из села. Сбежать удавалось легко, но потом беглеца настойчиво преследовали, и если не могли найти, все равно кого-нибудь убивали.


Многие, как это сейчас собирался сделать Довт, шли сдавать оружие, и он не припомнил, чтобы хоть один из них вернулся, даже слепой Ахъяд, в двух шагах ничего не видевший. Довту винтовку дал сторож, а вот где взяли их все остальные, он так понять и не смог.
За долгие три дня и четвертую ночь, проведенные в думах, он не сумел разобраться, почему власти вынуждают бежать ни в чем не повинных, преступных не больше, чем рыбы в воде, людей, почему находят самые разные поводы для обвинения, и даже на фронт по заявлению не отправляют, а только грубят — там, мол, такие не нужны. Потом он понял, что все это — какая-то чудовищная подлость, какая-то изощренная хитрость, разобраться в которой под силу разве что Всевышнему.


Поняв это, он поклялся (сначала спросив у Аллаха благословения), что не погибнет от этой неизвестной подлости, не взяв с собою на тот свет чью-нибудь душу в отместку за свою. Потом пришло спокойствие, словно все, что должно случиться, давно уже случилось.
Говорят, на четвертый день Довт был очень спокоен, ласкал детей, возился с отложенной было починкой сапетки, не обращая внимания на боль в сломанных ребрах и пальцах.


Никому из тех, кто приходил навестить его, он не сказал, что должен вернуться в НКВД. С большим трудом ему удалось и Халисат убедить в том, что его отпустили насовсем, что он все уладил.
На пятое утро Довт совершил намаз необычно рано. Потом вместе с Халисат уложил все разбросанные по наделу кукурузные стебли в один большой стог. После этого, начав с ничего не значащих воспоминаний, затеял откровенный разговор и растолковал Халисат все свои дела — кто сколько должен ему, и кому должен он сам. Затем тщательно подстриг ногти на руках и ногах, позавтракал, надел чистую одежду, и, говорят, долго ходил по двору. А когда Халисат спросила: «Что с тобой, отчего ты такой грустный?», он, попытавшись улыбнуться, ответил: «Надо же, а — еще бы немного, и пропал бы, как старая овца».


Незадолго до обеда, стараясь не попасться на глаза Халисат, он накинул чоху и долго простоял, разглядывая себя в осколке зеркала, вмазанном в стену, кашлянул несколько раз, вышел, не сказав никому ни слова, на улицу и медленно зашагал по дороге.
— Куда ты? — крикнула ему вслед Халисат.
— Схожу в сельсовет, сдам налог. Надо же тебе было вслед-то кричать... Ужин приготовь вовремя, — сказал, говорят, не обернувшись, Довт.
Больше Халисат его не видела.
Увидев Довта, сторож растерялся: вскочил со стула, прижался к стене.
Довт заставил себя остановиться и попробовал улыбнуться.
Вот, мол, пришел сдавать винтовку.
Взгляд сторожа не сказал Довту ничего.
Одна и та же винтовка, в который раз проданная сторожем, всегда возвращалась, ни разу не выдав мыслей своего хозяина.


— Поставь ее, — услышал Довт.
Нет, он должен видеть начальника, начальник велел принести и отдать ему самому.
Сторож отвел его к двери в кабинет. Довт, войдя, снова попытался улыбнуться.
Карандаш выпал из рук начальника, увидевшего Довта, и покатился по столу. Начальник побледнел, потом покраснел. Желваки взбугрились.
— Покажи винтовку, раз уж ты ее принес... А я тут уже разрабатываю операцию по твоему задержанию, — его рука приподнялась со стола.
Выстрел ударил начальника точно в левый глаз. Вторая пуля вошла в его грудь.
Довт выскочил за дверь и побежал по длинному, узкому коридору.
Сторожа на месте не было. Довт собирался рассказать ему о случившемся и предложить бежать вместе.




— Руки вверх! — раздалось за спиной.
Обернувшись, Довт увидел зрачок наганного ствола, целившийся ему в переносицу.
«Сторож», — поняли - глаза, прежде чем разум успел вникнуть в увиденное.
— Послушай, — вырвалось у Довта.
Свистнула, едва не отхватив ему ухо, пуля.
Прежде чем Довт успел нажать курок, его куснуло в грудь, слева.
Довт понял свою главную ошибку чуть раньше, чем его ударило между бровей.
Третью пулю сторож, одетый в милицейскую форму, всадил ему в затылок.
Тело Довта дернулось в последний раз.




***
На надгробье, установленном без могилы у дороги в 1958 году, написано, что Довт, сын Новраза, умер в сорок третьем году.
Похоже, что мастер-камнерез забыл указать девятый день первого месяца осени. Но это, наверное, теперь не особенно и нужно.


С чеченского.
Перевод А. Магомедова.
Chermo.narod.ru

Малха Аьзни
11.05.2006, 19:34
Дал геч дойл оц саганаъ, массераъ...

Борз, есть ли у тебя все эти рассказы без перевода? :)

9lamberg
13.05.2006, 18:34
Дал геч дойл оц саганаъ, массераъ...

Борз, есть ли у тебя все эти рассказы без перевода? :)

Автор рассказов Муса Бексултанов. Переводы не совсем и удачные. Книги Бексултанова на чеченском языке вполне доступны.

BORZ...
13.05.2006, 20:41
Автор рассказов Муса Бексултанов. Переводы не совсем и удачные. Книги Бексултанова на чеченском языке вполне доступны.


Да, автор Бексултанов, на чеченском не читал поэтому не знаю на счет удачности перевода, а где можно достать на чеченском? Желательно в Москве...

[-SNIPER-]
13.05.2006, 21:29
Дал геч дойл цунаъ, царн массарнаъ !((

Малха Аьзни
14.05.2006, 08:04
Я нашла один рассказ на чеченском: http://chenet.ucoz.ru/forum/34-72-1

BORZ...
21.05.2006, 14:56
"Посох"


Невесту нашего соседа Лечи на время, пока уладят все с родственниками, оставили в дальнем селе. Уже около недели с моим дедом Дерказом готовились преградить путь свадебному кортежу. Каждый день мы обсуждали, как мы это сделаем, вернее, я спрашивал у Дерки, забегая вперед и дергая его за бархатные штаны.
— Хей, хей, — снизу вверх глядел я на него.
— Ва, чтобы тебе долго жить, мой сынок! — клал свою огромную морщинистую левую ладонь мне на голову, улыбался и, вытирая правой рукой мой нос, ласкал меня мой старик. — Вот так и перекроем дорогу, не завязывая ни троса, ни веревки. Я буду сидеть, а когда они остановят машины, ты подойдешь и возьмешь у них пошлину. На эти деньги мы тебе купим конфеты, шарики, свисток, белую жвачку — много разных вещей купим.
— А тебе? — удивленно смотрел я вверх.
— Мне... Я тоже поем конфеты, буду надувать тебе шарики, — улыбался Дерки.
Я радовался и смеялся.
Тогда мой старик поднимал меня высоко на руках и раскачивал в воздухе, приговаривая:
— Хий, волчонок мой, мой волк!
Мой дед был самым хорошим дедом на всем свете, я любил его больше всех даже больше бабушки, которая всегда ходила за мной, отыскивала, куда бы я ни убегал, и, словно козырьком, прикрыв глаза ладонью от солнца, звала:
— Иди домой, поешь, чтобы тебе не знать дороги в ад, пострел ты этакий.
— Беги, беги скорей, обними своего Дерки, идет она, идет! — дед протягивал вперед руки, подгоняя меня улыбкой.
Я со смехом бросался ему в объятия. Он с криком: «хоппа!» поднимал меня в воздух, спасая от набегавшей бабушки. Потом, немного поиграв со мной, говорил ей:
— Уйди, не мучай ребенка, когда проголодается, поест. Нам еще надо прогуляться. Верно, волчонок? — спрашивал он, глядя мне в глаза.
— Мы должны идти, — говорил я, подмигивая Дерки.
— Хий, волк! Мужчина он, мужчина! — крепко прижимал меня к себе мой старик.
Он брал меня за руку и мы медленно прогуливались. Говорили «мужские» речи, поправляли покосившийся забор, убирали с дороги камень...
— Дерки!
— Что?
— А как же остановится та машина, если не протянуть трос, она ведь проедет? — не верилось мне, что если не протянуть между столбами поперек улицы трос, машина остановится.
— Завтра, когда мы играли на берегу Энгал-речки, там завязывали трос, Дерки, — сказал я деду, который подвязывал проволокой оторвавшуюся от забора жердь.
— Когда, «завтра» играли, говоришь? — засмеялся он.
Такой разговор происходил у нас ежедневно, я спрашивал, как мы преградим путь машинам, что купим на вырученные деньги и как может остановиться машина, если перед ней нет преграды.


И ночью, на кровати, возле стенки, за спиной Дерки я находил, что спросить у него о предстоящем перекрытии пути. Быстро присев, я смотрел: не спит ли Дерки. Бывало, что он спал. Тогда, недовольный, я снова ложился, хлопая глазами в темноте, стараясь представить себе, как все это будет. Будет ехать много красных, белых, синих, черных, зеленых машин. Они будут сигналить: «па-па-ап-а-ап», дети будут бежать за машинами, женщины будут стоять возле своих ворот и смотреть на машину с невестой. Потом мой старик, сидя на своем камне возле ворот, остановит первую машину, без веревки, потом все машины остановятся. После этого я медленно пойду к ним, потом мы с моим стариком купим на эти деньги много вещей — конфеты, свисток, жвачку, шары и еще жесткую щетку для нашего коня Орлика, чтобы счищать с него грязь — она пристает, когда он валяется на земле.
Приближался день приезда невесты, это будет завтра, большой и веселый день. Всем детям с нашей улицы я с гордостью рассказал уже, как мой старик перекроет дорогу.
— Выбросьте эти тросы, веревки... Все приходите к нашему забору, все посмотрим.
Они окружили меня большой толпой, раскрыв рты от удивления — я был для них сегодня необычным.
— А как вы ее, машину, остановите? — спрашивали они.
— Дерки знает, — отвечал я, — увидим, как он это сделает... он не тронется с места, не протянет ни троса, ни веревки.
Я не мог уснуть в ту ночь, от беспокойства не знал куда себя деть. Потушили лампу, Дерки, баба, и наш кот — все затихли, а меня словно кто-то щекотал, я смеялся тайком, изредка поглядывая в окно, не светает ли. Луна повисла в вышине, звезды дрожали в небе. Ночь была прекрасной и тихой.
Не помню, как я уснул. Утром, когда бабушка меня разбудила, мой первый вопрос был:
— Который час?


Когда я позавтракал, вошел мой дед, пальцем пробуя лезвие топора, и сказал, что мы с ним идем в лес за прутьями, чтобы сделать круг для кормления цыплят, так как большие куры не дают им клевать корм. Прутья сначала заостренными толстыми концами втыкали в землю на близком расстоянии друг от друга, по кругу, затем их верхушки связывали проволокой. Таких кругов мы уже сделали два, и еще сапетку для кукурузы.
Я возмутился, когда он сказал об этом, ведь мы могли прозевать невесту.
Спозаранку поставил я двух мальчишек на окраине села сторожить и сообщить нам, как только появятся машины, а сам следил, чтобы Дерки не ушел далеко.
Во дворе у нас лежали приготовленные было ребятами тросы, веревки, жерди, так как я сказал, что они не нужны.
В глазах у меня темнело от напряжения, иногда арба казалась машиной, в ушах у меня стоял гул моторов. Я был весь ожидание. Солнце поднялось высоко: машин не было видно. Дерки где-то стучал топором. В эти минуты я был одинок, без человеку, который понимал бы меня.
В тот момент, когда я уже устал ждать, я увидел моих часовых, мчащихся наперегонки. Не дожидаясь их, я рванулся, к Дерки. Я ничего не видел и не мог произнести ни слова, кроме: .
— Дерки... машина... машина... быстрее... быстрее...
Мой старик зашел в дом, взял из шифоньера свой посох и, радуясь наравне со мной, вышел на улицу. Все мальчишки стояли возле наших ворот, все смотрели на меня с немым вопросом, у всех на лицах было любопытство, внимание, счастье, ликование.
Я стоял, спиной притулившись к своему старику, его большие, с седыми волосами руки свисали с моих плеч. Я то и дело взглядывал вверх на Дерки, но он ласково трепал меня:
— Подожди, терпение! Пусть машина поближе подъедет. Все ребята собрались возле нас, чтобы увидеть, как это можно без ничего остановить машину с невестой. Машины приближались. Я вырывался, но мой старик еще крепче прижимал меня к себе.
Когда машины подъехали совсем близко, он сказал:
— Иди, положи поперек дороги мой посох и стань в сторонке, а когда они остановятся, подойди и возьми у них деньги. Не забудь пожелать счастья молодым...


Я наконец вырвался из рук Дерки. Положил, как он велел, быстро посох и стоял, разинув рот до ушей, аж глаза мои закрылись, когда небесного цвета «Жигули», украшенные разноцветными лентами, шарами и куклой на капоте, пронеслась мимо меня. Все сигналили, в некоторых машинах парни, высунув головы из окон, барабанили по дверцам, раздавались выстрелы из ружья, крики.


Я сначала посмотрел вслед машине небесного цвета, которая увезла невесту, потом, не понимая, вернее, растерявшись как-то, стоял, провожая машины, считая про себя, если проскочила машина с невестой, то хоть эти, наверно, должны остановиться.
Машины проскакивали одна за другой, не задерживаясь. Улыбка на моем лице постепенно исчезла, рот удивленно раскрылся, глаза расширились.
Все машины проехали не останавливаясь.
У меня из уголка рта потекла слюна, я не заметил этого, мне все не верилось...
Тогда я увидел лежащий в пыли, поломанный в двух местах посох, который был очень дорог Дерки, так как остался от его умершего брата, и хранился в шифоньере.
Я взглянул на Дерки, готовый заплакать. Он, напрягшийся, слегка растопырив руки, словно приготовившись встать, сузив веки глаз, с дрожащим краем рта, как у него бывало в минуты гнева, смотрел поверх других машин вперед, туда, где исчезла машина небесного цвета, будто он видел ее сейчас. Ребята смотрели то на Дерки, то на меня, то вопросительно переглядывались, не понимая ничего.
Но Дерки был недвижим.

— Ийт! Если бы ты трос... дал бы протянуть трос... веревку... Или жердь... ты трос... если бы... — бросился я к Дерки, слабыми кулачками стуча его по коленям. Наконец, не выдержав более, я зарыдал, закрыв лицо руками.
Я не мог забыть все — как я готовился к этому, мои ожидания, ребята, которых я собрал, бахвальство свое перед ними, сигналы машин; моя самая большая радость, мои надежды не сбылись, разрушились, напрасно тешив до сих пор и обманув.
— Если бы трос... если трос... а-ха-ха-ха... ав-в-в-вай... ва ба-а — баба, — крепко обняв его ногу, я спрятал свое мокрое лицо в бархат штанов Дерки, мотая головой.
В это время рука Дерки ласково легла на мою голову.
— Дерки, трос… ты... трос... почему... — я посмотрел вверх, — я никогда еще не видел таким моего старика, его лицо было прекрасным, глаза стали добрыми, и потускнели, как вспотевшее стекло, покрасневшие губы шептали что-то как во сне:
— Да, да, мой сынок, надо было трос завязать... Я не знал... не думал... не ожидал, что они так... — пальцы его рук тихо теребили волосы на моей голове. — Иди... принеси, принеси наш посох... наш п-посох, — со стоном произнес он, устремив свои глаза, полуприкрытые от старости, на оставшийся от брата посох, который лежал сейчас в пыли, превратившись в три обломка.

М. Бексултанов.

С чеченского.
Перевод С. Мацаева.
chermo.narod.ru

[-SNIPER-]
21.05.2006, 15:30
Хороший рассказ)

χrоηoφαг
21.05.2006, 16:28
Хороший рассказ,с глубоким смыслом. Думаю, что рассказ наглядно иллюстрирует сегодняшнюю ситуацию,когда неуважение к старшим достигло своего апогея.
Тот посох,который остался под колесами автомобилей, которые находились под управлением молодых людей символизирует авторитет, опыт и мудрость наших стариков, истинных хранителей наших красивых традиций, мнения и мудрые советы которых сегодня находятся под "колесами" невежества молодых людей,пренебрегающих всем этим.
Очень печально,потому что Чеченцы всегда славились своим почтительным отношением к старшим, уважением к женщинам и снисходительным отношением к младшим.

dozent
30.05.2006, 18:43
Баркалла.
"Посох" дийцарна автор мила вара?

Black Rose
07.06.2006, 11:33
Потом обязательно прочту.

*Rayan*
31.07.2006, 21:14
Точнее мне нужен был один рассказ из этого его сборника «Юха кхана а, селхана санна…». Называется он "ТОРГ1".

*Rayan*
01.08.2006, 14:08
Simak,
у меня есть Бексултанов и в том числе рассказ "Торг1а". Ч1ог1а дика дийцар ду, цуьнан дийцарех уггаре а дикачех цхьаъ ду иза.

амма кху чу иза муха кхоссадеза ца хаьа суна, не могу я же весь рассказ переписать сюда))

х1у дича бакъахь дара теша?)
Делахь са йиш, в сети и рассказ йоцуш юйлам хаар сун, вручную язза йин цхьаммо чу ца кхоьссич). Но все равно надеялся, сун ца хууш хила а там баркх аьлла).
Кхи цхьа1 ю сун хаз хетш цуьнан рассказшехар, "К1ентан Да" ю моьт сун цуьнан названий..

MAPTAHXO
01.08.2006, 14:38
Дера хилла уьш, Мартанхо, тамашийна къонахий, дешан мах хууш, дуьненан мах хууш, дахаран мах хууш.

ц1еначу х1ух хилла-кх уьш, ц1ий бехкадаланза, ц1ий качдаланза...
Изам ду хьуна деахь...
Со-м баш цунах кхи цец ваьл вац хьуна. Нохчий ишт хиларх вай цец ца довла.
Со цец кху теман ц1е а гин ваьллера.)))

*Rayan*
01.08.2006, 18:09
"1аламат", "Терза", "Сарсакъах долу туьйра" и дийцарш дешний ахь цуьнан?
Хьалхалерачу заманех, цу заманахьлерачу къонахех а, мехкарех а долу дийцарш ч1ог1а яздина ду Бексултановн.
И т1аьххьар лераниш, цхьа "блатной" нехан романтикех лаьцна дерш-м суна хаза ца хета, бакъ дерг дийцича)
Ешнам хир тарло ас, амма сун даг1 дог1уш долу дицарш: "Торг1ий" "к1ентан Дай" бен дац.. Дукх жим волш дешна ас цуьнан и цхьа сборник "Юха кхана а, селхана санна…".
Особенно запомнились только эти двое. К тому же отецан х1ор элп дагахь хаар цуьнан, веанчу хьешан даим и рассказ ешуш хилар).

Дел рез хийл хьун отрывок язярна!

Сун д1а йоллуш к1еззиг даг йог1 из:
"Суна, даим кечвелла, к1ора санна 1аьржа ши мекх а, ц1ена яьшна мажа а йолуш, 1аьржачу ц1оц1к1амашна к1елара сийна ши б1аьрг синк1ераме хьежош дага вог1у иза. Дага вог1а сеттош шуьра белашаш а йолуш, куро арк1ал тесна корта цхьаьна метта а латтош, готта к1аьстачу г1одюк1ца д1ас а техкаш, шена 1аьржачу динахь тхайга вог1уш...."

И еще К1ахьирс, ларлуш хил, дукх нахах д1а ма ветло аьлла цуьнг аьлч, цо олукх: "Со харц ца лийна К1ахьир цхьанна а стаге. Майрал нийсонц карийна суна. Стешхалла харцонц бен хила йиш яц".

И еще: "Цуьнан йо1 Залма, лечу дийнахь 44 шер яра. Цо 1аьрж духар вохь диллалц бохуш, захлой ца хьахош 1ийна чарна, Залми чухт марчонц хуьцуш гира....".

Да...., цу хенахь хилл болу нах Валлах1и бац тахан, уьш хиллла бокк1ул болу К1онхий!

χrоηoφαг
07.08.2006, 06:00
1алелай, сайна доийтар ду аьлла долу дийцар диц делла 1аш вар-кх со =)))
Сельма, мичахь ду ахь сан оцу цхьа долчу г1улкхашца дог1аш ду баьхна дийцар? =))

Сельма
07.08.2006, 13:33
1алелай, сайна доийтар ду аьлла долу дийцар диц делла 1аш вар-кх со =)))
Сельма, мичахь ду ахь сан оцу цхьа долчу г1улкхашца дог1аш ду баьхна дийцар? =))
:unsure: :unsure: Ванах муьлох дара техьа иза? Дага-м ца дог1а. Бехк хетий хьуна суна иза дицдалар? :blushing:

χrоηoφαг
07.08.2006, 15:44
:unsure: :unsure: Ванах муьлох дара техьа иза? Дага-м ца дог1а. Бехк хетий хьуна суна иза дицдалар? :blushing:
Бехк бахий ахьа? =) Бехк хеташ бац =))
Сельма, доьзалехь нана бохаш дериг мел коьрта ду, доьзалхо дукха хьолехь шен ненах тера хуьла ,- бохаш къамел дечу хенахь хьахийна дар-кх хьан иза =)) Дийцар суна даийта дагахь яр хьо, амма бехк баккха вайн бакъо йоцачу баьхьанашна йиссан-кх хьо =))

Сельма
07.08.2006, 21:00
Бехк бахий ахьа? =) Бехк хеташ бац =))
Сельма, доьзалехь нана бохаш дериг мел коьрта ду, доьзалхо дукха хьолехь шен ненах тера хуьла ,- бохаш къамел дечу хенахь хьахийна дар-кх хьан иза =)) Дийцар суна даийта дагахь яр хьо, амма бехк баккха вайн бакъо йоцачу баьхьанашна йиссан-кх хьо =))
:p :p :p
Ааааа, дагадеан суна. Дала мукълахь цхьайолу кийсакаш кхуз чу кхуьссар ю ас. Амма иза хьуна д1адаийта некъ муха карор бу-м ца хаьъ суна цкъачунна... :wink:

χrоηoφαг
08.08.2006, 19:21
:p :p :p
Ааааа, дагадеан суна. Дала мукълахь цхьайолу кийсакаш кхуз чу кхуьссар ю ас. Амма иза хьуна д1адаийта некъ муха карор бу-м ца хаьъ суна цкъачунна... :wink:
Дала декъал войла, Дала г1азот къобал дойла, борода Лечи олаш цхьа хаза х1ума дара наггахь "Цхьа а х1ума схьа лур йолаш-м дац шу!" ,- олаш, ч1ог1а хаза олар цуо иза, цунна дайна, цхьа а кийсак кху чу кхуссар йолаш-м дац шу =)

Сельма
09.08.2006, 23:12
Дала декъал войла, Дала г1азот къобал дойла, борода Лечи олаш цхьа хаза х1ума дара наггахь "Цхьа а х1ума схьа лур йолаш-м дац шу!" ,- олаш, ч1ог1а хаза олар цуо иза, цунна дайна, цхьа а кийсак кху чу кхуссар йолаш-м дац шу =)
:blushing: Тховса чу ца кхоссахь к1елхьар ер яц.
Жимма т1аьхьо чу йог1ур со и кийсакаш яхьаш. :wink:

χrоηoφαг
10.08.2006, 00:35
:blushing: Тховса чу ца кхоссахь к1елхьар ер яц.
Жимма т1аьхьо чу йог1ур со и кийсакаш яхьаш. :wink:
Хьоьжаш 1аш ву-кх со, дуй =)
Буьйсана набрана суй беш вац со, Сельма =) сийсара 1уьйкъа хан хиллаца Эрих Мария Ремарк олаш волчу немцойн яздархочуьн «Кхо накъост» олаш йолу роман йоьшаш 1ий со =)) ч1ог1а хаза яздеш хилла цуо =))

Сельма
13.08.2006, 23:10
Хьоьжаш 1аш ву-кх со, дуй =)
Буьйсана набрана суй беш вац со, Сельма =) сийсара 1уьйкъа хан хиллаца Эрих Мария Ремарк олаш волчу немцойн яздархочуьн «Кхо накъост» олаш йолу роман йоьшаш 1ий со =)) ч1ог1а хаза яздеш хилла цуо =))
Д1асваьлла-м хир ма вац хьо цу хенахь дуьнсхьа?)))))))))
М. Бексултанов
ТЕРЗА
"Стигал бохь хьекхалуш хиларх а, къонахчо зудчух зуда йийр ю бохург бакъ-м ца хиллера, ма бакъ ца хиллеракх иза...
Оцу Дала ша ца нисйича, нислуш ца хиллера-кх дика зуда, ахь итт ялорх я б1е йитарх, дера ца хиллера!
"Со велча нахала ер ю-кх хьо, хьенех, евзар ю-кх хьо нахана,-олура кхуьнан дас,-х1окху берех мостаг1ий хиларна кхоьруш д1акхийхьи-кх ас хьа, я цунах а ца кхийтир-кх хьо къона къанлуш",-олий...
...Хьуна ч1ог1а ца дезалора дас нене иштта олуш. Хьо жима вара. Хьо кхеташ ца хиллера. Х1аъ, хьо кхеташ ца хллера, хьуна иза нана хиларх, хьан дена иза зуда юйла, цунна кхача а кечбеш, м1адо-х1ума а юьттуш, хьаша-да т1е а оьцуш, бераш а деш цунна.
Дена дикох хууш хиллера-кх шен зудчун хьал, иза мел ю а, мел яц а, тахан хьуна хьайн зудчух санна.
Дас баьхначух кхета цуьнан когаметта х1отта везаш хилла-кх, я цуьнан хене верза, я цуьнга кхаьчна долу дакъа кхача кху дуьненчохь!...
...бакъ ма ду, да къонах вара аьлла, йо1ах б1аьрг бузо мегарг-м ца хиллера берриг а. Йоь1ан дикалла ненехь лаха йезаш хиллера,цуьнан ненаненехь я ворх1 нана хийцаяллалц схьаеъначу з1енаца. Цу йо1а йиъна шура талла езаш хиллера къонахчо, хьажа везаш хиллера, х1ун шура ю, мичара схьайог1у, я мичара дуьйна йолайелла, я маца...
...Йоь1ан нана шен ц1ийнадена, шен х1усамна, шен юьртана мила ю хьажа везаш хиллера: я нус ю, я хьаша, я эмгар ю.
Къонахчунна шеца доьналла къовса ма ца оьшура зуда, шен синан т1емаш хила ма ца оьшура, шен г1елбелла б1аьрг хьаста, я г1айг1ано хьашна дог хаддаза 1ехо, я 1ехадалийта,цуьнан кара д1а а делла. Зудчунна ц1ийнада гуттар а хьаша хила ма везара, дахарехь цкъа бен шен х1усаме ца вуссу-волу. Ц1ийнадел веза хьаша зудчунна хила йиш а ма яцара кху лаьттахь, я цулла воккха эла а, и т1ера Дела воцург. Цо ша а ма диллинера иза иштта, ц1ийндех зудчунна эла веш, юха ша велла волу и эла ахь резавичий бен, Ша а хир вац хьуна реза, олуш зудчуьнга.
Х1у хедаш дина боьрша бер санна, куьйга-кара эцна, буса вижош, 1уьйранна набарха ца ваккха ког байбина лелаш, доьзалца къастийна шенна кхача латтош,цуьнан дош кхочуш ца дича х1ара дуьне а духур дар-кх цу доьзална моьттуьйтуш, д1авоьдуш т1аьхьа юьйлуш, ц1а вог1уш доьхьал юьйлуш, цуьнан сий дарах терра бен ша х1ума а йоцийла хууш, и шен ц1ийнда 1алашвеш йолчу зудчун йо1 лаха йезаш хиллера-кх, х1ара эзар ага долу нохчийн ламанаш буса кхоъ боккхуш, дийнахь пхиъ боккхуш, дуьне мадду кога-акхаваьлла лелла а!...
Дика зуда цхьа денна а ялон мегаш хиллера, цхьан сохьтана а я цхьана маь1аргонна. Цкъа б1аьра хьажжал мукъна а....
...Дика зуда-м къонахчунна къанвелча ч1ог1ох оьшуш хиллера, къона волчул а. Къоналла-м ша д1алелара, ткъа к1аналла, эх1! Къаналла дош ца хиллера.
Дош ца хиллера къаналла т1аьхьа йолу къоналла а, валар т1аьхьа долу вахар а.
Стигал бохь хьекхалуш хиларх а, къонахчо зудчух зуда йийр ю бохург а ца хиллера дош.
Оцу Дала ша ца нисдича, нислуш ца хиллера-кх цхьа а х1ума а, жий остабаларан бистаца, мехкан мах болу во1 кхиар а цхьаьна.
Иза хиллера терзан да.
Терза узург а - Иза.
Цу терзан бустамаш а - Цуьнгахь."
Сольжа-Г1ала,1991 шо.

Сельма
13.08.2006, 23:21
Дош дац и дийцар дерриг а кхуз яздан йиш ца хилар. Цуьна электронны верси лехнера ас, амма кара-м ца йина цкъачунна. :cool:

χrоηoφαг
14.08.2006, 00:04
Дош дац и дийцар дерриг а кхуз яздан йиш ца хилар. Цуьна электронны верси лехнера ас, амма кара-м ца йина цкъачунна. :cool:
Сельма, дика дийцар ду =) Дела реза хийла хьуна =)
эхь-бехк Аллах1а лорийла, амма х1у ц1ена доца зудабер тхайн деца несан кеп х1иттош лелар ду моьтташ вац со =) цкъачунна негат иштта ду =)
Йо1а амалца цхьа долу кегийр-мегийр х1умнаш-м нислур дара къонахчуьнга, амма х1у боьха долаш йелахь иза велла 1илларах да х1ума хир дац, цу т1ехь нийса ву Бексултанов =)
Вайнехан г1иллакх ду моьтташ ву-кх со иштта, Сельма, к1антана йо1 йеза йелча иза шен ойхьаза хетачу нене кховдош хуьла к1анта, ткъа нанас к1ента дех д1атуха и къамел. Дас йо1 хьена-мила ю хьожий, нахана да дика долаш а, шайна дина вуо дуьташ боцаш а белахь оцу йо1а нах - къобал деш хилла-кх и захло. Ч1ог1а бух болаш, хаза г1иллакх ду иза. Наггахь, бакъ дериг аьлча, жимма харц доккхаш хилла иза. Масала, дас-нанас к1анте хаьттана х1ума доцаш, шайна мегаш долу захло да г1ерташ. Иза-м нийса хеташ дац суна. Айса цхьанахь дуьйцаш х1ума долаш, суна хоийташ х1ума доцаш кхечахьа ладег1ар баккхийчара - ч1ог1а йоккха харцо ю аьлла хета суна =) ас къобал дер долаш х1ума дац =)
Сельма, хьоьца х1ар къамелаш-м до ас, г1илкхехь делахь а, дацахь а.

Сельма
15.08.2006, 12:00
Сельма, хьоьца х1ар къамелаш-м до ас, г1илкхехь делахь а, дацахь а.
Ч1ог1а нийса къамелаш ду. Суна нийса х1унда хета хаьий хьуна? Дукха кегий нах бу шаьш цу хьокъехь лелон беза некъ ца боьвзаш. Нагахь цара ахь яздинарг деша а дешна, шайна пайда оьций цунах, мел доккха х1ума ду иза...

χrоηoφαг
22.08.2006, 01:08
Ч1ог1а нийса къамелаш ду. Суна нийса х1унда хета хаьий хьуна? Дукха кегий нах бу шаьш цу хьокъехь лелон беза некъ ца боьвзаш. Нагахь цара ахь яздинарг деша а дешна, шайна пайда оьций цунах, мел доккха х1ума ду иза...
Сельма, х1ан-х1а, пайда оьцар бац хьуна =) ас х1унда боха хай хьуна ? =))
эзар хьехар дина, дуьненчохь мел долу х1ума дийцана жима стаг кеч варах, йезачу йо1а йела къежана цхьа дош аьлча - дерриг д1адолаш ду =))
цхьа ша тайпа ду-кх оцу безаман куьзганаш, хаза гойта-кх цара мел дериг а =))

Сельма
22.08.2006, 17:33
Сельма, х1ан-х1а, пайда оьцар бац хьуна =) ас х1унда боха хай хьуна ? =))
эзар хьехар дина, дуьненчохь мел долу х1ума дийцана жима стаг кеч варах, йезачу йо1а йела къежана цхьа дош аьлча - дерриг д1адолаш ду =))
цхьа ша тайпа ду-кх оцу безаман куьзганаш, хаза гойта-кх цара мел дериг а =))
)))))))))Ду боху-кх ахь? Ахь схьадийцарехь и куьзганаш кег ца дельча ма дарра дуьне ган йиш йолуш дацца-кх шун, кегийчарна? Даимна а куьзганехула хьоьжуш хилча и дахар иштта хила деза моьттуш 1еха ма ло... :wink:

χrоηoφαг
22.08.2006, 19:33
)))))))))Ду боху-кх ахь? Ахь схьадийцарехь и куьзганаш кег ца дельча ма дарра дуьне ган йиш йолуш дацца-кх шун, кегийчарна? Даимна а куьзганехула хьоьжуш хилча и дахар иштта хила деза моьттуш 1еха ма ло... :wink:
бэх къор1анер, баххане-ам =))
Хьо х1унда йоьла сайна хуаш санна хета-кх суна =))))))
Сельма, куьзганаш г1улкх гена далале каглуш делахь - Делан къинхетам бу иза =)
дукх хьолехь жимма т1аьхьа кеглуш нисло =))
йо1 к1антан йеза ялар мас х1уманца хуьлаш ду ? =))
1) Б1аьргаца. Хаза дег1-куц долаш йо1 гича иза шен дола яккха лаам карзах бихарца.
2) Лергаца. Йо1а хазачу къамелах 1еха велла корта д1абахьарца.
3) Хьекъалца. Хьола дай болчу неха йо1 хиларна дуьнена аьттона са тассарца.
4) Дагца. Дийца йо1ах билггал дика х1ума доцаш, амма сина герга хетарца.

Сельма, х1ар ас т1аьххьара хьахийна х1ума ч1ог1а хала ду. Х1унда ду иза хала? Гергарчу наха х1ун ду хьуна кху йо1аца карийна дика х1ума, цул хаза шорта зудабераш ду, г1илкх аьлча кхи д1огар гена даьлла х1ума дац,-бохаш хаттараш дечу хенахь царна там хир болаш дала жоп доцаш, амма дагчохь оцу йо1а латтош цхьа ша тайпа йовхо йолаш =) и 4 х1ума цхьана деана атта хуьлаш гергарло дац =) царех 1 харжа дезаш хилча ас дагца дериг хоржар дара, цхьа ойла йеш йоцаш =) х1унда аьлча, заманца б1аьрг кхечахь хаза дериг лиэха бола, лерг кхечахь долчу хазачу къамелех 1ехало, хьекъал ша боьг1начу гуро лоций, шеконе дужа, ткъа дог цкъанцкъа хийца луш дац =) уггара тешаме ду дог =)

Сельма
25.08.2006, 09:39
4) Дагца. Дийца йо1ах билггал дика х1ума доцаш, амма сина герга хетарца.
Х1ара ду-кх син бале долуш дерг а, стаг дакъаз воккхуш дерг а...

χrоηoφαг
26.08.2006, 21:31
Х1ара ду-кх син бале долуш дерг а, стаг дакъаз воккхуш дерг а...
Сельма, дага даийта мегар дац ахь иштта =)
Хан-заманца б1аьргаца, лергаца, хьекъалца тессана гергарло шена хетачу кепара доцийла кхетначул т1аьхьа, дависса, цу заманчохь синан озе ладоьг1на делар ас, х1ара х1ума данза 1ийна велар со ,- бохаш, ойланаш ярал г1олехь ду хьуна, даго бохаш дериг дина, безаман т1емаш лестадеш хазахетаран стигла кхаьчна, цигара кхолламан къизаллийн малхано вагийна чу воьжна 1уьллачу хенахь: сан дог, хьох з1акарш ятта т1еман майдан т1ехола хьийзачу къорзачу къигаша, хьо къисса юьрт йистехь лелачу мецачу ж1алеша, чим хилла дега-кх хьо кхолламан ц1ергахь,х1ар ду хьуна ахь сатиссана дика, - бохаш, шен даге къора мохь баьттар.
Ткъа цхьан аг1ора "Ирсан т1е боьдачу новкъахь-м вар хьуна со" ,- бохачу ойлано мел синтем беш хир бу =)
Х1ан-х1а, дагца бен тасса мегар дацар гергарло.

Сельма
29.08.2006, 12:10
Сельма, дага даийта мегар дац ахь иштта =)

Ткъа цхьан аг1ора "Ирсан т1е боьдачу новкъахь-м вар хьуна со" ,- бохачу ойлано мел синтем беш хир бу =)
Х1ан-х1а, дагца бен тасса мегар дацар гергарло.
Вукха аг1ор: "Ирсан т1е боьдачу новкъахь ю моьттуш эрна когаш биттан хилла-кх ас",- бохачу ойлано мел хьера доккхар-г хира ду са.
Х1ан-х1а, цхьана дагца тессан 1ан мегар дац гергарло.... :wink:

χrоηoφαг
12.09.2006, 09:49
Вукха аг1ор: "Ирсан т1е боьдачу новкъахь ю моьттуш эрна когаш биттан хилла-кх ас",- бохачу ойлано мел хьера доккхар-г хира ду са.
Х1ан-х1а, цхьана дагца тессан 1ан мегар дац гергарло.... :wink:
Сельма, ирс карорца санна, ирс лехарца а ду хазахетар =) ирс лехарца санна, ирс ду моьтташ тешаш леларца а ду хазахетар =) вовший доьзна ду уьш =))
Ткъа цул т1аьхьа :
Самукъане хенаш генарчу некъашкахь йиссанчу йо1ана лерана.

«Хьиэ делла жоп..»

Дахаран х1орда т1ехь самукъанечу кхолламан т1улг1енаш ловзадеш, ирсан латта долчу аг1ора д1ашерчаш дара жимачу элан кема. Хийла шен санна долу кема х1ордано бухадахьар а, хийла ша санна долу адам карзаха баьллачу х1ордан т1улг1енаш эхартан йисте кхоссар а хуаш воцачу элана даимна х1инца санна тийна лаьттар бу моьттара дахаран х1орд, амма г1алатан орчу хетарашца иэга 1еман адам хилар гуча делара дукха хан ялале. Суьйрено буьйсане раг1 кховдучу хенахь хийцамийн шийла мох хьаьдар дахаран х1ордан т1ехола. Жимма хьалха, шайн нена когех къинхетаме сатуьссаш хьекхало цициган к1ореш санна, элан кеманан аг1онех хьесталуш хьекхалуш хилла йолу кхолламан т1улг1енаш, х1инца, хан йоцачу хенахь къола дан каьрта ваьллачу къуна шен кочахь кхоза з1енаш хедо г1ерташ т1екъиссало жан ж1ала санна, оьг1азе яра. Кхардаман г1оркхмийн ижу хила луаш воца эла шен хуьлуш дериг дан г1иртара, амма т1аьххьара г1аьттанчу т1улг1енан бухахь къайла делар элан кема..
Шен безарийн синош эцна доьдачу 1азраилан диссанчу буо беро т1аьхьа тоьхна, дуьненчохь долчу адамийн дегнех чакх буьлаш, Делан 1аршашка болу шийла мохь санна, шен дерриг а дег1ах чакх буьлучу механ ц1ийзаро синкхетамчу валийра жима эла. Сингаттаман г1айре дахаран х1ордах къасточу дозанехь, г1айг1ане ойланийн г1амарашна юьккъехь карийра ша цунна. Хьала г1аьттана вола велча,1ожалийн бен лар йоцаш, хаза хетаран малх кхеташ боцучу метте ша кхоьссана хилар кхитара элан.
Гуьйрана диттах д1акъаьста г1а санна, заманах къаьсташ д1ауьдар м1аьргонаш, амма эла бен хеташ вацара, йезаран дог даьтталучура сецначу буьйсана сахьт сецна к1ант санна, шен кема дахаран х1ордано бухадаьхьначу буьйсана хан сецнера цунна. Иштта д1аялла хиллера пхи бутт зама. Цхьан дийнахь Цхьалла яжош берзан берд болчу меттехь 1ачу элан, лаьмнашкахь мох хьийзачу меттехь уьда обаргийн аьзнаш санна, геннара схьа хезар цхьа аз. Мохо геннара схьакхоьхьаш долу аз - б1аьстенан аз дара, зезаган аз дара, дахаран аз дара. Ц1ийза делар жимачу элан дог. Ша сацо г1ертачу хьекъална лергаш къойлана дахаран х1орда чу кхосса велар иза. Нека деш шен гена ваха везаш дуйла хуаш дара цунна, амма иза лораш дацар цуо, элан ницкъ беллера, боданехь бога суй санна, шен денъйеллачу деган йовхоно. Х1ора куьг д1амассуза кховда до жимм-жимма йог1аш герга йеар зезаган г1айре. Массо аг1ора кхетта малх болаш, зезагаш хаз дина латта шен когашна бухахь хаа делча, сихонца мохь баьтта велар жима эла : "Мичахь ю хьо?.. Мичахь ю хьо, б1аьстенан а, зезаган а, дахаран а аз хилла соьга кхайкхана йериг?". "Кхузахь" ,- мохо схьадеара цхьа г1ийла аз, жимма хьалха эла лаьттанчу берзан берд т1ера..

п.с. Ша долчу кепара дийцана ду-кх хьуна =))

Сельма
12.09.2006, 12:39
п.с. Ша долчу кепара дийцана ду-кх хьуна =))
Вайн Делор ма дарра-м дийцина ахь иза...Хаза дийцина, ала х1ума дац...

dozent
12.09.2006, 12:47
Х1е,схьaдерзийша,аш шимма ма хаза х1умнаш
дийцина хилла кхучохь.
тов:
ирс карорца санна, ирс лехарца а ду хазахетар =) ирс лехарца санна, ирс ду моьтташ тешаш леларца а ду хазахетар

Сельма
12.09.2006, 12:51
Х1е,схьaдерзийша,аш шимма ма хаза х1умнаш
дийцина хилла кхучохь.

))))))))))))))))Фрессвелл ву-кх суна со эмкал йоций хаийта г1ерташ...

dozent
12.09.2006, 12:54
))))))))))))))))Фрессвелл ву-кх суна со эмкал йоций хаийта г1ерташ...
муха хуьлу ткьа эмкал?

Сельма
12.09.2006, 13:00
муха хуьлу ткьа эмкал?
Суна моьттачу аг1ор-м яц иза в любом случае...)))))))))))))))

χrоηoφαг
13.09.2006, 10:00
муха хуьлу ткьа эмкал?
Доцент, хьо 1ехош ю хьуна. Эмкал юьцаш дац тхо =)
Сельма ша борз ю моьтташ ю, ткъа суна иза зезаг дуйла хаьа.
Борз - Хьекъал. Зезаг - Дог.

Сельма
13.09.2006, 10:06
Доцент, хьо 1ехош ю хьуна. Эмкал юьцаш дац тхо =)
Сельма ша борз ю моьтташ ю, ткъа суна иза зезаг дуйла хаьа.
Борз - Хьекъал. Зезаг - Дог.
:lol: :lol: :lol:
Аз-м бакъдееецар...
Дагаъ дог1а хьуна-м г1енах-набарх ца гинарг а...

dozent
13.09.2006, 10:25
Доцент, хьо 1ехош ю хьуна. Эмкал юьцаш дац тхо =)
Сельма ша борз ю моьтташ ю, ткъа суна иза зезаг дуйла хаьа.
Борз - Хьекъал. Зезаг - Дог.
х1ун ду хаац,суна-м Борз дуьхьал х1оьтта,Сельмин
васт кхолла х1оьттича,лерг т1ехьа зезаг а доьллина
лаьтташ.))))

бехк ма бакхлaш.хат1адоццург дага суна
а дог1у. :rolleyes:

Сельма
15.09.2006, 10:00
х1ун ду хаац,суна-м Борз дуьхьал х1оьтта,Сельмин
васт кхолла х1оьттича,лерг т1ехьа зезаг а доьллина
лаьтташ.))))

бехк ма бакхлaш.хат1адоццург дага суна
а дог1у. :rolleyes:
)))))))))))))Зезаг цхьа хан яьлча марг1ал дахан д1а дала там а ма бу...
Борз - Хьекъал. Зезаг - Дог.
Юьссунъерг Борз ю-кх....

χrоηoφαг
15.09.2006, 10:17
:lol: :lol: :lol:
Аз-м бакъдееецар...
Дагаъ дог1а хьуна-м г1енах-набарх ца гинарг а...
г1а-набарашца доьхьал тессана, бегаш беш вац хьуна =)
сийсара яккхара вокзалехь буьйса..

=))))

χrоηoφαг
15.09.2006, 10:28
Юьссунъерг Борз ю-кх....
Бакъ ду иза, Борз юьссар ю. Амма вай дахаран деха-доца хилар дагар дан йиш йолчу шерашца дусташ доцуш, оцу дахарехь хиллачу хазачу м1аьргонашца дусташ делахь - т1аккха дуьссан дериг Зезаг ду. Массех 1анах яллачу Барзана гина йоца хазалла гуш ю Зезаган цхьана б1аьстана.
Тамашийна ду хьан Борз бакъ яр, Зезаган бакъонаш лар йечу нахана дийцар-байт кхолла "к1омал" хилла дериг хьайн Дог (Зезаг) доллушехь =)

Сельма
15.09.2006, 10:36
Бакъ ду иза, Борз юьссар ю. Амма вай дахаран деха-доца хилар дагар дан йиш йолчу шерашца дусташ доцуш, оцу дахарехь хиллачу хазачу м1аьргонашца дусташ делахь - т1аккха дуьссан дериг Зезаг ду. Массех 1анах яллачу Барзана гина йоца хазалла гуш ю Зезаган цхьана б1аьстана.
Тамашийна ду хьан Борз бакъ яр, Зезаган бакъонаш лар йечу нахана дийцар-байт кхолла "к1омал" хилла дериг хьайн Дог (Зезаг) доллушехь =)
Цу нахе Зезаган бакъонаш лар ма йе бохург ма дац сан иза. Цу нахах хьегар ма ду сан иза... :)

χrоηoφαг
15.09.2006, 10:53
Цу нахе Зезаган бакъонаш лар ма йе бохург ма дац сан иза. Цу нахах хьегар ма ду сан иза... :)
Х1инца ахь бохучух кхета со. Нийса ду иза.
Суна нийса хеташ доцуг х1ун дара хай хьуна ? =)
Малх цхьанахь марханашна юьккъехь къайла баьлча, Зезаган къамел ишта хуьлу : "Малх д1абайна. Х1инца кхета со - Малх бацар иза, суна бу моьттура. Кху дуьненчохь уггара суна герга долу х1ума - моха бу. Малх хилар бакъ дац, амма моха хила бакъ ду, суна гина иза" ,- бохуш, цхьацца харц ойланаш йолуш хуьла. Амма со кхета : Малх цкъачунна гуш бац суна, амма болуш бу иза. Сан дог теша, суна хаьа, болуш бу Малх" ,- бохучу къамелах. Хьан хьегар - иза ас т1аьххьара билгала даьккхан дериг ду моьтта суна. Нийса ду =))

Сельма
15.09.2006, 11:08
Х1инца ахь бохучух кхета со. Нийса ду иза.
Суна нийса хеташ доцуг х1ун дара хай хьуна ? =)
Малх цхьанахь марханашна юьккъехь къайла баьлча, Зезаган къамел ишта хуьлу : "Малх д1абайна. Х1инца кхета со - Малх бацар иза, суна бу моьттура. Кху дуьненчохь уггара суна герга долу х1ума - моха бу. Малх хилар бакъ дац, амма моха хила бакъ ду, суна гина иза" ,- бохуш, цхьацца харц ойланаш йолуш хуьла. Амма со кхета : Малх цкъачунна гуш бац суна, амма болуш бу иза. Сан дог теша, суна хаьа, болуш бу Малх" ,- бохучу къамелах. Хьан хьегар - иза ас т1аьххьара билгала даьккхан дериг ду моьтта суна. Нийса ду =))
Доккха х1ума ду-кх хьо к1ента болх! Сел ч1ог1а ма дарра цунах кхетар... :)

χrоηoφαг
15.09.2006, 11:19
Доккха х1ума ду-кх хьо к1ента болх! Сел ч1ог1а ма дарра цунах кхетар... :)
Йоьлхуш 1аш цхьа йо1 хилла, цхьана жимачу к1антана гина иза. Жимачу к1анта аьлла цуьнга: "Охьа кхетна лазорна йоьлхуш ю-кх хьо". Ю,- жоп делла йо1а ,- ткъа хьуна мичара хиар со х1унда йоьлху? Со а ву охьа ветта велла,- доца хадийра к1анта.

Кхета дера суна-м =))

Сельма
16.09.2006, 21:45
Бексултанов Мусан цхьан дийцаран дак1а язде ас... :)

Буо.

"...Некъ бодано хьулура, 1аьржачу асане берзош. Дино сих-сиха ши лерг кхуссура хьалха, кхин чабол а ца лахдеш.
Бере меттах а ца хьовра.
Бере Овтархан Юсуп вара, ша т1ехь 1аш волу динний, кхелина дато шаьлтий, ц1арах богу ши б1аьрг бен, кхин бахам а, хьал а я доьзал а боцу къу.
Иза нахе хаьттича дара.
Ткъа цунна шена-м ша эла хетара цкъаццкъа, цкъацкъа дуьненан да, шаьлтан т1е ка даххьал ницкъ мел бу дег1аца, даго ц1ий а мел хоьхку пхенашкахула д1а.
Иза кхунна хетара, ткъа нахана, нах... "Дош яц цхьа х1ума а, цхьа х1ума а дош",- элира цо шега, гуттара ойланашка ваьлча олуш ма хиллара...

..."Дош яц цхьа х1ума а,цхьа х1ума а дош",-ша-шах санна кхолладелира юха а ойланаш къевлинчу коьртан туьтан чу.
Ойланаш гуттар а йора,набаро ца 1ехийча.Наб а яра-кх ойла,г1енашца дуьхьал х1уьттуш, хийцалуш, кеглуш.
Каг-м деррига а деллера, дуьненчу а валале я эзар,ши эзар шо хьалха, кхуьнан орамийн з1е тудаеллачу юьххьехь.
Х1аъ, х1ктахь дуьйна я х1ара ван цхьа де дисча, п1ераскан дийнахь, т1ехь корта а боцу кхуьнан ден, Овтархин дакъа, Йоккхачу Нохчийчуьра, говр т1е а диллина, ламанца ирах хьаладерзийча.

...Цхьалхачу стаган х1ун оьшу! Цуьнан шен сай, дегг1ий, гуттар а хьалхара д1ауьду вицвеллачохь хедар йолу цхьа некъан тачий бен!
Юха цуьнца цхьа ойла а, шена ма хетта ваха а я ма хетта вала, докъана делха са идийна некъаш бен, т1аьхьа х1умма а ца дуьтуш шех!
Кхин д1аерш-дош йоцурш, цхьа х1ума а-дош, кху чекх са дайначу, десачу дуьненахь...
____________________
...кхунна доьхьал х1оьттира цхьа сурт, жима бер долуш ша динарг, юха ша делла жоп, т1аккха шега аьлларг.
Кхуо ка лачкъабо ненавешин к1антаца.Ка лулахочун хуьлу. Цхьанххьа а лар ца карийча, лулахо кхочу кхаьрга. Д1акхойкху х1ара шиъ.

Лулахой, ненадай г1овх букъ а тухий, 1индаг1ехь 1а, шийлачу т1улгаш т1ехь. Дуккха а латтаво, вист ца хуьлуш бен а доцчу къамелашца.
"Ка лачкъийна аш?"-хотту ц1еххьана. Б1аьргаш лардо б1аьргашца.
Кху шимма даре ца до цхьабосса.
Коьман доцу сибат оьхьу, гучуваккха. Кхуо б1аьрганаг1ар ца туху.
Т1аккха лулахо меллаша вистхуьлу ненавешин к1анте:
"Исуп, хьо ваха, хьенех, хьан ка ма ца лачкъийна ас алий, сох дуй баал т1аккха, айхьа сан ка ца лачкхийнехь",-олий.
Исупа дуй буу, велхаран къуьрдаш а деш.
Лулахо хеба г1елвелча санна.
Юха д1аваха тохало. Г1еххьа гена ваьлча, корта схьа берзош:
-Юсуп, ахь баал сох дуй,-бен а доцуш олу, биъча а, ца биъча а.
Х1ара вист ца хуьлу.
-Дуй баий дала, ва б1иж!-ненадас 1аса ойу.
Кхо дуй ца буу. Ненада т1ехьоду.Кхуьнга дуй ца баало. Лулахо хьоьжу.
-Хьо ваха, Ита, лачкъийна ас хьан ка,-х1ара нийсса д1ахьоьжу лулахочуьнга.
Лулахо схьавоьрзу, бос а хийцалуш. Щи б1аьрг боьлу кхаъ хезча санна.
Меллаша т1евог1у.
Соцу уллохь.
-Сох дуй ца баабели-кх хьоьга, Юсуп...Со лери-кх ахь. Дала сий дойла хьан. Сан ерриг а керт яьхьна хила елар-кх ахь, сох дуй ца баъал со лоруш хиллачу...Дала хьанал бойла хьуна иза...Дала хьайх терра накъост тухийла хьох кху дуьнен чохь. Схьавоьл цкъа, мара кхетал суна, мара кхетал, хьайн Ита ваха,- мор а г1аттабой соцу, вела а воьлуш.
Ненадас шен во1ан к1антан 1аса туху, юьхь т1ехула д1а, кхунна шабаршца къа а доьхуш.

Х1ара х1инцца, иза дагадеъча, кхуьу, шен хила безачу некъах. Некъ цу дуйна т1ера д1а хила безаш хуьлу,х1етахь ца баабеллачу.
Т1аккха кхуо иза бола а бо..."

Иштта ду-кх Мусан дийцарш...

BUOLAT
16.09.2006, 22:04
Ссссхьахетарехь,сан Да воханч кашор бакъ ма ду шун аз ))))))))))))))))))))))))

Сельма
16.09.2006, 22:08
Ссссхьахетарехь,сан Да воханч кашор бакъ ма ду шун аз ))))))))))))))))))))))))
Муьлох ду техьа ахь бакъдинарг, ва Буолат, сел боккхачу дуйнац ч1аг1деш?

χrоηoφαг
17.09.2006, 05:17
Сельма, дийцар хаза ду, амма сайна иза мел долчу х1уманца кхетна алахь - харц хир ду иза.
Къаьстана х1ара дийцар хьоьга сайна язде ала лууш вара со, амина_ламбергс х1ара шена Бексултанов Мусас яздинчу вукху дийцарел а хаза хеташ ду аларна. Ишта ч1ог1а суо х1ара дийцар деша сатессана хиларна хила мега иза, амма со цхьа ч1ог1а ойланашка вахийтан вац окху дийцаро. Жимма х1ара суна кхето шу аьтто баьлча хаза хетар дара суна. Суна кхеташ, цхьацца хаза меттигаш яра. Масала :
Ткъа цунна шена-м ша эла хетара цкъаццкъа, цкъацкъа дуьненан да, шаьлтан т1е ка даххьал ницкъ мел бу дег1аца, даго ц1ий а мел хоьхку пхенашкахула д1а.

Ойланаш гуттар а йора,набаро ца 1ехийча.Наб а яра-кх ойла,г1енашца дуьхьал х1уьттуш, хийцалуш, кеглуш.
Каг-м деррига а деллера, дуьненчу а валале я эзар,ши эзар шо хьалха, кхуьнан орамийн з1е тудаеллачу юьххьехь.
Х1аъ, х1етахь дуьйна я х1ара ван цхьа де дисча, п1ераскан дийнахь, т1ехь корта а боцу кхуьнан ден, Овтархин дакъа, Йоккхачу Нохчийчуьра, говр т1е а диллина, ламанца ирах хьаладерзийча.

...Цхьалхачу стаган х1ун оьшу! Цуьнан шен сай, дегг1ий, гуттар а хьалхара д1ауьду вицвеллачохь хедар йолу цхьа некъан тачий бен!

-Сох дуй ца баабели-кх хьоьга, Юсуп...Со лери-кх ахь. Дала сий дойла хьан. Сан ерриг а керт яьхьна хила елар-кх ахь, сох дуй ца баъал со лоруш хиллачу...Дала хьанал бойла хьуна иза...Дала хьайх терра накъост тухийла хьох кху дуьнен чохь. Схьавоьл цкъа, мара кхетал суна, мара кхетал, хьайн Ита ваха

Х1ара х1инцца, иза дагадеъча, кхуьу, шен хила безачу некъах. Некъ цу дуйна т1ера д1а хила безаш хуьлу,х1етахь ца баабеллачу.
Т1аккха кхуо иза бола а бо..."

Сан тидам т1ебахан меттигаш ю х1ораш.
Сельма, Дела реза хийла хьуна =)

Сельма
17.09.2006, 22:29
Дийцар дерриг а кху чохь яздан хала хир ду. Ойланишка дерриг а дешча ваха-м воьду хьуна...
Доцца дийцича и дийцар Овтархан Юсуп бохучу обарг некъаш д1акхехьначу къонахчух лаьцна ду.
Аминас сюжет дикох юьйцур яра аьлла хетар суна. Собар дийра ду вай иза гучу йолий хьожуш.

Сельма
17.09.2006, 22:54
Х1ах1? :rolleyes:
Иштта доца жоп даларна тхо-м реза бац, дуй...

Сельма
18.09.2006, 12:34
Амина ламберг, йийцахь цу дийцаран сюжет...хьуна цуьна маь1ан к1оргер хуург хиларх шек яцар со... :)

Сельма
29.09.2006, 22:33
Лулар сайт т1ехь карийнера суна хьара дийцар...Цара бехк-м боккхарг хира ма бац сох. :unsure:

Буо
Мукъам а, дешнаш а сан ду, дийцар хьох а ду, сан Масар...

Анайист ц1ийеллера, старана урс хьаькхча санна.
Мох меллаша хьоькхура.
Мохо динан кхес хьейора.
Дин парг1ат бог1ура т1улган готтачу новкъа.
- Хьенех, - вистхилира цхьаъ, шерачу метте нисделча, - кхуззахь жимма совца вай!
Аз генна д1адахара, дуьхьало ян х1ума доцуш.
Хьалха воьдург вист а ца хилира.
Цуьнан ц1ийх хьаьгна, меца хьоьжу б1аьргаш цхьанаметта лацаделлера, б1арзделча санна. Я царна х1умма а ца гора: некъ а, лаьмнаш а, дуьне а. Дерриг а ойлане дирзинера, цхьа г1ийлачу ойлане.
Иза массарна вевзаш вара, я цхьанна а везаш а вацара. Цо даза цхьа а вуон х1ума ца диснера (наха дийцарехь), шиъ доцург: зуда а ца хьийзийнера нехан, я маьрша стаг а ца вийнера цхьа а.
Важадерг дерриг а динера, шена цхьанна мегчахьана, кхин нехан ойла а ца еш, я вухахьажар а доцуш кхин.
Некъан г1аларт т1аьхь-т1аьхьа гатлора.
Некъ бодано хьулура, 1аьржачу асане берзош.
Дино сих-сиха ши лерг кхуссура хьалха, кхин чабол а ца лаг1деш.
Бере меттах а ца хьовра.
Бере Овтархан Юсуп вара, ша т1ехь 1аш волу динний, кхелина дато шаьлтий, ц1арах богу ши б1аьрг бен, кхин бахам а, хьал а я доьзал а боцу къу.
Иза нахе хаьттича дара.
Ткъа цунна шена-м ша эла хетара цкъацкъа, цкъацкъа дуьненан да а, шаьлтан т1е ка даххьал ницкъ мел бу дег1аца, даго ц1ий а мел хоьхку пхенашкахула д1а.
---------------------------------------------------------------------------
Иза кхунна хетара, ткъа нахана, нах... «Дош яц цхьа х1ума а, цхьа х1ума а дош», -элира цо шега, гуттар а ойланашка ваьлча олуш ма хиллара.
Говро «хур-р» дира, лам хедачу дукъа т1е яьлча.
Мох шийло хьоькхура. Мохо тайп-тайпана хьожанаш кхоьхьура, цхьацца хиллачу некъийн дагалецамаш а хьебеш.
Ткъа некъаш шортта дара, идийна а, идонза а, т1е идон дезарш а.
Юха а кхайкхира т1ехьара цхьаъ, вай мичахь совца аьлла.
Кхуо генна шедакхаж хьажийра лаха чу, хин г1овг1а хеззаче.
Вукхо даьхни схьачовхийра, шед тоьхна, герз кхоьссича санна, тата а оьккхуьйтуш.
«Х1унда оьшу сел г1oвг1а», - халла меттахъхьайра кхетамехь, кхечу ойланашна юккъехула.
«Дош яц цхьа х1ума а, цхьа х1ума а дош», - ша-шах санна, кхолладелира юха а ойланаша къевлинчу коьртан туьтан чу.
Ойланаш гуттар а йора, набаро ца 1ехийча. Наб а яра-кх ойла, г1енашца дуьхьал х1уьттуш, хийцалуш, кеглуш.
Каг-м дерриг а деллера, дуьненчу а валале я эзар, ши эзар шо хьалха, кхуьнан орамийн з1е тудаеллачу юьххьехь.
Х1аъ, х1етахь дуьйна я xlapa ван цхьа де дисча, п1ераскан дийнахь, т1ехь корта боцу кхуьнан ден, Овтархин дакъа, Йоккхачу Нохчийчуьра, говра т1е а диллина, ламанца ирах хьаладерзийча.
Докъах б1аьрг кхетча йоьжна Овтархин зуда, xlapa дуьненчу ваккха меттаеънера, шолг1ачу 1уьйранна.
Бер доьлуш хааделлера, делхаран метта.
«Ца виса ду, - дагатеснера массарна а, - я зуламе хир нахана».
Иза а, важа а ца хилира, аьлча а...
Xlapa ненахошца виснера (ши шо даьлча цара кхуьнан нана нуьцкъах маре д1а а елла), меран бер санна, йиснарг бен ца южуш.
---------------------------------------------------------------------------
Кхуо дуьххьара, кхойтта шо кхочуш (ненавежарийн бераша бечу т1ехбеттамех кхиа воьлча), шен ненадега хаьттинера, шен ден, Овтархин, корта мичахь бу аьлла.
Ненадас д1адийцинера.
Юха, ялхийтта шо кхочуш, кхин цкъа а хаьттинера кхуо: «Наха санна, даьхни а делла, шен ден докъа т1ера муьжгаша х1ума яккха д1абаьккхина корта схьа х1унда ца ийцира аш, ша даьхни духа ца дерзорна кхоьрура шу... йишин во1 вацара ша кху ц1ийнан?» - аьлла.
Xlapa юх-юха а оцу цхьана хаттарца 1итта воьлча, ненахоша кхунна хаийтинера, шаьш xlapa меллалц ловр ву.
«Хьан да-м лайнера ас, - аьллера кхуьнга ненадас, -хьера яхначуьра, улора нана д1а а йихкина, сан йо1 а эцна дахна долу и къут1а, т1е ас мах а белла, муьжгашкара корта схьа ца эцча а! Хьайн ден корта а айхьа ц1а ба, муьжгий а айхьа байа, х1инца шорта а бу хьуна, мохк д1а а лаьцна, дай а хилла 1аш!» — аьлла.
Кхуо т1аккха шен нана маре яхарх долу бакъдерг хаьттинера, цо, нанас, шена, нуьцкъах яхийтар ч1аг1деш, дуй баар д1а а дийцина.
Цу хаттаро х1орш т1аьххьар а къастийра, ненахойн йишин во1 хилар д1а а долуш юкъера.
Юха, лела-аш, xlapa кест-кеста х1уттуш волу цу юьртара 1ежин йо1 Зули, кхуьнан ненавешин к1анта- шичас шена йигнера, ирахь 1ан кхайкхинчохь куьйгаш а тоьхна.
Нанас стаг а ваийтинера кхуьнга, шен цхьана дехарна дош лахьара ахь, аьлла.
Т1аккха кхуьнан мел диснарг а д1аделира цигахьара, ненан т1аьххьарчу дехарца.
«Сан дехарна дош дала вуй те кху дуьненчохь цхьа а стаг?» - хаьттира кхуо х1етахь шега, ненан юьхь еш ша д1ахьажийначу стеган букъ геннахь къайлаболуш.
Кхунна воцуш санна хийтира и тайпа стаг я шена оьшур ву аьлла а ца хийтира кхин.
Цхьалхачу стагана х1ун оьшу! Цуьнан шен сай, дегг1ий, гуттар а хьалхара д1ауьду, вицвеллачохь хедар йолу цхьа некъан тачий бен!
__________________________________________________ __________

Сельма
29.09.2006, 22:34
Юха цуьнца цхьа ойла а, шена ма хетта ваха я ма хетта вала, докъана делха са идийна некъаш бен, т1аьхьа х1умма а ца дуьтуш шех!
Кхин д1аерш - дош йоцурш, цхьа х1ума а - дош, кху чекх са дайначу, десачу дуьненахь...
Кхуо т1аккха кайиттира шех, цхьаннах а тохале. Кхунна ца хаьара, ша хьанна декха, я х1ун декха, я стенна.
Кхунна цхьа а ца везара х1инца, ша цхьаъ бен.
Кхунна ша-шена вовзар хала хилира, ла ца даллал хала.
Т1аккха ц1еххьана, тилавеллачунна каро некъан лар санна, кхунна дуьхьал х1оьттира цхьа сурт, жима бер долуш ша динарг, юха ша делла жоп, т1аккха шега аьлларг.
Кхуо ка лачкъабо ненавешин к1антаца. Ка лулахочун хуьлу. Цхьанххьа а лар ца карийча, лулахо кхочу кхаьрга. Д1акхойкху xlapa шиъ.
Лулахой, ненадай, г1овх букъ а тухий, 1индаг1ехь 1а, шийлачу т1улгаш т1ехь. Дуккха а латтаво, вист ца хуьлуш, бен а доцчу къамелашца.
«Ка лачкъийна аш?» - хотту ц1еххьана. Б1аьргаш ларадо б1аьргашца.
Кху шимма дацаре до цхьабосса.
Шен ка иштта бара, дуьйцу лулахочо, йоца ши ма1а а, мокха меран дукъ а долуш.
Коьман доцу сибат оьхьу, гучуваккха. Кхуо б1аьрнег1ар ца туху.
Т1аккха лулахо меллаша вистхуьлу ненавешин к1анте: «Исуп, хьо ваха, хьенех, хьан ка ма ца лачкъийна ас алий, сох дуй баал т1аккха, айхьа сан ка ца лачкъийнехь», - олий.
Исупа дуй буу, велхаран къурдаш а деш.
Лулахо хеба, г1елвелча санна.
Юха д1аваха тохало. Г1еххьа д1а гена ваьлча, корта схьа а берзош:
- Юсуп, ахь баал сох дуй, - бен а доцуш олу, биъча а, ца биъча а.
Xlapa вист ца хуьлу.
- Дуй баий дала, ва б1иж! - ненадас Iaca ойу.
---------------------------------------------------------------------------
Кхуо дуй ца буу. Ненада т1ехьоду. Кхуьнга дуй ца баало. Лулахо хьоьжу.
- Хьо ваха, Ита, лачкъийна ас хьан ка, - xlapa нийсса д1ахьожу лулахочуьнга.
Лулахо схьавоьрзу, бос а хийцалуш. Ши б1аьрг боьлу, кхаъ хезча санна. Меллаша т1евог1у. Соцу уллохь.
- Сох дуй ца баабели-кх хьоьга, Юсуп... Со лери-кх ахь. Дала сий дойла хьан. Сан ерриг а керт яьхьна хила еларкх ахь, сох дуй ца баъал со лоруш хиллачу... Дала хьанал бойла хьуна иза... Дала хьайх терра накъост тухийла хьох кху дуьнен чохь. Схьавоьл цкъа, мара кхетал суна, мара кхетал, хьайн Ита ваха, - мор а г1аттабой, соцу, вела а воьлуш.
Ненадас шен во1ан к1антана Iaca туху, юьхь т1ехула д1а, кхунна шабаршца къа а доьхуш.
Xlapa х1инцца, иза дагадеъча, кхуьу шен хила безачу некъах. Некъ цу дуйна т1ера д1а хила безаш хуьлу, х1етахь ца баабеллачу.
Т1аккха кхуо иза бола а бо.
Дийнахь хьуьнхахь левчкъаш, буса некъ беш, xlopш цхьана хийисте д1акхочу. Дог1а хуьлу т1едоьлхуш. Гуш х1умма а ца хуьлу.
«Т1ай мукъадаккха деза хехочух, — хеза кхунна, - говр кхуззахь чукхоьссича, цхьа-ши чаккхарма охьаг1ур ю, хи а хадош. Цигахь берд хила беза, говр т1еяллал».
Кхунна xlapa Терк дуйла хаьа, хийла дас цкъа лоьмах хестош, юха нускалх хьоьстуш, иллешкахь делхийна долу букъ шера Терк.
Шен-шен говрах ца х1уьтту шаьш, олу шимма-кхаамма.
Вуьйш совцу, динан архаш а къуьйлуш.
Xlapa ца кхета, говрах ца х1утту бохург х1ун ду, я xlopш х1унда соьцу.
--------------------------------------------------------------------------------------
- Со вала мегаш дуй цу чу? - хотту кхуо, геннара д1а вистхуьлий.
- Кхузахь хьой-сой дац, - олу тхьамдас, - массо а цхьаъ ву, х1ора а шен 1ожаллин букъ т1е ког ловза араваьлла...
Кхуо говр чукхуссу, тхьамдин къамел хадале. Тата долу, «шхарт» деш. Говр цкъа къайлаоьккху. Т1аккха корта къаьста, хи т1ехула бахбина болу.
Кхунна х1умма а ца го. Кхунна ша бухбацарехь кхозу моьтту, меттахъхьайча чу а г1ур волуш. Дог1а доьлху. Говро «хур-р» до сих-сиха, хи д1асакхуьйсуш санна.
Х1ара кхерало цкъа, вула а луш. Юха а малло. Кхунна шен дахар доца хета, хада озабелла пондаран мерз санна.
Мерз хадале, говр бердах тасало, шозза-кхузза тохалуш.
Х1ара паналлехь хуьлу т1аккха, цхьа акхачу, дерриг а сецначу, дерриг а 1адийначу къорачу паналлехь.
Говрах худавелла, вортанан кхесарх д1аийна, тебна волу х1ара ц1еххьана тохало, куьг кхоччехь аьлла, догу кор а гой.
Ша цунна т1етекхаш яьккхина хан азаллел яхло кхунна.
Кхуо г1ум туху корах, мохо тоьхча санна. Кор денло меллаша.
«Герз кхосса йиш яц», - серлалелха къамелехь тхьамдас аьлла дешнаш.
Т1ай йистерчу жимчу ц1ийнан дечган не1 ц1овзале хьалха аракхеттачу серлонна дуьхьал чукхоссало х1ара.
Ша хьанна туху кхетале, шозза шаьлта туху. Даь1ахк каглуш санна хета.
Б1аьргаш серлонах доьлча, цициг къаьста, дечган йоцачу паднара т1ехь д1асакегийначу т1елхигашна юккъехь 1аш.
Т1аккха сихха чууьйзу са хеза шен когаш болччохь. Юха ц1ийх буьзна корта, генна делладелла хьаж а долуш.
Кхуо топ д1ахьо, къуьда д1а а бойий.
Т1аьхьара 1уй бевдда к1елхьара а бовлуш, говрийн рема т1айл сехьаяьлча, тхьамдас х1ара хаставо, дика хелхадаьлла бер санна.
__________________________________________________ ___________

Сельма
29.09.2006, 22:34
Кхунна дуьххьара иза ца дезало. Кхин цкъа а нисло х1ара цаьрца, цхьана кхечу метте.
Кхуьнан топ кхетта говррий, г1онжакъах бихкина маший т1аьхьадаьллачу орцанна кара а боьдуш - кхунна шен да дагавог1у, уьш караяхча, - шаьш йохьучу х1онцаца к1елхьарабовлу х1орш юха а.
Х1ара кхин цкъа а хаста а вой, тхьамдас: «Кхунна нийсса дакъа дан дог1ий те х1инца а?» - т1ехула-а хотту накъосташка.
Х1орш массо а кхойтта хуьлу.
«Даьхни бераша а лохку, - олу цхьамма, - некъ гайта стаг хилча».
Хаттар дов, хи чу кхоьссина г1амаран цинц санна.
Х1ара шаьш д1асакъастале кхета тхьамдас аьллачух (цо иза муха аьлла), вукхо «деллачу» жоьпах а.
- Со-м шу цхьана х1уманна кечлуш ду-кх бохуш, г1ерта шуна уло, кху алашийн дуьхьа ца г1ерта... Хьалха хиллачу реманах кхаьчна дакъа а, сайна ц1е ца хуучу цхьана юьртан кочче1 а юьтуш, д1авахна со. Х1орш идош, юха кхарах дакъош деш лела вай а, я уьш а, вайн мохк д1алаьцнарш, вовшех к1езиг къаьсташ хета суна. Вай маццалц лела дохку, х1ара куталш2 деш! Цул а, к1олдан межарг бохкий бен, вайн кхин бакъо йоцуш х1оттийна йолу Соьлжа-г1ап яржае вай, х1уй-пака оьккхуьйтуш! -олу кхуо.
Тхьамдин бетан йистош жимма хьалаозало велааьшнехь, ши б1аьрг боьлуш санна хета, цхьа кхардаме боьлуш, я цавашаре, я цхьаъ-м хиъча санна шена.
- Дас ца 1амийна дин ког тасалуш хуьлу, олуш хезний хьуна, к1ант! - олу цо кхуьнга. - Х1ун тешнабехк бу ахь кхийдориг! Я хьо ван мила ву, тхан доьналла сиза т1е х1оттон?
- Со х1окху курхаллех ца веша-кх! - олу кхуо, 1уттуш санна. - Суна мостаг1 веза, гуш волу мостаг1... Юха иза вохийна ган а лаьа, мохо яржо 1уьйренан марха санна!
1 Юьртан кочче - юьртан лакхе.
2 Кутал - къола, курхалла.
--------------------------------------------------------------------------
- Кху махкахь цхьа а вац, хьоьгара пурба а дехна, ваха веъна, - олу тхьамдас. - Цундела х1ора а ву мостаг1: бежа1у а, инарла а.
- Суна инарла оьшу, - кхуссу кхуо. - Бежа1уй лайш бу, корта хьаьшча шелло меженаш санна, д1абевр болуш!
- Хьан Дала аьтто бойла! - тхьамдин къамел хеда. «Ахь эшоверг вац хьан мостаг1, - ойла хуьлу кхуьнан
цул т1аьхьа, - хьол тоьлларг ву, хьуна шеконаш кхуллуш верг хьайх».
Кхунна кара а во иштта цхьаъ, пайтонахь, улохь ха а долуш, сада1а араваьлла. Иза ша ца хуьлу, зударшца хуьлу, цхьа курчу зударшца, 1ожаллех ца башшал курчу.
Кхара ц1еххьана т1елетий, ка йохайо церан, веддарг а ца волуьйтуш. Веддачун говр йожайо, коьртах тухий.
Массара а куьйгаш ойу, зударий боцчара. Иза хала а хуьлу (зударийн куралла), къонахчунна ша къонах ца хеттал хала.
Пайтонахь сеттачу элан корта таьлсашка берзо г1еттина ира ойла зударийн куралло яржайо, дег1ах мела хьацар тохуьйтуш.
Кхуо массо а боьрша стаг верзина воккху, чухула юху хечеш бен, т1ехь х1ума а ца юьтуш.
Уьш г1иллакхо ца йохуьйту, цкъа нохчо хилла дуьненчу ваьлча, лечу сохьтехь цхьа узар бан а бакъо ца лучу г1иллакхо.
Герзаш а доху схьа, говраш а цхьаьна.
Юха уьш ша (боьрша нах хьалхий, зударий т1аьхьий), цхьа мог1а беш, охьахьовсийча, кхунна элан корта дагахь боллу, цу зударшна велххал, Далла (гор-бертал а кхетта) хьаставаллал: «Тахана, цхьана дийнахь мукъа а г1иллакх а, оьздангалла а ца евзачу экханан мукъа1 верзавехьа со, х1ай, Аллах1 ц1е ерг!» - олуш.
Х1ара масийттазза ойланех юкъахвоккху накъосташа, д1адахийта вай, уьш къайлабевлла, кхуза орца кхача мега бохуш, хьевеш.
Мукъа (диал.) - хьесапе.
---------------------------------------------------------------------------
Х1ара х1инций-х1инций бохуш 1а, шеца къуьйсуш, т1аьхьа ваха хьалатохалуш, т1аккха охьалахлуш пайтонан 1арша т1е.
Кхарна тоьпаш евлча хаьа, шаьш т1аьхьадиснийла.
Х1ун ду кхетале Зубайр воь, «ах1» аьлла бинчу цхьана узарца.
«1алашо ца лацало-кх, дерриг а хьийзаш», - бехказа во-луш санна, багахула дуткъа ц1ийн тача а долалуш, д1акерча Шахьби.
Х1орш 1аржъелча (висна волу пхиъ) хьуьна юкъе бовлу, шайн ши дакъа а оьций.
Xi ара х1етта кхета, цхьаццадолу х1умнаш хетта дезаш ца хиллийла шега а, нахе а, я т1ерачу Деле а.
Кхуо кхин хетта а ца хоьтту. Я цхьа накъост а ца воь кхуьнан кхин. Кхуо Зубайр а, Шахьби а уьттазза воькху я б1озза. Кхуо цхьа а х1ума ца лору шена сийлахь: къа а, мел а, хилларг а я хиндерг а. Кхуьнан х1ора а мостаг1 хуьлу х1инца, шен некъ мел хадийнарг я ларамза цхьана маь1аргонна цу некъа т1е нисвелларг а.
Кхуо, хьалха санна, цхьа а х1ума а ца хьадо ша доккхучух. Дерриг а дуьту, я д1адоькъу ярташка, я д1алохку, хьанал а деш.
Нах къехка кхуьнан диканах, нах кхунах кхоьру; т1аьххьар а цабезам кхоллало, х1ара лелачу новкъа ца леллал боккха болу.
Х1ара ца кхета...
Цкъа, цхьана буса, т1аьхьадаьллачу орцано доккха дакъа духа а дерзадой, цхьадерш (д1а а, схьа а кхийсинчу герзашна) циггахь 1ахка а дуьсуш, цхьа масех долчу бежанан коьртаца нохчийн юьрта чубулу х1орш, сахуьллуш.
Кхунна цигахь к1ело карайо, юьрто йина.
Шаьш т1ехволуьйтур вац хьо, олу цара, дийна а волуш, шайна к1ордийна хьо бахьнехь 1едалера бала лан.
________________________________________________

Сельма
29.09.2006, 22:35
Кхуо дехха дуьйцу.
Накъостий ца кхета.
Доккха сахуьлу.
Юьртан бажа, 1оьхуш, зударша чехош, маь1-маь11ера вовшахкхета эвлайистехь. Д1аоь кхеран дохнаца. Зударша къестадо, кхарна къа а доьхуш.
Х1орш т1аьххьар а юьрта чу буьгу, лаьцна го а болуш.
Юьртдена къуй шен кертахь хуьлийла лаьа, 1едал т1екхаччалц.
Юьртда воккхаве, Соьлжа-г1опан инарлас шайга юьхь йохуш делхийна, х1ара когаш хьалха дуьнен чу даьлла долу б1иж шен ц1ийнан йийсар хир долуш.
- Къу велахь а, хьаша ву-кх хьо тахана, - кхардаме олу юьртдас, говра т1ера охьакхевдий, шен кертан з1ара д1а а доьллуш, - чувалал хьалха... И ларам бер ас хьуна, аттах эса къастор бен, кхин гуьнахь доцчу «паччахьна»!
Х1ара з1ара юххе д1анисло.
Д1ахьожу шен накъосташка.
Сацало цхьана маь1аргонна.
Юьртдас, говр т1е а г1ортайой, шед туху кхуьнан коьртах: «Йовсар, вон йовсар!» - олуш, дуьххьалд1а ц1архазамна.
Ша шолг1а шед ойуш кхета юьртда, Овтархан Юсуп мила хилла: иза кхунна т1ехьахь хуьлу, кхуьнан говрахь, аьрру куьйга, зудчун санна, кхуьнан чож а 1уьйдуш, букъ т1е х1оттийначу герзаца.
Юьртдас шолг1а некъ къастабо шега кховдийначу шиннах: я вайша хьоьца цхьаьна лер, я шайн юьртан бажа хьалха баккха тхуна.
Юьртара цхьа жимха а воккхуьйту кхуо, шайна бажа лохкуш г1о дан, т1аьхьа орца даьлла гахь, юьртдена каш кечдан дезар а хоуьйтуш.
Маьрк1ажан бода булуш юьртара жимха вухаверзаво, х1ора бежанан коьртан ц1арах юьрто пхиппа сом (цхьана аьттан мах) схьадаийтахь, даьхни а ц1а доьрзур ду, юьртда ша бутт хьалха далийначу жимчу нускало а хьоьстур-кх т1аккха, олий.
---------------------------------------------------------------------------
Ахча схьа а эцна, даьхни духадерзийначу кхоалг1ачу 1уьйранна, хи эца баьхкинчу зударшна, шайн юьртан йистехь долчу шовданан нойх д1айихкинчу пхорачу кхела т1ехь караво юьртда (цхьаболчара и кхел цу бусса ехкина бохуш а дуьйцу), ц1оганехьа схьаверзийна, нуьйра чохь ч1аг1вина а волуш, уьрсаца ц1ена яьшна мекхийн цхьа ах а йолуш.
Т1едалийна хилла нускал (мекх даьшна а, кхела т1ехь а карорна), ца дешаш а долий, ц1а доьду юьртден цу сарахь.
(Кхел пхора хилар дара шега цаладелларг бохуш, дуьйцу бохура цу зудчо цул т1аьхьа а). Шен х1усаме кхачале, вадийна Соьлжа-г1опа ваьхьна волу иза ша, кхоалг1ачу дийнахь, Овтархан Юсупа ца йошуш, кхоийна хилла мекхийн важа ах а йоцуш, ц1а кхачаво.
Юсупна ца хаьа иза дерриг а, я цо цуьнан ойла а ца йо.
Юха шега:
«Иштта хилла хиллера цу юьртдена», - цхьамма аьлча, кхуо иза шена дага ца дог1уш санна, тесна дуьту. Кхуо лоручу мостаг1ех ца хуьлу и юьртда, иштта цхьа ц1еххьана, когах 1отталучу к1охцалх терра, ларамза кхуьнан новкъахь нисвелларг хуьлу, нехан кертахь лета лулахочун пхьу санна.
Оцу дерригенан а ойланаш йо кхуо х1инца, шен шовзткъе кхоалг1а шо доладеллачу гуьйренан хьалхарчу беттан ткъе ворх1алг1ачу сарахь, старана урс хьаькхча санна, ц1ийеллачу анайисте а хьоьжуш.
Кхунна дерриг а к1ордийна хуьлу: дика а, вуон а.
Оццул лехна, туьран диттан шакарца цистина 1ожалла а ца карайо цхьанххьа а. Кхунна шен са совдолу кху сарахь дуьххьара, ворх1 б1е сов даьхнийн корта (уьстаг1 а, бежана а, говр а) т1аьхьа а х1иттийна, дуьрста говран кхеса т1е охьа а хецна, цхьа г1ийлачу ойлано хьаьшна, меллаша ламанан новкъа ша схьаг1ерташ.
Кхуо кест-кеста аьрру лерга уллохула охьадеъна, дакъалуш лацаделлачу ц1ийн тачанах куьг 1утту, цхьаъ-м дуьйцуш санна, балдаш а хьедеш.
---------------------------------------------------------------------------
Иза кхуо далочу даьхнийн ден бераллера яьлла а, ялаза а хила мегачу йо1а тоьхна гам бу, аьлча а цуьнан лар, х1инца (якъалуш лацаяларна) дагалецаме а йирзина, кхуо шеца схьакхоьхьуш йолу.
«Суна хьо вуьйцуш ма хезнера, Юсуп-къу бохуш. Суна хала ма хийтира, айса хьо лазийна...» - эр ду цо кхуьнга б1аьста, кхуо шен мажделлачу г1ан басахь йолу дашо месаш шаръечу суьйранна, малхана цергаш а елош, сих-сиха детташ хиша т1адийна б1аьрнег1арш а долуш.
К1отарна оцу сохьта гуо лоцуш, 1уй д1а а бихкина, х1орш даьхни вовшех иэдан буьйлабелча, жимма лахуо лаьттачу ц1ийнан тхов т1ера топ йолу, орца доьхуш санна.
Дохнаца цхьа-шиъ вуьтий, ц1ийнехьа г1урту х1орш.
Тоьпо улло ца вуьту, маь1-маь11е етталуш. Кхунна иза да хилар хаьа т1аккха, иза атта соцур воцийла а, вен ца вийча я тоьхна тилкхаз ца ваьккхича ша.
Х1ара цо шайх цхьаъ верна кхерало.
Кхунна иза вен ца лаьа. Кхунна варжо лаьа иза, барзо даржо жа санна. Иза вуон вийцина кхунна, паччахьан хиллачу хьадалчех ву бохуш. Цундела белла боху цунна х1ара мохк а, дийнначу юьртан цана хилла меттиг.
Цундела веънера х1ара кхуза; дерриг а к1ордийннашехь шена, дог ца догг1ушехь, кхин а г1уллакхаш доллушехь хьалха дан дезаш, раг1 т1екхачаре титтича, иза лаьтте верзарна а кхеравелла, цунна валале хаийта, кху дуьненчохь цхьа х1ума а дуьсуш доцийла, цуьнгара жоп деха я хаттар дита т1аьхьа, жоп шеца д1а а даьхьна.
Тоьпаш д1асакхуьйсу ши сахьт гергга зама яьлча:
- Хьо вен нигат ца хиллера сан, даьхни дигий бен, ахь сел «хьанал» гулдина долу. Саца. Некъ ма хьовзабе сан. Хьан ц1ий ца оьшура суна, - олу кхуо, -т1едола, ж1аьла...
Вукхо дуьхьал г1уьраш1 бо, цкъа-шозза топ а кхуссуш.
Т1аккха х1окхара хьалхий-т1аьхьий тоьпаш туху, т1аьхь-т1аьхьа кхуссург хьалхачул улло а тухуш.
Ша т1ехьа лечкъинчу т1улгах гуобаьккхина мерцхалгаш йийла йоьлча, цхьа бехха мохь болу вукхуьнга, ма ве ша олий,
Г1уьраш - йиш-ма1аш.
____________________________

Сельма
29.09.2006, 22:36
Иза къовллуш д1а а вехкийтина, цуьнан чоь т1ек1ел кхоссийта охьаволу х1ара, 1едало цунна делла хиллачу совг1атех нахана «закат» даккха.
Чуьра цхьацца салпал аракхуьйсуш накъостий а болуш, экъа биллинчу уьйт1ахь шен динахь х1ара 1аш - б1аьрго ма лоццу юцаелла лаьмнийн з1е а тергалъеш, сих-сиха 1уьйренан дацлучу 1индаг1ашка б1аьрг а кхерстош, - мичара, муха кхийти ца хууш, аьрру лерга уллорчу даь1ахк т1е цхьа иро х1ума кхета кхунна, са лоцуш санна.
«Вий-кх со», - моттаделла, шакарца шаьлта а оьккхуьйтуш схьавирзича, къаьрззина шега хьоьжуш лаьтта (бераллера яьлла а, ялаза а хила мегаш), цхьалхачу кучахь, 1уьргара баьккхина лаьхьа санна, юткъа, озабеллачу бустамехь йо1 хаало шена хьалхахь.
Х1ара вуху шен кхераваларх.
Б1аьрса кхулу цхьана маь1аргонна.
Б1аьрса лацало.
Б1аьрсина патарех меттахъхьоь балдийн ойла къаьста, шен ц1еран хьаьркаш вовшахтуьйсуш йолу.
Гам меллаша кхуьнан белаш т1е бужу, га хьакхалуш санна.
- Д1аяла хьалхара, чу г1о! - олу кхуо, ша цунна мила ву а дицлой.
Йо1, чуьра са лачкъийна, ласто патар а доцуш дакъаделлачу синтаре йирзина лаьтта.
Кхунна цуьнан ехо хета юьхь го, дицделла б1аьргаш а, т1ам баржийнначохь пха кхеттачу аьрзунах терра, к1айчу хьаьжа т1ехула д1асакъаьхкаш 1аьржа лацаделла ши цкъоцкъам а.
- Йита баккхал, д1адоьрзу вай! - кхуо динна шед туху, дилха эккхийта санна. Кхин юха а ца хьожу, дикка гена ваьлча динан йорг1а жимма лаг1ъяр бен.
«Х1ара х1ун бозбуанчалла ду, - ойла йо кхуо новкъахь, - х1ун некъан хьовзам я х1ун шеконаш? Зударий х1ун ю я уьш х1унда кхуллу Дала? Мича бахьнина я мича 1алашонна... Юха оццул г1о доцуш, хьеннан а долахь хила, хьалха т1е ка даьхьначун... Х1унда? Иштта ца хила йиш
---------------------------------------------------------------------------
яц те, х1инца ма гарра цхьа кхечу аг1ор ган, йовза, 1ехавала... уьш я б1аьрг хьаста, я ойла йохъян, я сада1а, я тхьовса цаьрца... Цунна кхоьллинахила ма мега дуьххьара кхуллуш, т1аккха хийцаделла я хийцина... Х1унда, оццул еза лиэха, т1аккха бен а доцуш ян, цхьа буйннал х1ума дуьненчу а яьккхина! Иза х1ун ду те, сел маьттаза дуьне довзар? Зуда иштта хила ма езара, ша ма гарра, ойла йижо цуьнца, ойла хьерчо, ойланца юха ерриг а геннарчу мархийн к1айчу 1аьнарца...
Х1ара дерриг а дан х1ун ду, х1унда девзаш ду, юхамаччахьара1 х1унда долу цул т1аьхьа!» - кхуо дай-й куьг 1утту дакъаделлачу ц1ийн тачанах, шен ойла цхьанхьа-м йохлуш санна а хеташ.
Хин йовхарш г1ерг1ачу ч1ожа чохь совцу х1орш, сада1а. Даьхни шаьш латточохь охьалега, тархийн яххашца. Йоккха ц1е латайо чхернаш юккъе хьала. Цхьамма уьстаг1 тилабо. Вукхо мукъа яьл-яьлла меже юьллу ц1ерга, 1еначу хьаналло ц1е а даръеш. Къамел ца до я дича а ца хеза.
Куьг кхочче стигал ю, б1аьрг-б1аьрггел седарчий а мерцаш. Ламанаш, пенаш санна, 1аьржа ирах доьлху. Ламанаш лекха хета, шайга хьаьжча, дуьненчохь валар доцуш санна лекха.
Кхуо дехха ламаз до, цхьацца ойланаш коьрта чу а г1ерташ, цу юккъехула шеконаш а, т1аккха уьш сецон г1ертар а ламазан вицваларехь.
«Везахинволу Дела, - доьху кхуо до1а дерзош, - х1ара ерриш а 1еса ойланаш декъалъелахь Хьайна гергахь, цхьана хорша нисделахь х1ара! Куьзган чохь сибат санна, айса лелочух кхета, сайн некъан мах хадо цхьа бала я цхьа зер даккхалахь суна дуьхьал, сан шеконаш йойуш, я кхин т1е а ч1аг1ъеш».
«Хьо а ца кхетахь, х1ун дер те ас, - ойла йо кхуо юха, -со хьанна хьалха х1уттур т1аккха, х1ара ду-кх ас лелийнарг аьлла, сица цхьалха волуш, ойланца васталуш, мукъаволуш дагца!
Юхамаччахьара - харцахьа, б1останехьа.
---------------------------------------------------------------------------
Цкъа ган йиш йолуш хилла хила велара Хьо, цкъа хатта йиш йолуш юьхьадуьххьал д1а: «Со ван мила ву? Со Ахь х1ун аьлла кхоьллинера? Ахь-х лур дарий нийса дерг жоп, Хьо-х хир вацарий Айхьа кхоьллинчу кху Хьайн лайх тера!»
Иза вехха 1уьллу йогучу ц1арна уллохула хьала, г1ов 1уьллучу нуьйра т1е корта а товжабой.
Ц1еран суйнаш лелха, «ткъарш-ткъирш» деш, гена доццуш г1ерг1а хи, сих-сиха бодий, доццачу хьадарехь лей д1аболу цхьацца седа. Буьйса ц1ена хуьлу, 1аьнан саде1ар санна ц1ена. Буьйса тешамца горгло кхунна гонд1а, шен боданца ха а даржош дуьненчухула д1а.
Кхунна жима йо1 дуьхьал х1утту г1енах, цуьнан латтар, гам, юха шен вохар а.
Чов к1амло лерга уллохь. Чов цхьа экама хета, цхьа тамашийна экама, п1елг хьакхабелча муо боцуш якъаяллал яйн.
«Суна кхин иштта хаа а ца хии-кх иза х1ун ду, зуда стенна оьшу я цунах х1ун до...» - кхоллало кхуьнан ойланехь.
- Исраил! - кхойкху х1ара дикка хан яьлча, цхьа х1ума дагаиккхича санна, тоха а луш.
- Хьо вистхилирий, хьенех? - Исраил ц1е ерг т1елахло.
- Чухчахьера лахъялле д1аг1олаш кхузара, - ша 1уьллучуьра хьала а хууш, олу кхуо. - Байн дакъа ворх1 юьртахь декъалахь. Суна кхочург а цхьаццанхьа д1асакхосса...
- Хьан х1ума наха д1а ца оьцу, Юсуп. Нах ца х1утту хьан диканах, - бехказлонна хазадо Исраила.
- Х1умма а дац, цхьаъ дехьа, х1уъу дай а! -- сихха вистхуьлу х1ара.
- Хьо весет деш-м вац кхин? - бегаш санна къададо вукхо.
- Вац! - х1ара ирах1утту, нуьйр схьа а оьцуш.
Сахуьлуш д1акхочу х1ара ша вохийначу йоь1ан да вехачу шахьаре. Генна лакхахь соцу, юрт гуччехь, дин цхьана таь1начу агана чу бажа д1а а хоьцуш.

Сельма
29.09.2006, 22:37
Малх чубуззалц йо1 ехачу уьйт1ахь юткъа турмал сецайо, шех хиллачух кхета г1ерташ.
Кхунна йо1 ялхазза я уьссазза, йицъелча санна, лацалуш го, некъе д1ахьаьжжинчохь.
Х1ара шеца хилларг, шеца цхьаьнца доцуш, кхин цхьана сица а хилла хиларх кхета т1аккха.
Юха, шийтталг1ачу дийнахь, юьхь ламт1е нисъелча, чаккхе 1инчохь сеццал еха т1аьхьа йог1уш даьхнийн т1ийриг а йолуш, йоь1ан дена т1е нах бохуьйту кхуо, йо1ах шен нускал дар доьхуш.
«Хьан ден ц1енна, нускалан метта, т1ехь корта боцчу хьан докъах совг1ат дийр ду ша, муьжгаша хьуна Овтархех санна», - жоп доуьйту йо1 йолчу дас.
Даьхни, юьрте сан-сан бохуш, ц1ераш еттийта а дуьтуш (кхуьнан лаам хуьлу иштта), беса ц1а боьрзу бахнарш.
Юха шолг1а а, паччахьан туьканашкарчу дезчу дарех дуьзна берх1ийтта говран горга маххьаш шен уьйт1а кхаьчча, изза жоп доуьйту йоь1ан дас, цхьана а дашна гал ца волуш.
Т1аккха кхуо шен ц1арна ц1еяхна, вешин метта лерина болу динний, шен шаьлтий, б1аьрго йист цалаццал яьржина хилла г1амаран аренаш куьг кхочче латтийна йолу турмаллий йохьуьйту цунна «совг1атна», шен динца т1аьхьа вала шена, шен турмалца лар а ве ша, шен туьрца корта а баккха шен олий.
Совг1атна т1аьхьа дог1у дешнаш шен лере кхаьчча, йоь1ан да кхета, Овтархан Юсупан безамах, цабезамах санна, шен вала меттиг боций кху Нана-Дег1астанахь.
Цо «совг1ат» духадерзадо, йо1 т1аьхьа а х1оттош.
Овтархан Юсуп «т1ап» олий вов, г1амарла боьжна хин т1адам санна, Масар ц1е йолу марг1ала йо1 а оьций, ваьлла, воьлла меттиг а боцуш.
Кхунна т1аьхьа масийтта кхуьнан мостаг1 а вов, шай-шай х1ара вийна бохуш, 1едале харц кхаьънаш а кхоьхьий.
Иштта масийтта ваха а хуу.
---------------------------------------------------------------------------
Цхьанна а ца хаьа иза мичахь ву, мичахь сецна, я гучу маца вер ву а.
Цхьаболчара вийна бохуш хазадо шабаршца, гуш ала а ца х1уьттуш.
Вукхара Хонкара-махка ведда олий даржадо, цига д1абахначаьрца юхат1елата 1едална.
Кхозлаг1чара Маккахь хаавелла бохуш дуьйцу, шен къиношна гечдар доьхуш, до1анна куьг лаьцна лаьтташ.
Яхь йоцчарна вицвеллий, вукхарна вицвалазий, ялх шой ворх1 бутт баьллачу, г1а дожа кечделлачу 1893 шеран гуьйренан сарахь, шен ц1ела керча саьрмик санна, анайист юткълуш ц1ийеллачу сохьтехь иккхинчу тоьпана дуьхьал Масаре баьллачу маьхьаро къастадо дерриг а - Овтархан Юсупах т1аъххьарчу шерех хилларг.
Юсуп Хонкара-махка вахна ца хуьлу я Маккахь до1а деш а.
Иза Нохчийчохь хуьлу (паччахьан эскаран г1опа уллохь), аренца йолчу цхьана йоккхачу шахьаран хьуьнан йистаца чекхйолучу асанна т1е ирзу а доккхий, цу т1ехь ц1а а дой, цу чохь 1аш.
Цо йоккха (стеган дегг1ал) керт йина хуьлу шен бахамна гонд1а, кхолха чкъор хьош: к1охцалеххий, г1уркхеххий, кхин цкъа а к1охцалеххий.
Ши чоь йолу ц1а а хуьлу, х1ора а чоьнан дуьхь-дуьхьал дитина шишша кор а долуш: малхбалеххьий, малхбузеххьий.
Иза цкъа а ара ца волу цу кертара (гена д1асаваха), цу чохь 1а, дуьйш, хьокхуш, оруш.
Арахьара г1уллакхаш зудчо леладо: йисина к1а-х1ума йохкар, туьха эцар, цхьацца керла хабарш кхехьар х1усаме.
Х1ора сарахь, малх чубузуш, гуттар а са карзахдолу кхуьнан, шеца х1ун хуьлу шена цхьанна бен а ца хууш.
Кхунна мархаш го, ц1ийеллачу чуок1елонашца орца т1ехьара меллаша гучуюьйлуш, т1аккха аренца геннахь йовш, цхьана кхоьлинчу 1аржалле гуллой. Юха олхазарш а, наггахь тухучу т1омаца ламанца ц1а доьрзуш, юкъ-юкъа «къаркъ-къиркъ» хазош, довш, кхулуш, 1аьржачу т1адамашка доьрзуш. Т1аккха мох я х1аваъ, тайп-тайпанчу
---------------------------------------------------------------------------
хьожанца, патарийн шабаршца, юьрта т1ехула ирхъоьхучу к1айн-сийначу каррашца.
Кхуьнан б1аьргаш горгло оцу х1оттамехь, корта меллаша ирхбоьду ламанийн баххьашка, са т1ома дуьйлу, сино кхойкху цхьанхьа д1а, 1ожаллин букъа т1е ког ловза, 1ожаллина кхаж таса я 1ожаллица къовса...
Х1ара шен динна (кхуьй а бухка къовлуш) нуьйр а туьллий, урх йоцца, динан корта ирах озош, б1ог1амах д1а а йоьхкий, меллаша чувоьду, цхьацца ког а боккхуш.
Масар г1антахь 1аш карайо, кора хьалхахь, бузучу малхана дуьхьал, кхуьнгахьа букъ а болуш. Иза цхьанаэшшара хьалаг1отту дег1ан дохалла, юха иштта охьа а хуу, кхин йист а ца хуьлуш.
Х1ара а ца хуьлу вист.
Юха х1ара меллаша, цхьацца га достуш, п1елгашца цуьнан ч1аба схьаяста волало, ша 1уьйранна (иштта, малхбалехьа долчу коре охьа а хаийна) Масарна йина йолу. Кхуо ч1аба ехха йосту, мукъа даьл-даьлла га п1елгаш юкъа а лоьцуш, д1а ца оьйтуш вовшашца, вовшех лардеш, ч1аба ерриг а ястаяллалц.
Т1аккха Масаран голаш т1ехула даржийна 1уьллучу йовлакхна т1ера яккхий цергаш йолу ехк схьаоьцу.
Юха месаш шарйо иштта меллаша, лазорна кхоьруш санна, мажделлачу г1ан басахь йолу, дашо хета месаш. Месаша ц1ераш етта, ехк хьокхуш чекх мосазза йолу. Месаш ахкарна т1аьхьа ийало.
Масара йовлакх туьллу, хьалхахь охьа а доьхкуш. Г1ант иштта латта дуьту, 1уьйранна малхбалехьарчу кора дуьхьал х1отто.
Дино берг етташ хеза, боцца, къорра терса а терсаш, буьйсанашкахь ша ма терссара.
Кхуо нуьйр д1айоккху цунна т1ера, урх а малъеш.
Кхунна динан а сахьаьвзаш санна хета х1ора сарахь, шен санна. Цундела кхуо цунна нуьйр туьллу, урх йоцца д1а а йоьхкуш.
Кхуо ша Масаран месашца 1ехаво.

Сельма
29.09.2006, 22:38
Дин а 1ехало шен къевлинчу бухкаршца.
Юха буьйса юлу, тийна, къора, дахарх юьззина. Кхунна девза цуьнан сема, патарх дегон, синпха беттабаллал ира хуьлу дахар. Кхуьнан са д1аоь цу буьйсанца, д1адоьду бода 1адийначу, къорачу 1аннашкахула, батто г1ум къегочу аренашка кхерста, юха даккъашка дуьйлу, мохо шакарца лоькхучу ламанан даккъашца цкъа барзах уг1а, я лоьмах дардала, я къиза моха ян цхьанхьа, шена аттах хьаькхначе1.
Т1аккха наб кхета (1ехаделла са меттадеъча), юха 1уьйранна самаволу, Масарна кхин цкъа а (х1оразза а т1аьххьара хиларна кхоьруш волу) г1оттучу малхаца ч1аба ян.
Иштта д1ауьду денош, беттанашка дуьйлуш, шерашка хийцалуш, гуьйренашца доьлхуш, юха а доьлуш б1аьстенашца.
Ялх шо д1адолу.
Ворх1алг1ачу шеран гуьйре кхочу т1е, гуьйренан цхьа суьйре, наггахь дужучу мажделлачу патарца, хьалха санна, орца т1ехьара ц1ийеллачу йистошца аренгахь шерша мархаш, г1ийло т1ам тухуш, ламанца г1ерг1а олхазарш, шийло леста х1аваъ, цо кхоьхьу тайп-тайпана хьожанаш.
«Ванах, ирсе хирг хилла-кх со а, я ирсе ву те со?» - х1ара дуьххьара оцу сарахь шега йоьссинчу парг1атонна цецволу, шеконаш д1а а йовлий.
Х1ара вицло динна нуьйр тилла, цуьнан урх йоцца д1аехка а.
1уьйранна дуьйна цхьа нах хуьлу (б1е гергга стаг) кхуьнан кертан лакхара йолу хьун хьокхуш.
Кхуо Масаре хьажа олу, цара лелориг х1ун ду.
Уьш белхий хилла, олу хатта яхначу Масара, юьртана ирзу доккхуш я дохнана дежийлаш.
Цара дечигаш, доцца хеда а деш, шина доллалц лекха д1адутту, генна охьа а текхош, дехьа а, сехьа а.
1 Аттах хьаькхначе - меран йист аьтту аг1ор к1амъялар.
---------------------------------------------------------------------------
«Ворданашна кечдеш ду», - ойла хуьлу кхуьнан.
«Дика ду-кх со кху юьртахь сецна хилла, - дагадог1у кхунна т!аккха, - оьрсийн эскаро туш тоьхначу уллохь. Ч1ирхочо геннахь лоьху мостаг1, уллохь хирг хилар т1е а ца дуьтуш».
Юха кхунна иштта дукха буг1анийн ворданаш го юьртехьа охьахьаьжча, цхьацца-шишша стаг а волуш цхьаьна, дечиг ц1а дахьа хьалайог1уш.
Ворданаш дечигна уллохь совцуш, Масар дагайог1у кхунна, кора хьалхахь, шега хьоьжуш 1аш хир йолу.
Х1ара оццу ойланца («Ирсе хирг хилла-кх со а, я ирсе ву те со?») сихо д1аволало ц1ийнехьа, Масаре цхьаъ-м ала я кхаъ баккха санна, са а къералуш.
Кхунна шен дин го, нийсса шега хьоьжуш лаьтта, ирдина ши лерг а долуш, хьаьжа юккьеххьий, мера т1еххьий к1айн ши сек а къаьсташ, лаьхьанан санна, буткъа-бекъачу коьртаца, таь1на-ц1ечу басахь, биа ког к1айн а болуш.
Х1ара жимма сацало динна уллохь, иза шега дукха к1ирбелла(1) хьежарна, юха д1а а волалуш...
...Юха д1аволалуш, стигал т1екагъелча санна, гуобаьккхина, массо а меттахьара цхьабосса девллачу герзаша сацаво, х1уманнах а кхетале...
Герзаш шолг1а довлале динна т1ехьоду...
Некхачале лоцу цхьана х1умно, вухаозош санна...
Кхин цкъа а, кхин цкъа а лоцу...
«Юсий-й-й!» - мохь хеза букът1ехьашха. Маьхьаро дуьне оьккхуьйту, цхьа 1аьржа сиз хьош юккъехула д1а...
1аьржа хуьлу дерриг а.
Шен куьйгаша цхьа месаш кегош санна хета кхунна, аьрру беснех шена барташ а дохуш.
Лерга уллохь дин терсича кхета, шен буйнахь кхес юйла.
Шина а буйнахь динан кхес а къевлина, динна т1екхетта лаьтта х1ара (кхунна ша нуьйрахь ву моьтту, мостаг1ашна тур детташ), нана-аьрзу санна, мор г1аттош чухьаьддачу
1 К1ирбелла, к1ирвелла - тидаме, лерина.
---------------------------------------------------------------------------
Масара, схьа а верзош, мара къовлу, даьндаргех къайлавоккхуш.
Схьаверзийча, дуьхьал мархаш лецалучу б1аьрсица гуобаьккхина т1ебевдда салтий къаьста, «Урр-ра-а-а» бохучу жоьжахатин маьхьарца дуьне а къардина...
«Х1унда... цара мохь х1унда...» - хуьлу кхетамехь.
Цул т1аьхьа юкъ-юкъа цхьа серлонаш г1уьтту, ламанаш лелхаш санна. Т1аккха- кегийра баьрзнаш. Юха суйнаш -догуш, кхийсалуш, довш.
«...Дош яц цхьа х1ума а, цхьа х1ума а дош...» - хьоду коьрте т1аьххьар а, дерриг дуьне цкъа серла а даьлла, юха 1оьттича санна, «т1ох» аьлла, коьрта юккъехула чекхдаьллачу лалийначу дашах иккхина д1адахале.
Т1аккха ерриг а серло, бода хуьлуш, цхьана 1аьржачу т1адаме йоьрзий, чухьоду.
1аьржа хуьлу дерриг а.
1аьржа а, деса а.
Деса.
Масар.
Масар ца йоь салташа я набахти чу а ца юллу.
Масар шен ден ц1а йоьду цу буса, к1езех яьлла нана-борз санна.
Дена ца евза шен йо1.
Йо1 хаза хуьлу, б1аьрго йоххол хаза.
Юха - йиц ца яллал ирча а.
Масара шен ц1е яьккхича, дена хаьа иза шен йо1 юйла, иза йисна бен ян йиш йоцийла а шен ц1ент1е.
Стундас б1аьсте йоллуш (лачкъа а йой) ц1а йохьу Овтархан Юсупан дег1ан даь1ахкаш.
Юха нийсса шо даьлча - г1иллакхна лерина долу - Масар ехачу ц1енна гуо туьйсу ц1е йолчу а, ц1е йоцчу а къуьша.
Массарна а еза Овтархан Юсупах йисна йолу зуда. Массара а къуьйсу. Массо а йига г1ерта, бертахь я бертаза.

Сельма
29.09.2006, 22:39
1успин Къаьхьира - наха когаш хьалха вина ву олучу -ядайо т1аьххьар а, б1аьста хьаьжк1ашна хьалхара асар деш йоллучуьра.
Юха шолг1ачу 1уьйранна ц1а а ялайо, цунна ваша хила дуй а бууш.
Кьаьхьир шен сте ян г1урту Масарх цу бусса.
Масара ша Юсупан а яцара сте, олу.
Къаьхьир ца кхета.
Т1аккха Масара дуьйцу:
«Цкъа гурара яьллачу барзо нелана кхин к1елонаш ца йо хьуна, Масар. Иза херсешна теба. Цкъа реч1ано къийлинчу лечано а ца юьллу куьйранна моха, хьозанна бен.
Дуьненна кур бетташ, ламанан аьрзу санна, кху дийне кхаьчна долу вай, куралла ян лам боцчу аренан муьжгичо, дацой1 санна, човхийна, вайн хьацарна ял тухуш, охьаховшийна тахана. Вай леш ду х1инца, «со-ас» аьлла, б1аьштиг т1ера куй т1ехьа татта бакъо йоцуш.
Шен лайна ши некъ буьту тоьллачо: гуттар а балхана саттийна буккъий, ша санна болу лай деборрий.
Ткъа лена т1аьххьара дуьсу «доьналла» - шех терра болу лай кхин дуьненчу ца бахар, шел тоьллачунна бацо.
Хьан сибатаххий, сайн доьналлеххий къахетта ялийнера ас хьо, Масар. Т1аккха вайшинна къа деца, хууш-гушшехь мостаг1чунна букъ сетто лай дуьненчу а баьхна, д1адахча!
Цу т1аьххьарчу, мискачу «доьналлица» вала лаьара суна, Масар, иштта сайца хьо лойла а. Нагахь, реза яцахь, некъ маьрша а бу хьуна соьгахьара...
Цул сов, вай деба аьлла девлла а ма дацара кху дуьненчу, дуьххьара хьох Хьава а, сох Адам а хуьлуш, х1ара дуьне вайна девзича!
Суна б1аьрсица еза лаьара хьо, Масар, ойланца хьеста а хьоьстуш... Суна хьох сайн Х1айкал хуьлийла лаьара, айса ц1енна 1алаш а дина, Далла дуьхьал хьон долу...»
1 Дацой, деций -уьстаг1ий.
---------------------------------------------------------------------------
- Со т1аккха реза хилира цуьнца, Къаьхьир. Со Юсупа тешийра. Суна хиира, цхьаволчу кьонахчуьнга яха ца яхча а, яла яха мегар дуйла. Иза Юсуп вара, - Масар соцу.
Къаьхьир вист ца хуьлу. Къуьдано к1ур бо готтачу оти чохь. Т1аккха Къаьхьир, 1ийна-а, цхьа хан яьллачу хенахь вистхуьлу, Масарна б1аьра а ца хьажалуш:
- Х1ета, даха х1ун деш, мича собарца дехира шуьша, ва Масар? Бехк ма биллалахь, иштта юьхьза хаттарна!
- Юсупа 1уьйранна, малх схьакхеташ, кора дуьхьал а хаайой, ч1аба йора суна, Къаьхьир. Юха сарахь, малх чубузуш, иштта д1а а йостура, - олу Масара.
«Эх1», - долу Къаьхьиран кийрара, кхин дош а ца алалуш.
Юха дикка 1ийча вистхуьлу, нийсса Масаран б1аьра а хьожий:
- Овтархан Юсупа шен сте ца йинчу хьох сте ян сан х1етте а мах ца кхочу, Масар. Айхьа Юсупан дина сий Дала дойла хьан... Со ваша а леци-кх ахь таханчул т1аьхьа! -1успин Къаьхьира шен ден ц1а д1акхетайо Масар цу 1уьйранна.
Кхузткъе кхойтта шарахь ша цхьаъ дуьненчохь ехаш, паччахьан 1едална ен дага ца деъна йолу Масар, ткъоалг1ачу б1ешеран шовзткъе доьалг1ачу шарахь, 1аьнан т1аьххьарчу беттан ткъе кхоалг1ачу 1уьйранна Советан 1едалан эпсаро йоь, букъа т1е 1оьттинчу цхьамзано Юсупан кошан борзах д1а а латош.
Масар коша т1ера йолуш ца хуьлу цу 1уьйранна, Юсупе, Деле санна, кхойкхуш.
Иза бевддачу наха д1аюллу, аьлча а цуьнан даь1ахкаш, халкъ ц1ера даьккхинчул т1аьхьа.
Масар д1айоьллинчу кхааннах волу цхьаъ - Ковнаркъа - 1989 шарахь т1аьххьара кхелхи, шу марша.
Цо шеца д1адехьи дерриг а.
Дерриг а дайн.
Я дерриг а чекхдели, туьйра хилла, я туьйране доьрзуш, я туьйра хилла даха...

1991 шо.

Сельма
30.09.2006, 17:23
Дела реза массо а бусулба нахан хуьлийла!
И дийцар суна хаз динарг-м хьо яра хьуна.)))
«Цкъа гурара яьллачу барзо нелана кхин к1елонаш ца йо хьуна, Масар. Иза херсешна теба. Цкъа реч1ано къийлинчу лечано а ца юьллу куьйранна моха, хьозанна бен."
Суна х1ара кицнаш а хета ч1ог1а чулацам болуш...
Мусас кест-кеста даладо шен дийцаршкахь шира кицнаш...

χrоηoφαг
04.10.2006, 06:23
Дела реза массо а бусулба нахан хуьлийла!
И дийцар суна хаз динарг-м хьо яра хьуна.)))
«Цкъа гурара яьллачу барзо нелана кхин к1елонаш ца йо хьуна, Масар. Иза херсешна теба. Цкъа реч1ано къийлинчу лечано а ца юьллу куьйранна моха, хьозанна бен."
Суна х1ара кицнаш а хета ч1ог1а чулацам болуш...
Мусас кест-кеста даладо шен дийцаршкахь шира кицнаш...
Массех де ду-кх со х1ара дийцар деша вуолалуш, амма юккъе кхаьчначу хенахь х1ара дешнаш а доьший "дицделла б1аьргаш а, т1ам баржийнначохь пха кхеттачу аьрзунах терра, к1айчу хьаьжа т1ехула д1асакъаьхкаш 1аьржа лацаделла ши цкъоцкъам а." сайн г1ийла ойланаш дагалицамийн бердах лелхаш лелаш волу =)
Ч1ог1а яздархо лора, нагахь санна шен дийцараш доьшаш волчу стега б1аьргашна хьалхара д1ауьдачу мог1арашна юккъехь и шен дийцар доьшаш волчунна ша кара вайта оцу яздархочун пох1ма тоьаш делахь.
Х1ара массех де ду-кх со и ши цкъоцкъам дагахь лаьтташ лела =)
Дийнахь цхьацца деш воллачу хенахь а дагахь лаьтта суна уьш, цхьана х1уман ойла ян ваьлча а дагахь лаьтта, ткъа кху дуьненчу хьоьжаш долу ши кор - сайн ши б1аьрг д1акъевлича ..т1аккха и ши цкъоцкъам доцуг кхи гуш х1ума дац =) Сийсара ч1ог1а наб йог1ачу хенахь, б1аьрга ног1араш даш санна дазделлачу сахьтехь деша ваьллера со, амма, вуьзначу стага юуш йолу х1ума санна, сан б1аьргаш сихо йоцуш элпаш даа дола делча - г1улкх хир дац кхунах, цхьа парг1ата волчу хенахь деша деза ас х1ара,- аьлла, юкъах вала визар сан=)

п.с. Т1ам баржийнначохь пха кхетта аьрзу санна, г1айг1ано пха тоьхна чу йожий сан кура ойла =)

SIMAK
06.11.2006, 14:16
Сельма, хьун Дела реза хийла!

Бексултанови рассказш к1езг гина сун х1окху инет чохь..
Х1ар ссылк а ю шун, езчунна:

"Бераллера хьан бералла"
http://www.ob-gaz.ru/062/062_nenan.htm

Кхи цхьа1:
http://chenet.ucoz.ru/forum/34-72-1

χrоηoφαг
06.11.2006, 22:07
Сельма, хьун Дела реза хийла!

Бексултанови рассказш к1езг гина сун х1окху инет чохь..

Симак гуча ваьлча билгала-м хьаха хуьлу =)
Марша вог1ийла хьо! =)
Дела реза хийла хьуна, ч1ог1а дика нисделла х1ума ду х1ара, йеша х1ума йоцуш лелаш вара со =)

Хьаша
06.11.2006, 22:14
Симак гуча ваьлча билгала-м хьаха хуьлу =)
Марша вог1ийла хьо! =)
Дела реза хийла хьуна, ч1ог1а дика нисделла х1ума ду х1ара, йеша х1ума йоцуш лелаш вара со =)
дера хийла-кх.

ишта йокхаеш лелаш со a ю хьуна,х1инций-х1инций йоьшу
айса бохуш.

SIMAK
07.11.2006, 14:01
Симак гуча ваьлча билгала-м хьаха хуьлу =)
Марша вог1ийла хьо! =)
Дела реза хийла хьуна, ч1ог1а дика нисделла х1ума ду х1ара, йеша х1ума йоцуш лелаш вара со =)
=).

Дела реза массо бусалбачу стаган хийла!
И цуьнан "Торг1" ц1е йолу рассказ карийнехь вокха вина вер волш вецар со), тхан ден ч1ог1а лаар из юху а йеша).

Сельма
19.11.2006, 03:56
1алелай Мусан "Папка" дийцар дешний цхьаммо а?
))))))))))))) Са хаддалца йилан-кх со.Иза дешахь самукъдер ду шун, дешалиш.
И цуьнан "Торг1" ц1е йолу рассказ карийнехь вокха вина вер волш вецар со), тхан ден ч1ог1а лаар из юху а йеша).
Ас цхьажимма мокъ яьлча Дала мукълахь язъдийра ду кху чохь иза.

SIMAK
19.11.2006, 07:45
1алелай Мусан "Папка" дийцар дешний цхьаммо а?
))))))))))))) Са хаддалца йилан-кх со.Иза дешахь самукъдер ду шун, дешалиш.

Ас цхьажимма мокъ яьлча Дала мукълахь язъдийра ду кху чохь иза.
алееелай сан йиша, Валлах1и ма докх г1улкх хир даракх цунах! Дела реза хийла хьуна!

Dodam
09.03.2007, 05:36
Вай шу даха дукха!!!
Ма хаза а буьйцу-кх аша нохчийн мотт!
Валлах1и, иза ишта хаза бийца хаар
доккха совг1ат ма ду!
Яла йолла-кх хьоьгуш!)

Dodam
09.03.2007, 05:39
Т1аккха, шун дехарца,
дикачу адамийн лаам кхочуш беш,
сайна а ч1ог1а дагах кхетарна,
Мусайн и "Торг1а" ц1е йолу
дийцар яздо-кх аса кху чу)
Тидам белаш -
аса айса куьйга яздина шуна х1ара!

Dodam
09.03.2007, 05:40
Суна даима кечвелла,
к1ора санна 1аьржа ши мекх а, ц1ена яьшна маж а йолуш,
1аьржачу цкъоцкъамашна к1елара ц1ена сийна ши б1аьрг синкъераме белабелла дагавог1у иза.
Дагавог1у, сеттош шуьйра белшаш а йолуш,йоцца динан урх а лаьцна,
куро аркъал тесна корта цхьанаметта а латтош,
готта къаьстачу г1одаюкъца д1аса а техкаш,
шен Шанд олучу динахь тхайга вог1уш.
"Муртазан Торг1а санна куц долуш к1ант ца кхиънера вайн ламанца",-
олура иза хьахочара гуттар а.
- Нехан-м дашо раьг1наш хилахьара, Къахьир,
Хьенех къонах вара боху дош дуьсийла-кх кху дуьненчохь сох даха!-
элира цо тхан дега.
Со, пха санна озавелла, не1ара уллохь лаьттара,
царна оьшург т1ехьош.
- Нахах ларвала везара, Торг1а, массарах д1а а ца ветталуш...
Сов майралла дика яц,-элира тхан дас.
- Со харц ца лийна, Къахьир, цхьанна а стаге.
Майралла нийсонца карийна суна.
Стешхалла харцонца бен хила йиш яц,-
элира цо, соьга забаре б1аьрг а та1ош.
- Схьагайтал, борз, д1огара мерз-пондар, к1еззиг м1араш хьакха ас цу т1е,-
элира т1аккха, куьг генна схьа а кховдийна.
Ас дечиг-пондар д1абелира. Цкъа-шозза йовхарш а тоьхна,
меллаша п1елгаш хьаькхира цо пондар т1е:

Дай белла йиса хьо,
Соьлжера ва г1ала!
Хьо юьллуш-м дуьйцура,
Яхь йолчу к1енташна
Х1онцана юьллуш ю.
Хьо юьллуш хиллийца
Цу юьртан к1иллошна,
Яхь йолчу к1енташна
Балина ва аьлла.

Юха, тхан да вийча:
"Торг1а вала ца лахь, хьайн ден ч1ир лохур ю-кх ахь, борз!"-олура цо соьга.
Со кхиъна валале иза ша а вийра Соьлжа-г1алахь, тоьпаш а тоьхна.
Наха тайпа-тайпана дуьйцу цунах лаьцна.
Цхьаболчара иза сонта, цхьаннах а ца вешаш стаг вара, олий хьахаво.
Вукхара х1ун ю ца хууш, суй санна стаг вара, олий вуьйцу.
Хаза ю аьлла ядийнера олу цо 1успин Баччал а.
Торг1ина гина ца хилла Баччал цкъа бен -
ша ядочу буса ловзаргахь..........

Dodam
09.03.2007, 05:42
........Йо1ана вуьйцуш хезна хилла Торг1а.
Баччала йиш локхуш хилла цунна:

Лиъча ган ца хилла,
Ц1е йолу кура к1ант!
Некъаца чурт доьг1ча,
Т1аьхьахьежа вехийла, - олуш.

Баччал ехачу юьртахь хиллера ловзар.
Торг1а а нисвелла хилла цу ловзарга.
Цхьа ханъяьллачу хенахь хабар деънера, ловзарна салташа гуо бина аьлла.
Торг1ина хиънера т1аккха шена мотт тоьхнийла.
Тхьамда 1ачу стоьла т1ехь йогуш хиллера мехкадаьттан аьнгалин лампа.
Т1аккха Торг1ас мохь тоьхна бохура:
"И лампа д1аяйа стаг вац те кху ловзаргахь!" - аьлла.
Цхьа а меттах ца ваьллера.
Шолг1а а кхайкхина бохура Торг1а.
Х1ета а ца г1еттина цхьа а. Т1аккха хьалаг1еттинчу Баччала - Торг1ига сакъоьруш йолчу, -
шен лаьхьанан санна долу дуткъа деза дег1 сеттош, кура т1е а яхна,
тхьамдина хьалха лаьтта аьнгалин лампа, аьтту куьйга генна ирах а ойуш,
лаьттах тоьхна, аьтта д1аяхийтинера.
Юха маьхьарий а, тоьпаш а, мехкарийн ц1ог1анаш а д1а а тийна, кхин лампа латийча,
я Торг1а а, я Баччал а ца карийнера. Баччал Торг1ас ядийнера цу буса.
Торг1ас ша ядийна хьош, Торг1ига кхайкхира ша бохуш, дуьйцу бохура Баччала,
ша хьош верг Торг1а вуйла а ца хууш.
Торг1а вийначул т1аьхьа, ткъе цхьайтталг1ачу дийнахь, мацалла елла Баччал, ялтех мотт ца тухуш.
Церан йо1, Залма, шовзткъе диъ шо кхаьчна яра лечу дийнахь.
Цо 1аьржа духар охьадиллалц бохуш, захало ца хьахош 1ийначарна
Залмин чухта марчонца хуьйцуш гира.
Торг1ин дин наггахь бажа кхуьйлура ас, иза х1ума йиъна а, садаь1на а валлалц.
Торг1а вистхуьлуш хезча, кхин бажа ца кхевдара дин -
гуттар а д1аийзалора, карара бала г1ерташ, дена т1ебаха.
Т1орг1ас берх1ийтта етт а белла эцнера иза, чергазошкара.
Иза туьппалг санна боца, дег1ана горга, сира дин бара,
куьг-куьггал таь1на хьоькхнаш а йолуш дег1а т1ехь.
Торг1ас цунах Шанд олура..............

Dodam
09.03.2007, 05:46
...Цкъа, хьуьнарш зуьйш, дин хьовзабе элира Торг1ига.
Торг1ас дин хаза хьовзабора.
Ген-генара нах оьхура цуьнга дин хьовзабайта.
Цхьа г1еххьа шера меттиг яра. Дехьа йисттехь сиз дара хьаькхна.
Ма хахккало д1а а хаьхкина, цу сиза т1ехь сацон безара дин.
Оцу хьуьнар т1ехь тоьлларг къобалвора, бере а веш.
Торг1ас уггар т1аьхьа хаьхкира шен сира дин.
Хьалхара ши ког сиза т1е кхочуш, ц1еххьана, шен ницкъ мел бу
дуьрстанан шин га схьатуьйхира Торг1ас.
Ч1инч1ура хиъначу динан т1ехьарчу когийн бергаш сиза т1ехь севцира.
Кхуьа а бухка а хаьдда, охьашершира беречун нуьйр.
Торг1ас бен ца яьхьира цу дийнахь беречун ц1е.
«Варраш, ламанан варраш! Аш юьгуьйтур яцара соьга йо1, паччахьан эпсаре!» -
Аьллера пурстопа, юьртера нуьцкъала йо1 яккха веъначу.
Юьртана салташа гуо лаьцна хиллера.
Наха дехнера пурстопе, Сибрехара шийтта шо а даьккхина ц1а веъна волу
Малак талмаж а х1оттийна, шайца харцо ма йийцахьара аьлла.
Торг1ина гинера, ша вехачу юьртара йо1, салташа пхьаьрсаш а лаьцна,
текхош йохьуш, юьрте орца а дохуш, мохь а хьоькхуш.
Торг1ас нохчийн тапча йожийнера пурстопан некха т1е.
Велларг – вуьсуш, ваьлларг – волуш, т1ом чекхбаьлча,
ламаройн яртех кхин цхьаъ чим Хилла яьгнера.
Иза 1едалца дуьххьарлера дов дара Торг1ин.
Беречун ц1арна т1е обарг аьлла ц1е а кхийтира цуьнан т1аккха.
Дена вина пхи ваша вара Торг1ин. Девешехьара шичой а бара шортта.
Торг1ин ненан Залиматан х1ара цхьаъ бен вацара.
1едало хьовзийра кхуьнан нах ч1ог1а, Торг1а схьава бохуш.
Етта а йиттира. Чу а боьхкира.
Шена еттачу хенахь т1ара тоха хьуьнар кхаьчна волу кхуьнан вежарех цхьаъ,
Незар, Сибрех вахийтира.
Незар, исс шо даьлча ц1а а веъна, Торг1ех хилларг хиъча, шен вежарех а я дех а ца кхеташ,
юха д1авахара Сибрех, Нохчийчохь саца юьхь а ца хилла.
Незаран т1аьхье Красноярск бохучу г1алахь еха х1инца.
Шен х1усам йоцуш, ведда лелачу Торг1ига дас, Муртаза, хабар дахьийтинера,
ц1а ваг1ахьара хьо, хьоьца къамел дара шен аьлла.
Торг1а ц1а веънера. Нанас, Залимата, ша элира олура Торг1ига:
«Нана яла хьан, ма ч1ог1а вовшахбеттало-кх хьан вежарий, шичой тховса…
лоха къамелаш до-кх цара, къайла а буьйлуш.
Хьуна тешнабехк бан-м ца г1ерта те х1орш», - аьлла.
Торг1ас шен нана човхийнера, ша хьайн ден ц1а д1акхетор ю хьо олуш.
Дас а, вежарша а, шичоша а аьллера Торг1ига:
«Вай х1окху 1едало хьо бахьна долуш кхузахь даха ца дуьту…
Вай гуьржийн махка д1адаха деза. Вайн бахамаш наха т1аьхьа д1абохьур бу,
вай тховса сахилале новкъа довла деза… Цхьа к1еззиг сада1а хьайна, д1а а вижий», - аьлла.
Торг1а шен наний, Баччал, шен йо1 Залмий йолчу чохь д1авижнера.
Цу буса, шен чохь, юкъ а яьстинера Торг1ас.........

Dodam
09.03.2007, 05:47
.....Кхунна дикка наб кхетча, чулилхинчу дассий, вежарший,
шичошший т1ебеттабелла, лаца а лаьцна, вихкинера Торг1а.
Цу юьрта схьахьехна 1едал а хиллера Муртазг1еран,
Торг1а д1авала барт бина.
Белшашкара охьа вихкина волу Торг1а говра т1е хаон схьавалийча,
вежарех цхьамма луьйта лаьцна бохура.
«Ца оьшу, Дала воьзийла, хьенех», - аьлла,
кхоссавелла, говра т1е хиира бохура Торг1а.
Т1аккха, шен дега – Муртазе – вистхилира бохура Торг1а:
«Муртаз! Асхьабан некъий олуш, цхьа декъаза
ц1е яра вайн наха йоккхуш… И ц1е йожий-кх аш вайн…
Со-м, аш д1авелча а, ца велча а, х1умма а яцара», - аьлла.
Торг1ин аз хезча, Шанд терсира бохура шозза-кхузза.
Торг1ин б1аьргаш божал долчухьа д1ахьаьвсинера.
Юха велааьшна дира бохура Торг1ас:
«Маржа, Шанд я1! Маржа, Шанд я1», - олуш,
г1ийлла лаьтта охьа а хьаьжна.
Торг1а цу буса т1улгех йоьттина набахте йолчу
йоккхачу шахьаре охьавалийнера.
Т1аккха 1едало хабар дахьийтинера Соьлжа-г1аларчу хьаькимашка,
Торг1а охьавало г1о даийта шайна, некъаца йохкучу
яртаршкарчу нахах ца х1уьтту шаьш, аьлла.
Соьлжа-г1алара г1о ца кхочуш, ши буьйса а яьлла,
кхоалг1а буьйса т1екхаьчнера.
Цу буса Торг1ина ха деш Пхьара Хилла бохура.
Ханъяьллачу хенахь набахтин не1 а тоьхна:
«Деллахь, Пхьара, кхана охьавигча суна тоьпаш а тухур ма ю…
Сан ма ч1ог1а г1уллакх дар-кха тховса ц1ахь хила везаш…
Оцу хьайн говрана нуьйр тиллахь,
х1ара дог1анаш д1а а дахий…» - аьлла бохура Торг1ас.
«Ва Торг1а, ахь х1ун дуьйцу, со кхин инарлин когаметта а вац…
Лаьцна стаг хехочо д1ахоьцучу вахний хьо!» - аьллера цуьнга Пхьарас.
«Со сахилале вуха-м кхочур вара хьуна, Пхьара.
Сан дош галдаьлла олуш-м ца хезнара хьуна?» -
хаьттинера т1аккха Торг1ас.
«Хьо 1уьйранна кху чохь ца каравахь, суна, кху чуьра кхин ара ца воккхуш,
тоьпаш тухур юй хаьий хьуна??» - Пхьарас шега аьлча:
«Дош – дош доцчу стеган дуй – дуй а бац хьуна, Пхьара.
Ас дош дели-кх хьуна, сахилале кхузахь хила» - аьллера Торг1ас.
Пхьарас Торг1а д1авахийтинера.
«Ведча х1ун дара те… я ца водуш саца со, Торг1ех а тешна», -
бохуш, ша ойланаш еш 1аш, сахилале схьакхечира Торг1а, олура Пхьарас:
«Хьенех, дукха са-м ца гатдира ас хьан? Х1ара говр йовха ю
хьуна ч1ог1а, д1асаозаелахь х1ара», - аьлла.
Торг1а цу 1уьйранна охьавигна Соьлжа-г1ала.
Тоьпаш а тоьхна цунна шолг1ачу дийнахь.
Иза ц1а х1унда вахна ца хууш дисна цхьанна а.
Я иза хууш стаг х1инца а вац.
Иза Торг1ас д1адаьхьна шеца.
И дерриг а хиллачул т1аьхьа шо даьлча гира суна Торг1ин дин, Шанд.
Цхьанаметта ца соцуш, гаьллаш а 1уьйшуш, гуо туьйсура цо.
Цхьа везо, тоьллачу дег1ахь, ханъяьлла стаг 1ара цунна т1ехь,
сирчу мекхех наггахь куьг а 1уттуш.
Иза Торг1ин да, Муртаз, вара. Юьртда вина а бохура цунах 1едало.
Муртаз кхин цкъа а гира суна, шен доьзалца лахенга охьавоьдуш.
Муртаз, гуттар а бахам тобина, юьртан а, мехкан а да а хилла,
ша вехачу юьртахь ч1аг1велча, наха: я хьо, я тхо –
вайх цхьаъ бен 1ен йиш яц кху юьртахь, аьллера цуьнга.
Муртаз д1а ца вахнера.
Юха цхьана 1уьйранна самаваьллачу Муртазна
шайн юьртахь цхьа а къонах ца гира, зударий, бераш доцург.
Къонахий д1абахнера.
Т1аккха Муртаз кхечу юьрта йисттехь дакъа а лаьцна, ц1енош дан волавелира.
Цу юьртарчу наха а дехар дира Муртазе, шаьш хьо бахьна долуш
ярташ охьакхийсина а девр дацара,
х1ара меттигаш йитахьара ахь, аьлла.
Муртаз х1етта кхийтира,
лаьмнийн махкана ша хьарам вуйла,
маьршачу стеган ц1ий санна…
Муртаз лахенга охьавахара. Нахана ца хиира иза мичхьа сецна,
я ма дарра аьлча, нахана иза хаа а ца лиира...

1986шо

SIMAK
09.03.2007, 06:57
И Сийлахь Веза Волу Аллах1 реза хийла хьуна са ваша/йиша !!!
Дала мел яздойла хьуна! Сам докх г1улкх хили хьуна.. Дукх хан яр, ас и рассказ интернет чохь лоьхуш йолу..

Dodam
10.03.2007, 01:24
И Сийлахь Веза Волу Аллах1 реза хийла хьуна са ваша/йиша !!!
Дала мел яздойла хьуна! Сам докх г1улкх хили хьуна.. Дукх хан яр, ас и рассказ интернет чохь лоьхуш йолу..

Вайна массарна а хуьлийла
Аллах1 реза, SIMAK!)
Ма дика ду хьан г1уллакх хилла!
Хаза хета-кх сайгара цхьана адамна
мукъан а пайда баьлла! :angel:

P.S. Йиша ю со))

Сельма
10.03.2007, 01:37
Х1инца "Папка" дийцар а яздина сай дош кхочуш ца дича ца йолу со а.
Сан а деза иза,Додам, ахь санна яздан, цунах дерриг а цкъа яздар хир дац сан. Бехк буьллург хир бац аш суна. :blushing:

Сельма
10.03.2007, 02:29
ПАПКА.
Шун б1аьрга вайна хир вац-кх папка каракхаьчна нохчо! Я,нагахь гинехь а, аш цуьнан кхоччуш тидам бина хир бу аьлча,суна бакъ-м ца хета.
Эх1,деллахь,ма доккха 1аламат ду моьтту шуна и тайпа стаг тергалвар,цуьнга хьежар,таллар иза,къамелашка ладег1ар а.
Дукха хьолахь дег1ан лоха хуьлу иза,боккха корта а болуш,лекха к1ажош долчу (цкъа мацах вайн г1алахь еш хиллачу "армянски" олучу) тухлеш т1ехь.
Шина-кхаа баттахь иту ганза йолу хеча-мелла делахь а сиз долуш-ши п1елг биллал мачашна охьа т1е ца кхочуш хуьлу.
Хийла зама гина тишделла доьхка (1уьргаш долчуьра чилла а йоьлла)г1одаюкъ къовллуш т1еоьзна карадо, бухара барч, буьрка санна, схьабог1а а лой. Хечин голаш к1айн къаьста,цхьан хенахь 1аьржа хиллачу хечин.
Коч к1айниг юху цо.
Коч,дукха йиттарна,можачу басахь хуьлу (шен йоцчу нуьйдаршца),баабелла кач а болуш.Кочан т1емаш,мекхаш санна раз-пурх дирзина ду,якъаелла кевсиг санна.
Амма галстук-галстук юьйций ахь!-галстук-м ч1ог1а йихкина ю, шина буйналла шад беш, цигонан юбка санна, ц1ен-къорзий къаьста галстук, латта охкучу белан дитт санна, бухара д1а шуьйра а йолуш.
Т1ехь тайп-тайпана даарийн хьаналла а-иза-м к1езиг хуьлу-кхин а бес-бесара хьоькхниш а гуш.
Наха пиджакна чухула йоккху иза, цо т1ехула лелайо, къайла ца ялийта, костюман массо а нуьйда д1а а тосуш.
Цо ч1ог1а новкъарло йо цунна цкъацкъа-галстуко. Х1ара охьахиъча-стоьла т1ехь хуьлу, яздан воьлча- куьйга к1елахь. Яздар-м дукха к1езиг хуьлу цуьнан, я хиллане а ца хуьлу. Бакъду,сарахь ц1а вог1уш-м костуымна чухула йоккху цо иза, шад гича атоьар ду олий,шен дагахь,буйнал болу шад.
Мелла а к1уж лелабо вайн невцо, дехо гиччош а дуьтуш-хан тоьхна-а ю борзцуьнан хенахь хуьлур иштта,бакенбардаш олур царех.
Маж яшар гуттар цхьатерра ц1ена ца нисло: я сивет йоцуш хуьлу, я лезви аьтра карадо,я х1ара, даимна санна, балха д&ахача сиха ву.
Берийн сур г1отту 1уьйранна:"Дада балха воьдуш ву, дада кечлуш ву, дада, дада",-бохуш.

Сельма
10.03.2007, 02:31
Иза санна болчеран,дукха хьолахь, пхиппа,ялх-ялх бер хуьлу чохь, цхьабосса, т1етт1а охьадина,дукхахдерш зудабераш а долуш-уьш хьала х1оьт-х1оьттинарг маре а йоьду, тас д1акхосса араяьллачохь, бутт а балале юха ц1а а йог1уш; х1инц-х1инца бохуш (муьлххачу а хенахь хьо д1ахьаьжча), харца гергга яхна зуда а хьийза,цхьацуьрриг шек а йоцуш.
И бераш хьала а кхуьу, т1ехь а, когахь а доцуш, даар-малар х&ун ду а ца хууш, нехан кертахь стом а, хьалаоьллина т1алх а, яхка котам а ца юьтуш, т1уьршигаш санна дерстина датт1а дохкуш. Царна деш хьехар а дац, я хьо ду ала-диллар а.
Дада мукъа а-м вац. Дада маж йошуш ву. Дадин маж йошуш цхьа сахьт долу. Т1аккха уьрсо цистинчу юьхь т1ехь-маь1-маь11ехь-газетан цуьргаш а летайой,хица т1адийна куьг, бера санна, коьрта т1ехула а хьийзош, "тпуй" олуш,багара чо-х1ума д1а а кхуссуш, сехьа чу волу, х1ума яа.
Х1ума сиха юу, кест-кеста аьрру пхьарс мерак1ел хьош, суй санна къега ши б1аьрг сахьта т1е а буг1уш.
Цу хенахь зуда а йоллу, х1инц-х1инцца тохаелла,мачаш юьлуш, цхьа вон бертал а яхна. Зудаберех цхьаъ хечин когаш хьекхош ю, чан д1аяккха ша куьг мосазза туху, корта генна д1а а идош.
Дада х1ума йиъна волу.
Кечвала волало дада.
Дадас дуьххьара хеча юху т1е, доьхка д1а а доьхкуш.
Юха коч схьакарайо.
Т1аккха юха а доьхка схьа достий коч т1еюху.
Т1аккха галстук.Галстукац жимма хьем хуьлу цунна, аьлча а, цунна деза и сурт, куьзган чуьра схьагуш долу. Галстук куьзгана хьалхахь нисъян езаш ма ю, шад ч1ог1а д1аса а тухуш, дикка т1е а къовлуш.
__________________________

(Кхин д1а т1аккхахула...)

Dodam
10.03.2007, 03:32
Сельма, аса хьайна г1о дича
хала-м хетар дац хьуна
х1ара дийцар яздеш?))

Dodam
10.03.2007, 03:56
.....Юха, цул т1аьхьа, 1ат1ар лоллу т1е, "Шипр" я "Тройной" олуш дерг, шалангаца хи тухуш санна, "пуф-ф" дарца - ши б1аьрг т1екъевлина - корта д1аса а бохкуш.
Пазаташ ца карайо.
- Пазаташ! Сан пазаташ! - мохь оьху цуьнга т1аьххьар а, охьахьаьжча шен берзина ши ког а гой. - Кху чохь х1ума карор дац-кх хьуна цкъа а. Эцца ма яра уьш сийсара, стоьла бухахь 1охкуш.
Г1уллакх т1аьххьар а папкина т1е долу. Папка-м гуччахь ю, шипанера буьххьехь, меттах а хьаяза.
Папкаш бен-бен ма хуьлий: цхьаерг з1е узуш ю, важа - пистон та1ош, кхозлаг1ниг - дог1а тухуш, кхин дуккха а. Кхуьнан папка з1е узуш ю, хила-м дог1а тухуш хила езара, цу чохь долчу кехатийн "мехалле" хьаьжча, амма... ца нисъелла-кх.
Папка схьаоьцу. Д1асайохку папка. Папкина т1е куьг детта, цхьа дегала, сонто, юха цхьа бен доцуш санна.
Папка стомма хуьлу, халла т1еоьзна з1е а оьлуш.
Дукха кехаташ ду цу чохь, тайп-тайпана, бес-бесара, мел оьшурш а, ца оьшурш а - кара дог1-дог1у газет а цхьаьна.
Дада кехаташка хьежа волу, з1е схьайостуш, папка схьа а йоьллий.
Папкано доккха са доккху, цхьа к1орггера, узаршца.
Юха куьзганаш д1а а духкий - маь1ан гура болу уьнашарахьлера тиша куьзганаш, бат а сеттош - х1ума ца го, - цкъоцкъамаш (цкъа - цхьаъ, юха - важа) кест-кеста ирах а хьош, ехха толлу папка, цхьацца кехат схьадоккхий, юьстах а дуьллуш.
Наггахь дерг хьарччадой ц1енкъа кхуссу: "Пеша кхоссал, зуда, и кехат", - олуш.
- Х1орш даима д1акхуьйсуш ма ву хьо, ва стаг, - олу зудчо та11ош, х1ора а кехат ц1еран бага кховдорца. Цхьа лераме олу, ши б1аьрг майрачун юьхь т1е а буг1уш.
- Дукха 1аь1а-кх х1орш балха т1ехь, муьлха мичахь ду а ца хууш, ц1ерга кхосса ахь! - кхин цхьа кехат а дужу ц1енкъа; кхунна хаьа, зуда шех йоккхайоьйла.
Папка эххара кийча хуьлу, амма хьалхачул а стамлой - цо кхин а, кхин а кехаташ духку цу чу, берийн метаркаш а т1аьхьа, алапа-х1ума луш хилахь а, кепекаш сеца ца яйта....

Сельма
16.03.2007, 03:04
Вааа,Додам, ма г1уллакх дора-кх ахь. Х1ара болх болийна ас, амма чекх баккха мокъа ёцуш жимма йоьхь1аьржа яра со.
Дела реза хуьлда хьуна!
Д1аязделахь хьайн аьтто белахь. :rolleyes:

SIMAK
12.09.2007, 16:39
Буо
Мукъам а, дешнаш а сан ду, дийцар хьох а ду, сан Масар...

Анайист цIийеллера, старана урс хьаькхча санна.
Мох меллаша хьоькхура.
Мохо динан кхес хьейора.
Дин парггIат богIура тIулган готтачу новкъа.
- Хьенех, - вистхилира цхьаъ, шерачу метте нисделча, - кхуззахь жимма совца вай!
Аз генна дIадахара, дуьхьало ян хIума доцуш.
Хьалха воьдург вист а ца хилира.
Цуьнан цIийх хьаьгна, меца хьоьжу бIaьргаш цхьанаметта лацаделлера, бIaрзделча санна. Я царна хIумма а ца гора: некъ а, лаьмнаш а, дуьне а. Дерриг а ойлане дирзинера, цхьа гIийлачу ойлане.
Иза массарна вевзаш вара, я цхьанна а везаш а вацара. Цо даза цхьа а вуон хIума ца диснера (наха дийцарехь), шиъ доцург: зуда а ца хьийзийнера нехан, я маьрша стаг а ца вийнера цхьа а.
Важадерг дерриг а динера, шена цхьанна мегчахьана, кхин нехан ойла а ца еш, я вухахьажар а доцуш кхин.
Некъан гIаларт тIаьхь-тIаьхьа гатлора.
Некъ бодано хьулура, Iаьржачу асане берзош.
Дино сих-сиха ши лерг кхуссура хьалха, кхин чабол а ца лагIдеш.
Бере меттах а ца хьовра.
Бере Овтархан Юсуп вара, ша тIехь Iаш волу динний, кхелина дато шаьлтий, цIарах богу ши бIаьрг бен, кхин бахам а, хьал а я доьзал а боцу къу.
Иза нахе хаьттича дара.
Ткъа цунна шена-м ша эла хетара цкъацкъа, цкъацкъа дуьненан да а, шаьлтан тIе ка даххьал ницкъ мел бу дегIаца, даго цIий а мел хоьхку пхенашкахула дIа.
Иза кхунна хетара, ткъа нахана, нах... «Дош яц цхьа хIума а, цхьа х1ума а дош», - элира цо шега, гуттар а ойланашка ваьлча олуш ма хиллара.
Говро «хур-р» дира, лам хедачу дукъа тIе яьлча.
Мох шийло хьоькхура. Мохо тайп-тайпана хьожанаш кхоьхьура, цхьацца хиллачу некъийн дагалецамаш а хьебеш.
Ткъа некъаш шортта дара, идийна а, идонза а, тIе идон дезарш а.
Юха а кхайкхира тIехьара цхьаъ, вай мичахь совца аьлла.
Кхуо генна шедакхаж хьажийра лаха чу, хин гIовгIа хеззаче.
Вукхо даьхни схьачовхийра, шед тоьхна, герз кхоьссича санна, тата а оьккхуьйтуш.
«ХIунда оьшу сел гIовгIа», - халла меттахъхьайра кхетамехь, кхечу ойланашна юккъехула.
«Дош яц цхьа хIума а, цхьа хIума а дош», - ша-шах санна, кхолладелира юха а ойланаша къевлинчу коьртан туьтан чу.
Ойланаш гуттар а йора, набаро ца Iехийча. Наб а яра-кх ойла, гIенашца дуьхьал хIуьттуш, хийцалуш, кеглуш.
Каг-м дерриг а деллера, дуьненчу а валале я эзар, ши эзар шо хьалха, кхуьнан орамийн зIе тудаеллачу юьххьехь.
ХIаъ, хIетахь дуьйна я xIapa ван цхьа де дисча, пIераскан дийнахь, тIехь корта боцу кхуьнан ден, Овтархин дакъа, Йоккхачу Нохчийчуьра, говра тIе а диллина, ламанца ирах хьаладерзийча.
Докъах бIаьрг кхетча йоьжна Овтархин зуда, xIapa дуьненчу ваккха меттаеънера, шолгIачу Iуьйранна.
Бер доьлуш хааделлера, делхаран метта.
«Ца виса ду, - дагатеснера массарна а, - я зуламе хир нахана».
Иза а, важа а ца хилира, аьлча а...
XIapa ненахошца виснера (ши шо даьлча цара кхуьнан нана нуьцкъах маре дIа а елла), «меран бер санна, йиснарг бен ца южуш.
Кхуо дуьххьара, кхойтта шо кхочуш (ненавежарийн бераша бечу тIехбеттамех кхиа воьлча), шен ненадега хаьттинера, шен ден, Овтархин, корта мичахь бу аьлла.
Ненадас дIадийцинера.
Юха, ялхийтта шо кхочуш, кхин цкъа а хаьттинера кхуо: «Наха санна, даьхни а делла, шен ден докъа тIера муьжгаша хIума яккха дIабаьккхина корта схьа хIунда ца ийцира аш, ша даьхни духа ца дерзорна кхоьрура шу... йишин воI вацара ша кху цIийнан?» - аьлла.
XIapa юх-юха а оцу цхьана хаттарца Iитта воьлча, ненахоша кхунна хаийтинера, шаьш xIapa меллалц ловр ву.
«Хьан да-м лайнера ас, - аьллера кхуьнга ненадас, -хьера яхначуьра, улора нана дIа а йихкина, сан йоI а эцна дахна долу и къутIа, тIе ас мах а белла, муьжгашкара корта схьа ца эцча а! Хьайн ден корта а айхьа цIа ба, муьжгий а айхьа байа, хIинца шорта а бу хьуна, мохк дIа а лаьцна, дай а хилла Iаш!» - аьлла.
Кхуо тIаккха шен нана маре яхарх долу бакъдерг хаьттинера, цо, нанас, шена, нуьцкъах яхийтар чIагIдеш, дуй баар дIа а дийцина.
Цу хаттаро хIорш тIаьххьар а къастийра, ненахойн йишин воI хилар дIа а долуш юкъера.
Юха, лела-аш, xIapa кест-кеста хIуттуш волу цу юьртара Iежин йоI Зули, кхуьнан ненавешин кIанта-шичас шена йигнера, ирахь Iан кхайкхинчохь куьйгаш а тоьхна.
Нанас стаг а ваийтинера кхуьнга, шен цхьана дехарна дош лахьара ахь, аьлла.
ТIаккха кхуьнан мел диснарг а дIаделира цигахьара, ненан тIаьххьарчу дехарца.
«Сан дехарна дош дала вуй те кху дуьненчохь цхьа а стаг?» - хаьттира кхуо хIетахь шега, ненан юьхь еш ша дIахьажийначу стеган букъ геннахь къайлаболуш.
Кхунна воцуш санна хийтира и тайпа стаг я шена оьшур ву аьлла а ца хийтира кхин.
Цхьалхачу стагана хIун оьшу! Цуьнан шен сай, деггIий, гуттар а хьалхара дIауьду, вицвеллачохь хедар иолу цхьа некъан тачий бен!
Юха цуьнца цхьа ойла а, шена ма хетта ваха я ма хетта вала, докъана делха са идийна некъаш бен, тIаьхьа хIумма а ца дуьтуш шех!
Кхин дIаерш - дош йоцурш, цхьа хIума а - дош, кху чекх са дайначу, десачу дуьненахь...
_____________
Кхуо тIаккха кайиттира шех, цхьаннах а тохале. Кхунна ца хаьара, ша хьанна декха, я хIун декха, я стенна.
Кхунна цхьа а ца везара хIинца, ша цхьаъ бен.
Кхунна ша-шена вовзар хала хилира, ла ца даллал хала.
ТIаккха цIеххьана, тилавеллачунна каро некъан лар санна, кхунна дуьхьал хIоьттира цхьа сурт, жима бер долуш ша динарг, юха ша делла жоп, тIаккха шега аьлларг.
Кхуо ка лачкъабо ненавешин кIантаца. Ка лулахочун хуьлу. Цхьанххьа а лар ца карийча, лулахо кхочу кхаьрга. ДIакхойкху xIapa шиъ.
Лулахой, ненадай, гIовх букъ а тухий, IиндагIехь Iа, шийлачу тIулгаш тIехь. Дуккха а латтаво, вист ца хуьлуш, бен а доцчу къамелашца.
«Ка лачкъийна аш?» - хотту цIеххьана. БIаьргаш ларадо бIаьргашца.
Кху шимма дацаре до цхьабосса.
Шен ка иштта бара, дуьйцу лулахочо, йоца ши маIа а, мокха меран дукъ а долуш.
Коьман доцу сибат оьхьу, гучуваккха. Кхуо бIаьрнегIар ца туху.
ТIаккха лулахо меллаша вистхуьлу ненавешин кIанте: «Исуп, хьо ваха, хьенех, хьан ка ма ца лачкъийна ас алий, сох дуй баал тIаккха, айхьа сан ка ца лачкъийнехь», - олий.
Исупа дуй буу, велхаран къурдаш а деш.
Лулахо хеба, ГIелвелча санна.
Юха дIаваха тохало. ГIеххьа дIа гена ваьлча, корта схьа а берзош:
- Юсуп, ахь баал сох дуй, - бен а доцуш олу, биъча а, ца биъчаа.
Xlapa вист ца хуьлу.
- Дуй баий дала, ва бIиж! - ненадас Iaca ойу.
Кхуо дуй ца буу. Ненада тIехьоду. Кхуьнга дуй ца баало. Лулахо хьоьжу.
- Хьо ваха, Ита, лачкъийна ас хьан ка, - xIapa нийсса дIахьожу лулахочуьнга.
Лулахо схьавоьрзу, бос а хийцалуш. Ши бIаьрг боьлу, кхаъ хезча санна. Меллаша тIевогIу. Соцу уллохь.
- Сох дуй ца баабели-кх хьоьга, Юсуп... Со лери-кх ахь. Дала сий дойла хьан. Сан ерриг а керт яьхьна хила елар-кх ахь, сох дуй ца баъал со лоруш хиллачу... Дала хьанал бойла хьуна иза... Дала хьайх терра накъост тухийла хьох кху дуьнен чохь. Схьавоьл цкъа, мара кхетал суна, мара кхетал, хьайн Ита ваха, - мор а гIаттабой, соцу, вела а воьлуш.
Ненадас шен воIан кIантана Iaca туху, юьхь тIехула дIа, кхунна шабаршца къа а доьхуш.
_____________
XIapa хIинцца, иза дагадеъча, кхуьу шен хила безачу некъах. Некъ цу дуйна тIера дIа хила безаш хуьлу, хIетахь ца баабеллачу.
ТIаккха кхуо иза бола а бо.
_____________
Дийнахь хьуьнхахь левчкъаш, буса некъ беш, xIopш цхьана хийисте дIакхочу. ДогIа хуьлу тIедоьлхуш. Гуш хIумма а ца хуьлу.
«ТIай мукъадаккха деза хехочух, - хеза кхунна, - говр кхуззахь чукхоьссича, цхьа-ши чаккхарма охьагIур ю, хи а хадош. Цигахь берд хила беза, говр тIеяллал».
Кхунна xIapa Терк дуйла хаьа, хийла дас цкъа лоьмах хестош, юха нускалх хьоьстуш, иллешкахь делхийна долу букъ шера Терк.
Шен-шен говрах ца хIуьтту шаьш, олу шимма-кхаамма.
Вуьйш совцу, динан архаш а къуьйлуш.
XIapa ца кхета, говрах ца хIутту бохург хIун ду, я xIopш хIунда соьцу.
_____________
Дийнахь хьуьнхахь левчкъаш, буса некъ беш, xIopш цхьана хийисте дIакхочу. ДогIа хуьлу тIедоьлхуш. Гуш хIумма а ца хуьлу.
«ТIай мукъадаккха деза хехочух, - хеза кхунна, - говр кхуззахь чукхоьссича, цхьа-ши чаккхарма охьагIур ю, хи а хадош. Цигахь берд хила беза, говр тIеяллал».
Кхунна xIapa Терк дуйла хаьа, хийла дас цкъа лоьмах хестош, юха нускалх хьоьстуш, иллешкахь делхийна долу букъ шера Терк.
Шен-шен говрах ца хIуьтту шаьш, олу шимма-кхаамма.
Вуьйш совцу, динан архаш а къуьйлуш.
XIapa ца кхета, говрах ца хIутту бохург хIун ду, я xIopш хIунда соьцу.
- Со вала мегаш дуй цу чу? - хотту кхуо, геннара дIа вистхуьлий.
- Кхузахь хьой-сой дац, - олу тхьамдас, - массо а цхьаъ ву, xIopa а шен Iожаллин букъ тIе ког ловза араваьлла...
Кхуо говр чукхуссу, тхьамдин къамел хадале. Тата долу, «шхарт» деш. Говр цкъа къайлаоьккху. Лаккха корта къаьста, хи тIехула бахбина болу.
Кхунна хIумма а ца го. Кхунна ша бухбацарехь кхозу моьтту, меттахъхьайча чу a rIyp волуш. ДогIа доьлху. Говро «хур-р» до сих-сиха, хи дIасакхуьйсуш санна.
XIapa кхерало цкъа, вула а луш. Юха а малло. Кхунна шен дахар доца хета, хада озабелла пондаран мерз санна.
Мерз хадале, говр бердах тасало, шозза-кхузза тохалуш.
XIapa паналлехь хуьлу тIаккха, цхьа акхачу, дерриг а сецначу, дерриг а Iадийначу къорачу паналлехь.
Говрах худавелла, вортанан кхесарх дIаийна, тебна волу xIapa цIеххьана тохало, куьг кхоччехь аьлла, догу кор а гой.
Ша цунна тIетекхаш яьккхина хан азаллел яхло кхунна.
Кхуо гIум туху корах, мохо тоьхча санна. Кор денло меллаша.
«Герз кхосса йиш яц», - серлалелха къамелехь тхьамдас аьлла дешнаш.
ТIай йистерчу жимчу цIийнан дечган неI цIовзале хьалха аракхеттачу серлонна дуьхьал чукхоссало xIapa.
Ша хьанна туху кхетале, шозза шаьлта туху. ДаьIахк каглуш санна хета.
Б1аьргаш серлонах доьлча, цициг къаьста, дечган йоцачу паднара тIехь дIасакегийначу тIелхигашна юккъехь Iаш.
ТIаккха сихха чууьйзу са хеза шен когаш болччохь. Юха цIийх буьзна корта, генна делладелла хьаж а долуш.
Кхуо топ дIахьо, къуьда дIа а бойий.
_____________
ТIаьхьара Iуй бевдда кIелхьара а бовлуш, говрийн рема тIайл сехьаяьлча, тхьамдас xIapa хаставо, дика хелхадаьлла бер санна.
Кхунна дуьххьара иза ца дезало. Кхин цкъа а нисло xIapa цаьрца, цхьана кхечу метте.
Кхуьнан топ кхетта говррий, гIонжакъах бихкина маший тIaьхьадаьллачу орцанна кара а боьдуш - кхунна шен да дагавогIу, уьш караяхча, - шаьш йохьучу хIонцаца кIелхьарабовлу хIорш юха а.
XIapa кхин цкъа а хаста а вой, тхьамдас: «Кхунна нийсса дакъа дан догIий те хIинца а?» - тIехула-а хотту накъосташка.
ХIорш массо а кхойтта хуьлу.
«Даьхни бераша а лохку, - олу цхьамма, - некъ гайта стаг хилча».
Хаттар дов, хи чу кхоьссина гIамаран цинц санна.
XIapa шаьш дIасакъастале кхета тхьамдас аьллачух (цо иза муха аьлла), вукхо «деллачу» жоьпах а.
- Со-м шу цхьана хIуманна кечлуш ду-кх бохуш, гIepтa шуна уло, кху алашийн дуьхьа ца гIерта... Хьалха хиллачу реманах кхаьчна дакъа а, сайна цIе ца хуучу цхьана юьртан кочче а юьтуш, дIавахна со. ХIорш идош, юха кхарах дакъош деш лела вай а, я уьш а, вайн мохк дIалаьцнарш, вовшех кIезиг къаьсташ хета суна. Вай маццалц лела дохку, xIapa куталш деш! Цул а, кIолдан межарг бохкий бен, вайн кхин бакъо йоцуш хIоттийна йолу Соьлжа-гIaп яржае вай, хIуй-пака оьккхуьйтуш! -олу кхуо.
Тхьамдин бетан йистош жимма хьалаозало велааьшнехь, ши бIаьрг боьлуш санна хета, цхьа кхардаме боьлуш, я цавашаре, я цхьаъ-м хиъча санна шена.
- Дас ца Iамийна дин ког тасалуш хуьлу, олуш хезний хьуна, кIант! - олу цо кхуьнга. - ХIун тешнабехк бу ахь кхийдориг! Я хьо ван мила ву, тхан доьналла сиза тIе xIoттoн?
- Со хIокху курхаллех ца веша-кх! - олу кхуо, Iуттуш санна. - Суна мостагI веза, гуш волу мостагI... Юха иза вохийна ган а лаьа, мохо яржо Iуьйренан марха санна!
- Кху махкахь цхьа а вац, хьоьгара пурба а дехна, ваха веъна, - олу тхьамдас. - Цундела xIopa а ву мостагI: бежаIу а, инарла а.
- Суна инарла оьшу, - кхуссу кхуо. - БежаIуй лайш бу, корта хьаьшча шелло меженаш санна, дIабевр болуш!
- Хьан Дала аьтто бойла! - тхьамдин къамел хеда.
«Ахь эшоверг вац хьан мостагI, - ойла хуьлу кхуьнан цул тIаьхьа, - хьол тоьлларг ву, хьуна шеконаш кхуллуш верг хьайх».
Кхунна кара а во иштта цхьаъ, пайтонахь, улохь ха а долуш, садаIа араваьлла. Иза ша ца хуьлу, зударшца хуьлу, цхьа курчу зударшца, Iожаллех ца башшал курчу.
Кхара цIеххьана тIелетий, ка йохайо церан, веддарг а ца волуьйтуш. Веддачун говр йожайо, коьртах тухий.
Массара а куьйгаш ойу, зударий боцчара. Иза хала а хуьлу (зударийн куралла), къонахчунна ша къонах ца хеттал хала.
Пайтонахь сеттачу элан корта таьлсашка берзо гIеттина ира ойла зударийн куралло яржайо, дегIах мела хьацар тохуьйтуш.
Кхуо массо а боьрша стаг верзина воккху, чухула юху хечеш бен, тIехь хIума а ца юьтуш.
Уьш гIиллакхо ца йохуьйту, цкъа нохчо хилла дуьненчу ваьлча, лечу сохьтехь цхьа узар бан а бакъо ца лучу ГIиллакхо.
Герзаш а доху схьа, говраш а цхьаьна.
Юха уьш ша (боьрша нах хьалхий, зударий тIаьхьий), цхьа могIа беш, охьахьовсийча, кхунна элан корта дагахь боллу, цу зударшна велххал, Далла (гop-бертал а кхетта) хьаставаллал: «Тахана, цхьана дийнахь мукъа а гIиллакх а, оьздангалла а ца евзачу экханан мукъа верзавехьа со, хIай, АллахI цIе ерг!» - олуш.
XIapa масийттазза ойланех юкъахвоккху накъосташа, дIадахийта вай, уьш къайлабевлла, кхуза орца кхача мега бохуш, хьевеш.
XIapa хIинций-хIинций бохуш Iа, шеца къуьйсуш, тIаьхьа ваха хьалатохалуш, тIаккха охьалахлуш пайтонан Iapшa тIе.
Кхарна тоьпаш евлча хаьа, шаьш тIаьхьадиснийла.
ХIун ду кхетале Зубайр воь, «ахI» аьлла бинчу цхьана узарца.
«Iалашо ца лацало-кх, дерриг а хьийзаш», - бехказа волуш санна, багахула дуткъа цIийн тача а долалуш, дIакерча Шахьби.
ХIорш Iаржъелча (висна волу пхиъ) хьуьна юкъе бовлу, шайн ши дакъа а оьций.
_____________
XIара хIетта кхета, цхьаццадолу хIумнаш хетта дезаш ца хиллийла шега а, нахе а, я тIерачу Деле а.
Кхуо кхин хетта а ца хоьтту. Я цхьа накъост а ца воь кхуьнан кхин. Кхуо Зубайр а, Шахьби а уьттазза воькху я бIозза. Кхуо цхьа а хIума ца лору шена сийлахь: къа а, мел а, хилларг а я хиндерг а. Кхуьнан xIopa а мостагI хуьлу хIинца, шен некъ мел хадийнарг я ларамза цхьана маьIаргонна цу некъа тIе нисвелларг а.
Кхуо, хьалха санна, цхьа а хIума а ца хьадо ша доккхучух. Дерриг а дуьту, я дIадоькъу ярташка, я дIалохку, хьанал а деш.
Нах къехка кхуьнан диканах, нах кхунах кхоьру; тIаьххьар а цабезам кхоллало, xIapa лелачу новкъа ца леллал боккха болу.
XIapa ца кхета...
_____________
Цкъа, цхьана буса, тIаьхьадаьллачу орцано доккха дакъа духа а дерзадой, цхьадерш (дIа а, схьа а кхийсинчу герзашна) циггахь Iахка а дуьсуш, цхьа масех долчу бежанан коьртаца нохчийн юьрта чубулу хIорш, сахуьллуш.
Кхунна цигахь кIело карайо, юьрто йина.
Шаьш тIехволуьйтур вац хьо, олу цара, дийна а волуш, шайна кIордийна хьо бахьнехь 1едалера бала лан.
Кхуо дехха дуьйцу.
Накъостий ца кхета.
Доккха сахуьлу.
Юьртан бажа, Iоьхуш, зударша чехош, маьI-маьIIера вовшахкхета эвлайистехь. ДIаоь кхеран дохнаца. Зударша къестадо, кхарна къа а доьхуш.
ХIорш тIаьххьар а юьрта чу буьгу, лаьцна го а болуш.
Юьртдена къуй шен кертахь хуьлийла лаьа, Iедал тIекхаччалц.
Юьртда воккхаве, Соьлжа-гIопан инарлас шайга юьхь йохуш делхийна, xIapa когаш хьалха дуьнен чу даьлла долу бIиж шен цIийнан йийсар хир долуш.
- Къу велахь а, хьаша ву-кх хьо тахана, - кхардаме олу юьртдас, говра тIера охьакхевдий, шен кертан зIара дIа а доьллуш, - чувалал хьалха... И ларам бер ас хьуна, аттах эса къастор бен, кхин гуьнахь доцчу «паччахьна»!
XIapa зIара юххе дIанисло.
ДIахьожу шен накъосташка.
Сацало цхьана маьIаргонна.
Юьртдас, говр тIе а гIортайой, шед туху кхуьнан коьртах: «Йовсар, вон йовсар!» - олуш, дуьххьалдIа цIархазамна.
Ша шолгIа шед ойуш кхета юьртда, Овтархан Юсуп мила хилла: иза кхунна тIехьахь хуьлу, кхуьнан говрахь, аьрру куьйга, зудчун санна, кхуьнан чож а Iуьйдуш, букъ тIе хIоттийначу герзаца.
Юьртдас шолгIа некъ къастабо шега кховдийначу шиннах: я вайша хьоьца цхьаьна лер, я шайн юьртан бажа хьалха баккха тхуна.
Юьртара цхьа жимха а воккхуьйту кхуо, шайна бажа лохкуш гIo дан, тIаьхьа орца даьлла гахь, юьртдена каш кечдан дезар а хоуьйтуш.
МаьркIажан бода булуш юьртара жимха вухаверзаво, xIopa бежанан коьртан цIарах юьрто пхиппа сом (цхьана аьттан мах) схьадаийтахь, даьхни а цIа доьрзур ду, юьртда ша бутт хьалха далийначу жимчу нускало а хьоьстур-кх тIаккха, олий.
Ахча схьа а эцна, даьхни духадерзийначу кхоалгIачу Iуьйранна, хи эца баьхкинчу зударшна, шайн юьртан йистехь долчу шовданан нойх дIайихкинчу пхорачу кхела тIехь караво юьртда (цхьаболчара и кхел цу бусса ехкина бохуш а дуьйцу), цIоганехьа схьаверзийна, нуьйра чохь чIагIвина а волуш, уьрсаца цIена яьшна мекхийн цхьа ах а йолуш.
"ТIедалийна хилла нускал (мекх даьшна а, кхела тIехь а карорна), ца дешаш а долий, цIа доьду юьртден цу сарахь.
(Кхел пхора хилар дара шега цаладелларг бохуш, дуьйцу бохура цу зудчо цул тIaьхьа а). Шен хIусаме кхачале, вадийна Соьлжа-гIoпa ваьхьна волу иза ша, кхоалгIачу дийнахь, Овтархан Юсупа ца йошуш, кхоийна хилла мекхийн важа ах а йоцуш, цIа кхачаво.
Юсупна ца хаьа иза дерриг а, я цо цуьнан ойла а ца йо.
Юха шега:
«Иштта хилла хиллера цу юьртдена», - цхьамма аьлча, кхуо иза шена дага ца догIуш санна, тесна дуьту. Кхуо лоручу мостагIех ца хуьлу и юьртда, иштта цхьа цIеххьана, когах Iотталучу кIохцалх терра, ларамза кхуьнан новкъахь нисвелларг хуьлу, нехан кертахь лета лулахочун пхьу санна.
_____________
Оцу дерригенан а ойланаш йо кхуо хIинца, шен шовзткъе кхоалгIа шо доладеллачу гуьйренан хьалхарчу беттан ткъе ворхIалгIачу сарахь, старана урс хьаькхча санна, цIийеллачу анайисте а хьоьжуш.
Кхунна дерриг а кIордийна хуьлу: дика а, вуон а.
Оццул лехна, туьран диттан шакарца цистина Iожалла а ца карайо цхьанххьа а. Кхунна шен са совдолу кху сарахь дуьххьара, ворхI бIе сов даьхнийн корта (уьстагI а, бежана а, говр а) тIаьхьа а хIиттийна, дуьрста говран кхеса тIе охьа а хецна, цхьа гIийлачу ойлано хьаьшна, меллаша ламанан новкъа ша схьагIерташ.
Кхуо кест-кеста аьрру лерга уллохула охьадеъна, дакъалуш лацаделлачу цIийн тачанах куьг Iутту, цхьаъ-м дуьйцуш санна, балдаш а хьедеш.
Иза кхуо далочу даьхнийн ден бераллера яьлла а, ялаза а хила мегачу йоIа тоьхна гам бу, аьлча а цуьнан лар, хIинца (якъалуш лацаяларна) дагалецаме а йирзина, кхуо шеца схьакхоьхьуш йолу.
«Суна хьо вуьйцуш ма хезнера, Юсуп-къу бохуш. Суна хала ма хийтира, айса хьо лазийна...» - эр ду цо кхуьнга бIаьста, кхуо шен мажделлачу гIан басахь йолу дашо месаш шаръечу суьйранна, малхана цергаш а елош, сих-сиха детташ хиша тIадийна бIаьрнегIарш а долуш.

SIMAK
12.09.2007, 16:41
Ешанза висан заинтересованный стаг хилахь, кхи д1аъ напечатать йир юкх ас х1ара). Эрна делахь дог ца дог1у, х1ар текст набирать еш куьг г1еллуш хилла, г1аьххь)))) Сам рассказ в комментариях не нуждается!) Одно из сильнейших произведений Бексултанова!

P.s. Сайн ма моггу г1алат ца далийта хьежна со, опечатк, х1ум, каряхь хьа хаитлаш)

Dodam
12.09.2007, 16:52
Eto tochno, odno iz, esli ne samoe sil'noe! Suna inzare ch1og1a dagah khetta dijcar du h1ara... Dela reza hijla h1ara jazdan dagadarna! H1umma a atta bolh-m bac h'una ah'a besh berg:) Hetareh' h1ara dijcar ca deshnacharna dokkha sovg1at hir du khunah...

SIMAK
12.09.2007, 17:05
Я более чем уверен что именно этот рассказ является самым сильным в его произведениях, но так как не дочитал еще все, не стал сразу же так категорично заявлять). Сунаъ ч1ог1а дагахь кхетта х1ар дийцар, Валлах1и перечитывал наверное раз 30, не меньше). Почти дагахь 1аьмма)).
Недавно Бексултанови керла сборник кер кхаьчнера суна, наслаждаюсь каждой секундой чтения!) Книга кхачдалар кхоьруш, к1езг-к1езга бен ца йоьшу ас, продлеваю удовольствие).

Дела реза массо а бусалбачу стаган хийла! Сунаъ дац хьуна дицделла, ахь суна "Торг1а" напечтатать йина..) Доккха г1улкх дир ахь сан, х1етахь...:)

Потихоньку допечтаю весь, Дала мук1лахь!

Дон't аск ми.
18.09.2007, 01:41
Итт шо хьалха гина суна Муса вайга веана. Вайгахь вовшах кхетта, цхьанахь цхьа сингаттам баьллачу метте баха сацам хилла схьабаьхкина шортта нах бара вайн чохь.
Доккха луо диллина, ч1ог1а шийла 1уьйре яра иза. Уггаре жимох волчу суна т1е диллина кхо х1ума дара: 1) Не1арга вог1уш волу стаг вига везачу метте чу вигар. 2) Ламаз керла дохучу нахана мела хи латтор. 3) Арахь машенчохь виссина стаг вуйла а хьожуш, велахь чу а вуьгуш рицкъанах кхетийтар.
Цул совнаха, не1арга мел вог1учунна мера кхета везаш вара, хьал-де хатта дезаш вара, шуна кхеташ долчу кепара, сиха хьийзаш вар-кх со оцу 1уьйрана. Амма дерриг а дика дара цхьа х1ума дацхьарий - со велла, сан докъана т1е еттарг, арахь йолу крант г1орийнера буьйсана, ша башо цу т1е довха хи дотта дезаш дара, ткъа и довха хи ненаца т1ом бина даккха дезаш дара; айса дохда т1е х1оттийна хи кхехкалца сан 1а йиш яцара. К1еж яьккхина, ц1узам чухол сийна к1ур д1абетташ лаьтташ йолу чайник эцна со аравала г1ерташ, тхан нанас - ахь х1ара хи дайича, оцу дехьачохь 1аш болчу нахана соьга чай муха далийта воллу хьо,- бохуш, доккха дов дара тхан лаьтташ, ткъа сан, бакъдерг дийцича, дехьачохь 1аш болчу нехан чай мала дезарца к1езга бала бара, со сайх тешийна меттиг г1арч1 аьлла латто езаш вара)
Иштта тхайн ненаца т1ом бина, д1аара иккхина воьдучу суна вайн ковх чоьхьа волуш цхьа стаг гира. Хьаьдда т1е вахначу суна иза Муса вуйла кхийтира. Вайгахь волчу цхьана стагаца г1улкх долуш лелаш хиллера иза. Сайн дохда т1е х1оттийна долчу хина а, тхайн нанна а, кху дуьненна оьг1азга вахначу суна Муса эцна чу воьдучу хенахь дагчу тессира цхьа ойла, кхечу хенахь тоссур йоцу - юьхь т1ехь маж а, мекх а доцучу кхунах хуьлу яздархо. Маж а, мекх а дитахь, уьш-м дуьйцур дацара вай, деха гиччош а дац кхуьнан-м,- бохуш йолу)
Суна цу заманчохь яздархо ехха яьлла маж йолуш хила веза моьттура. Схьахетарехь, суна ишта хетарна бехке дерг бераллехь гина долу Лев Толстойн сурт дара, сан синкхетаман цхьанан маь11ехь диссина долу. Муса маж йолуш вацахь а дика яздархо вуйла шо хьалха кхийтира суна, цуьнан дийцарш деша со ваьлча - "Торг1а", "Терза", ишта лакхахь яздина долу "Буо" а. Мусана маж жима бер долчу хенахь яьлла хиллера, баккхийчу наха дуьйцуш дерг шен сих а, дег1ах а д1ахудуш иза лелачу хенахь.
Ч1ог1а шуьйра пайда эцна Мусас баккхийчу нехан къамелех. Цунах ду цуьнан дийцарш шира мотт болуш. Оцу ширачу матто наггахь доьшучу хенахь ч1ог1а новкъарло йо; ширачу дешнийн хазалло хьан берриг а тидам шайна т1еузу, 1аьржачу бедаро малх санна. Цун дела юх-юха деша дезаш нисло.
Амма и тайпа хаза дийцарш кест-кеста доьшуш хила дезаш ду, цкъа дешна дита кхоам болуш. Х1инца айса и дийцарш доьшучу хенахь тхайга Муса веана хилла и 1уьйре а, айса йина хилла ойла а дага йог1ий воьлуш 1а со)

SIMAK
21.09.2007, 03:25
Делахь бро, цхьа минирассказ-м ахьаъ язйина хьуна..))
И х1инц ахь аьлла йолу "Терза" рассказ йоьшуш 1ийна co.. Валлах1и, ма доккха х1ум дукх, только оцу цхьан рассказ чохь цуо вовшах мел тоьхна долу тайп-тайпа дийцарш.. Хьуни дайна, цхьа мачалко чу худа хи санна, жим волш бакхийчу нахера и ша долу дийцарш впитать дина хиллакх цуо.
"1аламат" ешна хир ма ю ахь? Изаъ ю ч1ог1а рассказ!!!
Безамах лаьцна язйина ерша-м, ас до дыр перечитывать йо)))))))

Из интервью (http://www.ob-gaz.ru/077/013.htm) Бекслтанова:
«В нашей семье патологически ненавидели людей в погонах и советскую власть. Эта ненависть передавалась подрастающему поколению. Мой отец ни один день не работал на государство. Вернувшись из ссылки, он купил отару овец, и мы жили в горах до 1985 года. Бывало, нас преследовала милиция, и нам приходилось скрывать овец в горах. В школу я мог ходить только с октября по апрель. Остальное время пас отару. Был наедине с самим собой. В свободное время придумывал сюжеты сказок и рассказов. Иногда я сам плакал над своими сюжетами» (смеется) .
Рассказы бабушки тоже вызывали слезы. Она рассказывала о бесчинствах НКВДешников, об убийствах, кровной мести в горах… Отец же рассказывал о национальных героях. И каждый раз, заканчивая свое повествование о К1онахе, он говорил сыну: «Ты никогда не будешь таким, как он!» Муса сильно переживал, он очень хотел стать похожим на людей, которыми так восхищался его отец, но не знал, как им стать (журналюга жжот=)).

SIMAK
24.09.2007, 21:10
окончание на www.teptar.com

Dodam
25.10.2007, 20:04
окончание на www.teptar.com (http://www.teptar.com)
Дуьххьара йоьшуш санна дикка йилхира со-м...
Палач, суна керла тема кхолла ца лаьа...
Массарна юккъехь йовр йолуш санна хета суна иза...
Вай хьаъа а яздеш долу Мусай дийцар цхьана
темехь гулдича дика хир дацар?
Хьуна муха хета иза?
Аса айса "набрать" дина долу цуьнан дийцар
кху чу яздийр ду хьуна, дика дуй?)
Т1аккха хьоьга цхьа дехар а ду сан дан дезаш)
Кху чуьрнаш луларчу гуламехь яздан мегар дарий,
х1ара ахьа къа хьийгина "Буо" а цхьана?)
Ларамца Малика...

Dodam
25.10.2007, 20:08
Дикка хьеелла гуьйре яра. Шийла а къаьстара.
Де жимма дохлора делкъал т1аьхьа, юха сарахь, малх д1абайча,
цхьа т1уналла 1аь1ара х1аваъца.
Т1уналла дег1ах чекхъюьйлуш а хетара.
Иза х1инца а чекхдаланза, ши г1ат долчу ц1ийнан лакха т1ехь,
сени чохь 1уьллура, корта къилбехьа хир болуш,
маьнга пурх а берзабайтина.
Цунна иштта д1ахьаьжча арц гора,
цхьа сийна-1аьржа хетачу басца.
Ц1енойн тхевнаш а къаьстара.
Г1а доьжна дитташ а дара. Дитташ 1аьржа дара, дерзинчу генашца.
Цара юха сингаттам а кхуллура. Дерриг а цхьа ц1ена хетара,
дуьххьара гуш санна, я дерриг а керла; керла х1умма а дацара.
Ша хилла юрт яра, иштта лекха арц а гуш,
дог1анаш а оьхуш, т1аккха хатт а лаьтташ.
Кхунна бевзаш хилла цхьаццаболу нах беллера,
вуьш баха д1асаихнера, т1екхиъначарна х1ара мила ву а ца хаьара.
Х1ара кхузахь хийра вара х1инца, я цхьанна а ца оьшуш.
Кхуьнга кхузахь ца хьежнера.
Х1ара ткъе цхьаъ шо долуш д1авахнера, б1аьста, балха воьду аьлла.
Юха х1инца, шовзткъалг1а шо дузуш,
вала ц1а а вирзинера, массарна а вицвелча.
Кхуьнца метишка а еънера, х1ара валош.
Юха, кхо де даьлча, д1а ц1а яхара, Гурьеве, ша кхуо ца йитча:
«Дала 1алашвойла хьо... Дика вара-кх хьо ч1ог1а», - кхунна елха а йилхина.
Метишкана т1ехула йоккха г1овг1а г1еттира.
Нана ца 1ара, мохь хьоькхуш:
«Ма яийта сан керта кериста, .... д1адаккха», - бохуш.
Иза х1ара д1аволла еънера, валлалц лелон.
Кхунна йиснарг йоккха хан яцара, к1ира я дикка хилча - ши к1ира.
Кхуо масийтта шарахь лечкъийнера иза, зуда яц шен бохуш.
Т1аккха х1инца, к1елвисча, дег1 лаамера даларна шен хьашташна
гучуяьккхинера, кхин оьшуш а йоццушехь, цхьана кхечун кара ца ваха.
Да волура х1ара волчу хьала, кхунна оьшучуьнга хьажа.
Охьахуура юххе. Вист а ца хуьлуш соцура, наггахь кхунна б1аьра а хьожуш.
Дена уггар а хала дара, цуьнан дерриг а дайнера:
кхерч а, ц1е а, дуьненчохь т1аьхьаюьсу з1е.
«Кестта вала, Юсуп, хьо», - лохха хезаш вистхуьлура,
цхьана кхечуьнга санна, юрг1анна к1елхула настарх куьг а 1уттуш.
Буйнахь ч1огг1а къовлура, т1аккха иштта,
кхин д1а ца хоьцуш, когийн п1елгашна т1ехула чекхдоккхура куьг.
Х1ара вист а ца хуьлура. Кхунна хаьара чекхдаьллийла.
Дена а хаьара, кхин х1умма а доций.
- Вала веъна суна, метишкана ваца а ваьцна, -
бухахь цхьаьнга луьйчу ненан аз хезара,
- х1ума т1аьхьа а долуш ца валийна хьуна, дера ца валийна,
я кепек ахча дохьуш а... Иди, ... аьлла, схьакхоьссина-кх!
Метишка 1овдал ма яц.
Кхунна хаьара иза бакъ доцийла. Иза-м цунна а хаьара - нанна.
Кхуо ц1а кхехьийтинчу ахчанах вуьрх1ийтта б1е туьма
дара почтехь - дас элира кхуьнга.
Юха х1инца, вала вог1уш, кхин барх1 а деънера кхуо.
________________
Гуттар хьалха, жима волуш, кхуо дега цкъа хаьттира
(х1ора денна и шиъ вовшах леташ шена к1орда а дина),
и бала а ца хьоьгуш, хьалххехь д1аяхийта ца мегара ахь иза, ва дада, аьлла.
«Ца мегара, - элира цо, - стенга г1ур ю иза, д1аяхча?»
Юха цул т1аьхьа, кертана серий даха хьуьнах вахча -
дас гуттар а серех йора керт, лекха а, лоха а цхьа буцуш берд а хьош, -
дас кхунна шен нана йийцира, ненаваша Исмаь1ал а.
Д1адохийча, Казахстанехь, цхьаьна нисбелла хиллера уьш,
ши бер а долуш, йоккха стаггий, кхуьнан да волу Баймарзий, шен нахаца.
Цара гуттар а цхьаьна екънера мацаллин хало,
хьан-сан аьлла х1ума доцуш, шегахь йолчо ах д1а а луш.
Юха шина беран нана кхелхича (да церан ц1ахь доллушехь кхечухьа 1аш хиллера,
шен зудчуьнца тар а ца велла), и ши бер х1окхаьрца дисира.
Исмаь1ал - кхуьнан ненаваша - дикка т1ахъаьлла жима стаг вара,
наха дика мага а веш. Цхьана хеннара вара х1ара шиъ.
Юха 1едало, жимма онда ваьлча, к1ора боккхучу хьажийра, Джамбулерчу шахте.
Исмаь1алан ког баьккхира, настаран канн болччухула.
Кхуьнан карахь велира иза, ц1ий дерриг д1а а ихна.
Ша валале дийхира кхуьнга, Баймарзе, йиша кхуо шен дола яккхар,
иза хенаца чекхъяккха кхуьнгара дош а доккхуш.
«И дош ду-кх, к1ант, хьан ненаца ас т1екхориг, - элира дас, дийцина ваьлча.
- Дуьненчохь хьуо дукха вахарх, нах боцу зуда ма ялаелахь.
Боьрша стаг воцуш, зударшца кхиъна йо1 а йита - цунах а зуда хир яц хьуна, -
кхуьнга доцуш санна т1етуьйхира.
- Зама лолда хьуна дерриг а ган», - элира юха, чекхволуш.
Кхуо иза а, я важа а - дас бийцинарш ца балийра.
Кхуо метишка ялийнера, аьлча а цхьана немцочун йо1.....

Dodam
25.10.2007, 20:20
...Х1ара 1уьллу х1инца барх1 де дара, т1аьхь-т1аьхьа г1ел а луш.
Дийнахь шозза маха тухура. Мехий кхуо схьадеънера, цхьана баттана тоъал.
Кхин оьшург а хир дацара. Маха тоьхча ойла тхьевсара, цхьа лазам а боцуш.
Юха кхано, меттавог1уш, ч1ог1а хала а хетара, ша дийна а каравой.
Дийна карор та1зар дара.
Шен бералла лохура кхуо, г1овг1анашка ла а доьг1уш -
урамехь г1ар-тата дара, цхьацца идочу берийн.
Кхунна дуьххьала ша цхьаъ гуора, жималла дага мосазза лоцу.
Кхуьнан жималла ян а яцара.
Кхуо цкъа а цхьаьнгга а ца йийцинера шен бералла,
я х1инца бухахь, кхаъ боькъуш санна,
т1екхаьч-кхаьчначуьнга ша вуьйцуш хьийза шен нана ю бохург а.
Иза кхуьнца дара. Даима а кхуьнца...
«Дада, иза хьер ма яьлла», - вилхира х1ара цкъа, нанас дечиг тоьхна,
шен кагбина корта д1а а гойтуш.
«Мухха елахь а, хьан нана ю-кх иза, кхин диканиг хила йиш яц.
Хьада, д1авада, ловза г1уо, со вист хир ву цуьнга».
Х1ара д1алечкъира, д1а а ца воьдуш.
Нанас мохь хьоькхура, дена нийсса дуьхьал а леташ.
«Ва-а, орца дала, со юьйш ю!» - ц1ог1а хезира цхьа хан яьлча.
Юха «т1ап» аьлла д1атийра тата. Дада цхьанхьа д1авахара.
Нана х1умма а ца хилча санна, кет1а нуй хьакха х1оьттира.
Цо б1аьргашца цхьаъ лоьхура, лерг диллина ла а дуг1уш.
Х1ара гучувала ца ваьхьира...
________________


Кхоалг1ачу классе воьдуш, нанас боьзан хеча тийгира кхунна,
кхаанхьа пха а тосуш. Ши ког берзина бара.
«Яц хьоьга йохаяйта яйн мачаш, ши этаг оьцур ю кхано,
дог1анаш дуьйладелча», - цо тергал а ца дира.
Ша пха тесна хеча а юьйхина, ишколе г1ур вац элира кхуо -
шена эхь хета, доьхка долу хеча еза шена аьлла.
Цо кхунна йиттира цу дийнахь. Иза стаг санна летара,
буй а, мийра а тухуш. Иза летарх к1ад а ца лора.
«Д1а а вигна, сан ваша а вийна - Дала доькхийла хьуна,
- юха сан мар а хилла... Дика-м ву доттаг1!
Сан нанна девзара шу, цунна массо а вевзара.
Цо дуьйцура шу муьлаш ду, морза бен, даа х1ума доцу...
Сан да а ма вара шух, шу санна цхьа векъа эла.
Валар муха хилир цундела! Дала ийцир сан ненан ч1ир...
Хьо а лоцур ву жоьпе», - нана даима а луьйра сарахь, пеша гонах хьийзаш.
Иза буса а луьйра, йижинчул т1аьхьа а. Цуьнан г1енаш а бара сардам.
Да цуьнга кхин вист а ца хуьлура, иза гуттар а гена ца яьлча.
Кертал чоьхьа мукъа йитнера, шена луъург дийца.
Арахь дийца ца х1уттура. Дада ц1ераваьлча майрайолура.
Юха, дада гича, чуйолура, х1ара кхерош, ши буй вовшашна т1етт1а а бетташ.
_________________
Х1орш кхо бер дара, ши йиший, х1арий. Йиша цхьаъ йоккхах яра.
Иза шега йола аьлла, дуьххьара вистхиллачуьнга д1аяхара,
ирахь 1ен яхханчуьра, кхин чу а ца йог1уш.
Иза к1елхьара елира. Цуьнан ялхийтта шо а дацара.
Х1ара вилхира цу сарахь, ша цхьа висний а хиъна.
Нанас кхунах дог 1абийра, деса гали санна,
шена ма луъу д1аса а ветташ.
Кхуьнан ненан дагаро хадийча санна, нийсса лоха хьаж дара.
Б1аьрнег1арш цхьа чуьра ц1ен къаьстара, даим а т1уьна хета ши б1аьрг а бара ц1ен.
Буткъа беха маара чекхболлучохь, иштта дуткъа ши балда
гуттар а т1ета1ийна хуьлура, иза цхьаьннан б1аьра йог1аелча.
Ч1ениг, боьршачу стеган санна, еак1ов а йолуш, шуьйра къаьстара.
Тоьлла яра дег1ана, пхьаьрсашкахь онда ницкъ а болуш.
Чувеъна стаг вохавора цо, б1аьрга т1е б1аьрг а х1оттабой.
Сарахь, чохь нисделча, иштта кхеран б1аьра а хьоьжура, х1оранна а, рог1-рог1ана.
Х1ара кхоьрура цуьнан хьажарх, цхьанаметта лаьттачу ц1ечу б1аьрнег1арех.
Х1ара шена иза гуш ца хилча а кхоьрура цунах,
цхьа яь1на йогуш санна а хеташ - кхунна хаьара иза хьоьжуш юйла,
схьавирзича - хьажар лаца.
Х1ара цунах шех ца кхоьрура, цуьнца долчух кхоьрура,
гуш доцчух, цуьнца шеца, дагца, ойланца дехачух.
Ж1аьла а, цициг а, етт а, уьстаг1 а, стен а, боьрша а -
цуьнан б1аьрго схьалоцу х1ума къа ца доьхуш ца дуьсура,
белларш а бара цу юккъехь, ц1еххьана цунна дагабаьхкича.
Йоккхахйолу йиша цкъа гучуяла еънера, маре яхна ах шо кхочуш.
Цуьнца шен марйиша а яра.
Кевна чоьхьайолучу шен йо1ах б1аьрг кхетча, раг1у к1елахь,
хьаьжк1аш тилош 1ен кхуьнан нана,
меже хьалха-т1аьхьа г1аттар а доцуш, цхьа тоьпо кхоьссича санна,
д1аайаелира, хьалха ц1ог1а а тухуш.
Йиша сацаелира, шен марйишина хьалхахь ненах яда а ца х1уттуш.
Х1ара 1адийча санна лаьттара.
Нана т1екхача цхьа-ши г1улч йисча, кхуьнга мохь белира,
яда, к1елхьаръяла, кара ма г1олахь цунна олуш.
И шиъ кевнал аратилира, наний-йо1 - цхьабосса.
Ц1ог1а хезара, сардамаш, лулахойн орца.
Кхуьнан йишица еъна йо1, ши буй а бина, йоьлхура,
ша лаьттачохь эга а еш.
Цхьа иттех минот яьлча, нана гучуиккхира, карахь г1аж а йолуш.
Цунна йо1 ца карийра. Йо1 т1ап аьлла яйнера, цхьаннан а б1аьрг ца кхеташ.
Кхунна кхин цкъа а ца гира йиша шайга еъна. Иза кхин яцара.
Х1ара цига, йиша йолчу, ша армера ц1а веъча вахара.
Церан наха цхьа т1екаре ца йира кхуьнца. Уьш «х1инций-х1инций» бохуш санна,
цхьана кхерамца хьуьйсура. Уьш кхунах кхоьрура.
Йиша йилхира, ша г1ийла ю кхузахь, элира цо, сих-сиха вог1уш хилахь,
шен ваша вуйла хаийта лаьара шена аьлла.
Цу кертара вадалахь, хьайна зуда а ялаяй, г1ала охьа г1о, цигахь болх а хир бу хьуна.
Вукху йишин терго елахь, ненан кара ца йохуьйтуш, цо ша санна тилор ю хьуна иза,
жайнаш, молланаш, къахьдарш-марздарш юкъа а даьхна.
Цунна ца вевзаш цхьа молла а, я пхьар а вац.
Цо ца лелош х1умма а дац хьуна дуьненчохь.
Уьш иштта хилла а бу боху вайнах ц1ера бахале а, цу ламанца мел йолу йо1-зуда
вайн ненанана йолчу нах вовшийн къахьбеш, марзбеш,
нах вовшах боху х1умнаш лелон а оьхуш.
Вайн ненахойх болу зударий вон буьйцу кхухазь:
«Дала лардойла цу жинех», - олий бен, цхьаьннан а ц1е ца йоккхуш.
Вайшиннан нана х1инца ша а йисна, коьртана дика йоцуш ю хьуна,
шеца и болх д1акхехьа уллохь йиша а, нана а йоцуш.
Я дена х1умма а дан а ца дела, дуьненан аьтто бохор бен.
Цунах а хир ю иза ларт1ера яьлла.
Х1окхарна бевзаш хилла уьш. Соьгахь ч1ог1а бала бу, Юсуп.
Кхеран зударша хьийзайо со, сайн бер човхо а, цуьнга вуон ма лела ала а бакъо а йоцуш.
Суна кхузахь хала ду хьуна... Сайн ц1а ян меттиг хилча...
Соьга лебен мотт хьайна хиъча: «Хьан нанас, ненананас», - бохуш,
цара мел лелийнарг т1ехдетташ...
________________
Кхуо х1етахь, йишас дийцинчул т1аьхьа бен тидам а ца бира
шен нана сих-сиха ц1ера йовш хиларан,
цхьа тебна-а ара а йолий, дада тезета д1асавахча.
Тайп-тайпанчу олхазарийн дакъийна когаш, адамийн м1араш,
юккъехула кегдина мехий, кевсиг санна хебна пхьагалан т1ехьара ког а -
кхин дукха а х1умнаш юкъахь а йолуш,
цхьа йовлакх хуьлура, шад а бина.
Схьабаьстича, масех тайниг яра бехчалгех йина,
зударийн дех чоьш а хаалора, масех бос а болуш.
Х1ора а ялтин буьртиг а бара, дукха а шеддаш дина 1аьржа тай а.
Жимчу шина шишан чохь (цхьанна чохь - ц1ен, вукхунна чохь - к1айн) хи дара.
Цу юккъехь дукха х1умнаш яра, кхунна ц1ераш ца хууш йолу.
Шен коьрта чуьра хье, туьтанах чекх а баьлла, сийна даш санна лелина,
массо а меттехула охьа1ена моьттира кхунна, дукха кхеравелла.
Дог детталора.
Мел болу пал, жайнаш а цхьаьна, схьа ара а баьккхина,
уьйт1ахь газетех йоккха ц1е а латийна, багош 1ара х1ара,
нана, мох санна, кхат1ера схьахьаьдча - цунна хьожа кхеттера.
Цуьнан юьхьан чкъор детталора, балдаш цхьа лекха а,
лоха а ша-шах ийза а луш.
Х1ара хьалаг1еттира, цуьнга х1ума д1а ца эцийта.
Иза кхунна дуьхьал сецира.
Чуьра ц1ен б1аьрнег1арш сихха детталора,
ши б1аьрг нийсса кхуьнан юьхь т1ехь а болуш, йист ца хуьлура.
Т1аккха овкъаршка охьахьаьжира.
Б1аьрнег1арш севцира жимма.
Лата ца яьхьира я ца х1оьттира, тулур йоцийла хууш.
Т1аккха меллаша, бухара хьала б1аьра а хьаьжна,
«Дег1ан бустам коша г1ойла хьан,
лелочух беркат а хилла,
долийнарг чекх а доккхуш,
ваха кхерч а нисбелла,
х1ара дуьне ца дуун делахь», - иштта сихха д1аяхара,
букъ нисбан а г1уртуш.
Х1ора меже ша-ша яра, шен дагца, амалца, шена хуучу та1зарца а.
Болар а дара нуьцкъала, латта хьоьшуш санна.....

Dodam
25.10.2007, 20:33
...Нана кхуьнга йист ца хуьлуш (цуьнан бат, уьрсан дитт санна,
юткълора кхунах б1аьрг кхетча, б1аьрнег1арш дегорца горг а луш),
х1ара Росси д1авахара, шеца накъост а волуш, болх бан.
Кхеран х1усам дукха г1ийла къаьстара,
ц1а даьхкинчу юьххьехь дас вовшахйиттина, цхьа лаппаг1наш.
Кхунна дикуо ц1а дан лаьара, ши г1ат а долуш;
таро хилча, машен эца а.
Цигахула заочно д1атасавала аьтто а хир бара (кхузахь ца хуьлуьйтуш болу) - армера ц1а вог1уш кехаташ деллера кхунна,
конкурсана г1о хир долуш.
Т1ехьийзаш йо1 а яра ц1ахь: мокхачу месашца,
кхераделча санна долу б1аьргаш цхьа цеце схьа а къерзош.
Жимма ненах кхоьрура, цуьнан наха йийцар а хууш.
Т1аккха кхуошен ненан «леламаш» д1а забаре а баьхна -
буса, нарах дин а бой, туьнкалгахула араоьккху, -
иза хьаха моссаза йо, бета т1е ши куьг а дуьллий,
б1аьргаш чу хиш х1итталц йоьлучьра ца соцура:
«Вай Дели, вай устаз, со ца мега, сацахь», - бохуш.
_________________


Мокха месаш йолу жима йо1 кхунна кхин цкъа а ца гира.
Иза гуттар а кхуьнца йисира,
ерриг а шен жималла - цуьнца яьккхина,
я иза гуш хилла - масех бутт а хеташ.
Зураъ кхуьнан дахар дара, жималлица вузу т1ай,
цу шерийн къона сибат, дагалецамийн марзо а.
«Суна гечдан доьг1на делахь, сан са цунах хьегарна», -
хетара кхунна, иштта 1уьллуш, дагалецамаша дег1 а дицдина.
_________________


Гурьеве д1акхаьчча, болх схьа а эцна 1аш, Супьян кулубе вахна хиллера, сарахь.
Кулуб гена йоццуш яра.
Цхьа метишка иккхира чу: «Твоего брата убивают», - олуш.
Д1ахьаьдира, урс схьа а эцна. Жуг1а яра боданехь.
Массо а тоха г1ертара.
«Задави гадину! В голову, в голову!» - мохь беттара муьжгаша.
Супьян гона юккъехь вара, велча санна, 1уьллуш.
Кхунна вийна моттаделира.
Х1ара юкъаиккхира т1аккха. Коьртах дечиг кхийтира.
Ша вужуш цхьаъ лецира, аьрру куьйга кач а къовлуш.
П1ендаршна т1е мийра кхийтира.
П1енда каглуш хиира кхунна.
Кхунна хиира д1адаьллийла, ша цигахь тоха ца лахь.
Кхуо урс детта долийра х1ета, т1е а уьдуш,
схьа а лоьцуш, охьавоьжнарг а ца вуьтуш.
Буй некхах д1акхийтира, мокха дег1ах хьул а луш.
Иза велла а хиллера, цу юьртарчу инспекторан цхьаъ бен воцу к1ант.
Кхунна шийтта шо хан кхайкхийра.
Пуркурор эрмало вара, зуда жуьгти а йолуш.
Суьдхочо барх1 бохура. Адвокат жима йо1 яра. Иза «г1аг1» аьлла, йилхира.
Кхуо бегаш беш хьийзайора иза, набахте моссаза йог1у.
Кестта д1а а ца хоьцура, ши-кхо сахьт ца даьккхича.
Цул т1аьхьа иза ша а 1ара, кхуо аьлча а д1а ца йоьдуш.
Цигаьркаш а кхоьхьура цо, т1ера пачка д1а а йоккхий.
Цкъа ахча делира кхунна, х1ара вайшиннан юкъахь ду,
х1окху баттахь хьо волчохь бен ша цхьанхьа а ца хилла олуш.
Йо1 зала чуьра араяьккхира, йоьлхуш кхин 1ен а ца тигна.
«Это моё первое дело... Почему вы так... почему жестоко», - элира цо арайолуш.
«Иди, иди... Тоже мне, детсад!» - пуркурор схьахьаьжира, ша аьллачунна г1о лохуш.
«Вот дура», - элира цхьамма, кхечо цхьа эвхьаза дош а.
Шийтта шарах итт дира, хала хьелаш а ч1аг1деш.
_________________


Д1ога лахахь, гу т1ерчу б1ог1амах кхозу лампа хьалалетира,
1инчу охьа къайлаболу некъ лаха баллалц серлабоккхуш.
Серло гуобаьккхина, т1аьхь-т1аьхьа шорлуш, д1асаяьржира генна.
Цу гу т1ера хоьхкура х1окхара кегий долуш салазаш.
Дийнахь бераш дуккха хуьлура. Юха вовшашна т1етт1а детталора.
Буьйсанна хуьлура хаза, беттасечу буьйсанна,
салазаша шарбина берриг некъ а къегаш.
Цхьа лерг хьоьсту тата уьдура салазна т1аьхьа.
Б1аьргех хиш а туьйсуьйтура.
Цкъа, дийнахь, иштта чухахкавелла вог1у х1ара,
салазан г1о малхо ша башийначу т1улга т1е а нисделла,
керччина чувахара, салазал хьалха а ваьлла.
Юха аркъал д1акхеттачохь саца а велла, г1атта г1ерташ воллуш,
т1аьхьа йог1учу салазан йист лакхарчу балди т1е кхетта,
балда дерриг а эккхийтира, бухара доьла а гуш.
_________________


Х1инца, иза дагадеъча, х1етахь хилла муо атта схьалехира кхуо,
чов йоьрзуш бисна ч1ог1о шад а къаьсташ п1елгашна.
_________________


«Х1ун до ахь, х1ун леладо, - ден мохь хезира, -
хьан вала мила велла! Тахана-тховсий бохуш, стаг ма 1уьллу сан чохь,
хьан велларг вала хьакхица, ва жоьжаг1атан б1ог1ам, ва йилбаз»...
«Воллийла! Воллийла, ва веза хинволу Дела,
хьол оьшуш хиллехь сан ваша хьакхица, сан да, сан нана, сан мел велларг а цхьаьна...
Хьан йо1 ю-кх, хьох схьаяьлла!
Со х1инца а йицъелла яц Казахстанехь аш сайн яцор,
уллора ваша а вийна, нана а елла...
Хьан дог дет1арг ца дахь, со яц хьуна, хьуна хала х1ун да а хьожуш...
Со Исхьатан йо1 Аружа яц хьуна юха а,
сайн аш х1аллакдина дахар ас шуна ца декхахь!» - иза ненан мохь бара,
эзарна юкъахь а къаьстар болуш, цуьнан къамел а,
цо бен кхин дан йиш йоцуш долу.
Юха тийналла х1оьттира, кхечу нехан аьзнаш а хезаш. Дешнаш ца къаьстара.
Т1аккха кхано, цхьа хан яьлча, ламеш т1ехула хьалаволучу ден
калош йолчу когийн тата хааделира, «дант-динт-дант» деш.
Иштта меллаша чоьхьавелира, лампа а ца латош.
Цунна хаьара, кхунна серло ца езийла.
Тхьевсина ву моьттуш т1ех1оьттира, генна охьа т1е а таь1аш.
- Дада, - х1ара вистхилира.
Т1аккха охьахиира, г1ант жимма лекха, кхуьнан белшашка
нийсса хьала а даккхина.
Дикка 1ийра, вист ца хуьлуш.
- И зуда йитахь, дада, х1умма а ца олуш...
Цкъа собар... Цуьнан мохь хала бу-кх суна, - элира кхуо.
Дас кхуьнан белшех куьг 1оьттира.
Юха пхьаьрсаца гена охьа а дохуьйтуш, куьйган п1елгаш совцийра шен буйнахь.
- Кестта вала хьо, ма кхачавелла...
Хьо ваха, Юсуп, и мохь атта ловш-м со а ца лела хьуна.
Дерриг а Дала нисдина ду-кх бохуш, Делан кхолламна к1ел а сецна,
Цо динчунна реза а хилла, Цуьнца дина нигат ца дохон г1ерташ,
до1анашца собар а доьхуш, д1ачекхвала г1ерташ лела-кх.
Гой хьуна, Юсуп, х1окху чуьра и йо1, хьан йиша йолу -
йиша-м яцар иза хьуна а, я цхьанна а, - тховса маре яхийти цо.
Суна нах баьхкича бен хаа а ца хии.
Х1окху масийтта шарахь, к1ел а хиъна, кху буса топ кхосса
1ийна хилла и зуда я ший а цхьаьна.
Хьо ца хиллехь, со а ларвийр вара, вала вижаре хьоьжуш...
Иза церан кхоллам бу, Юсуп, иштта хила аьлла, нисбина.
Вай дерриш а Дала кхоьллина ма ду: астаг1 а - могаш а, кхеташ а - 1овдал а.
Делан х1ума массо а цхьана низамна т1ехь а ду, вовшех доьзна, хоттаделла.
Оццул болу 1овдал нах а цхьанхьа д1атарбан ма кхоьллина Дала а,
церан синошца хьан са дузуш, азаллехь шун кхоллам цхьаъ беш.
Дала хьайна дуьненан балина я эхартан совг1атна белла мохь
д1а ца кхехьча, Цунна хьалха муха х1уттур ву кхана я тахна,
Цуьнга х1ун деха юьхь хир ю...
Дела ца хууш ма вац Ша хьуна делларг.
Цо цхьана саг1ина кховдийна зер ма ду х1ара дуьне, Юсуп.
Къонахчо-м Делаца а яхь лелон езий, шена делларг охьа ца кхуссуш.
Цкъа цхьана пайхамарх, цо саг1адоьхург х1ума ца луш д1ахьажийча,
бехк баьккхина боху Дала:
«Рицкъанаш латториг Ша ма вара.
Ас шовзткъа шарахь кхаьбна волу и стаг
цхьана дийнахь а ца кхабавели-кх хьоьга», - аьлла.
Оцу зудчо гуттар а ч1ог1а хьовзийча:
«Алхьамдулиллах1, Хьуна бу-кх хастам, дика а, вуон а тхуна деллачу.
Хьоьгара ду-кх массо х1ума а», - олий, Далла хастам а бой, синхьаам бо ас сайна.
Юха иштта, Юсуп, цхьана кхечу пайхамаран массо а доьзалхо д1аэцна
хилла боху Дала, цуьнан собар духу я ца духу, цо Шена хастам бо я ца бо хьажа.
Шена воьлхуш гина боху иза Далла, шега кхаьчначу декъана хастам беш.
Шен дег1ах, сих ца 1оттаделча, собарх вухур вац стаг аьлла,
Дала юха лазар тоьхна боху цунах шех, иза зен.
Т1аккха а Шена хастам беш гича, Дела реза хилла боху цунна.
Иштта ду-кх, Юсуп, Делан зераш, вайга-м х1ума ца кхаьчна, наха лайначаьрга хьаьжча.
Массо а х1ума лан дезаш ду, лазар а ду хьуна иштта.
Хьоьгара цамгар а Делан къинхетам бу хьуна, Юсуп.
Хастам белахь Цунна, хала мел хили а воккхавелахь,
Делера ял хир ю хьуна, хьан къиношна - пайда а.
Бакъдерг дийцича, шовзткъа шарал т1ехваьлча
дуьне кхин хьашт-м дацара къонахчунна,
цу ханналц-м ваха оьшура, х1ара х1ун ду хьажа а,
цул т1аьхьа дерг дощ дац хьуна, марзонаш лаг1ъелча,
кху адамех а кхеттачул т1аьхьа.
...Дош дац-м ала мегар дацара х1ара дуьне, Дала кхоьллина долу,
бакъду, т1аьхьало йоцуш зовкх ду-кх х1ара,
б1аьргаш т1екъевлича карара долу элалла.
Шена к1ордийча дита хилча-м хала а дацара,
кхин т1екхета х1ума доццушехь, хьежа везар хала ду-кх,
бехке воцу къинош а лоьцуш,
хьайн хила йиш йоцчу синкъерамаша хьега а веш...
Вайга хоьттуш дац-кх, Юсуп, я дерриг нийса лелон вайн хьекъал а ца кхочу,
шайт1ано а 1ехаво, цхьацца 1итталучу х1умнаша а ца вуьту
чам ца бовш д1а чекхвала...
И х1усамнана а, кхечу къомах йолу, Дала тоьхна хьох,
Юсуп, хьуна баккха хиънехь, цхьана мелана аьлла.
Хьалххехь ц1а ван ма везара, цуьнга тоба а дойтуш, айхьа а ламаз деш...
Дала мукъалахь, х1инца хьо товелча, дика 1ийр ду вай,
Делан некъаца дерриш а нис а делла...
Кхин т1аьхьенах х1ума-м, бер-кер-м дац хьан цигахула?...
Эхь дац хьуна, Юсуп, соьга схьааларх, со хьан да ма ву,
хьо сан цхьаъ бен воцу во1 а, - да меллаша сецира,
шен ойланашна т1аьхьа г1ел а луш...

Dodam
25.10.2007, 20:46
...Кхуо д1адийцира цунна.
Итт шарах ялх шо хан чекхъяьлча, х1ара мукъавалийтира, деа шарна арахь болх бан.
Г1ала Гурьев яра, 1едало къастийна, вахар - юкъар1ойлехь.
Цигахь хала дара. Х1ара санна болу лецна нах муьйлуш бен ца 1ара сарахь.
Юха х1ара лиэта везара. Т1аккха юха а - набахте.
Кхуьнга араволуш кехат делира немцочо,
шен да-нана долчу хьажа х1оттахьара хьо аьлла.
Х1ара гучувала вахча, бухахь а дара кехат,
кхуьнан терго яр доьхуш, цо шен доьзале яздина.
Цуьнан йишас, Шарлоттас, ваша санна т1еийцира,
доккха ши стаг а хьаьвзира ч1ог1а.
Юха, цул т1аьхьа, х1ора сарахь, йо1 йоуьйтура юург йохьуш.
Сих-сиха д1а а воьхура шайга, ца веъча дегабаамаш беш, бехкаш а дохкуш.
Барх1 бутт баьлча церан к1ант, Генрих, лаьцначуьра мукъавелира.
Кхуо набахтехь г1уллакх дина вара иза, тутмакхашка эрча ца воккхуьйтуш.
Генриха х1ара юкъар1ойлехь ца витира.
Шайга д1авигира (1едалца дийца а дийцина),
1уьйранна цигара балха д1а а оьхуш, юха сарахь чу а вог1уш.
Кхунна цигахь атта дара.
Юха ч1ог1а хала а.
Шарлотта яра хала, дас-нанас а, вашас а, юха цо ша а
хьайн зуда е бохуш, т1ете1ош йолу.
«Там видно будет, не мучайтесь оба… Пусть с тобой, чем с русским.
Баба – дура… я не хочу, чтобы её какая-то свинья пачкала.
Мы всё равно уедем в Германию, а ты к себе домой.
Живите, пока живётся», - Генрих ца 1ара, жималла а яра хала…
Даккха дезаш кхин кхо шо а.
Х1етахь дуьххьара ц1а веара х1ара, 1едална х1ума луш, к1ира хан а яьккхина.
Генриха дира иза.
Кхунна Зураъ ган лира, шена даима ца тоьънарг,
шеца хилларг, ша хьегнарг,
дерриг дуьне а шен ц1арах латтийна йолу Зураъ.
Зураъ марехь йолу ялх шо хиллера, ши к1ант, цхьа йо1 – кхо бер а долуш.
Т1аккха Гурьеве д1акхаьчча…
Т1аккха цхьамма а ца сецийра, я сецон хьашт а дацара.
Юха цхьаьннан а бехк а бацара: я кхуьнан а, я Зураан а,
д1аихначу оцу шерийн а, бухахь йолчу Шарлоттин а –
дерриг а д1а хецаделира, ша т1ехь верг латта дуй а хиъна, стигланаш мукъа а йовлуш.
Юха Зураъ я Шарлотта, я Шарлотта – Зураъ кхуо цхьаьнний д1а хьистира,
цу шиннан ц1ерашца цхьаьна.
Иза къа а дара, юха – мел а.
Иза къастар а, безам а бара.
Чаккхенан юьхь я юьхьан чаккхе.
Йо1 хилира. Ахь Зураъ тиллира ц1е, мацах хьо хьегначух ваза,
я х1инца а, цул т1аьхьа а цкъа дагара ца яьллачун безамна,
мокха месаш хиллачу дагалецаман ц1е…
Хьуна хиира бералла юйла кху дахарехь уггаре а мерза,
уггар а ц1ена, уггар а сирла…
Бераллех т1ехдаьллачух олуш хиллера дахар,
ткъа бералла – ша дуьне, тешамах дуьззина,
х1инций-х1инца, т1аккха-кхана, пхи шо даьлча я итт шо –
цкъа а хьежарх ца к1ордош,
абадел доккха дуьне бераллин тешамца,
иштта шортта безам а, хьан бералла хьоьца мел ю…
_________________


Тоьхна хан чекхъяьлча, циггахь балхахь сецира хьо.
Ахь ахча а доккхура дика. Сих-сихха ц1а а хьодура,
дена нахарт-х1ума йохьуш, цуьнга юрт йолаяйта.
Шарлотта цкъа а хьаха ца йора – бух бацара хьан т1елаца.
Юха уьш Германе д1абаха дагахь тохабелча,
Шарлотта дуьхьал елира ч1ог1а, ша Юсуп реза велахь,
Нохчийчу г1ур ю аьлла.
Х1ара реза хилира, шен ц1енош чекхдовллалц цаьрга собар дар а дехна.
Кхунах лазар кхийтира т1аккха.
Шелвелла бохуш лийлира цхьана баттахь сов, йовхаршна мехий а детташ.
Кхин ши бутт – больницехь а.
Т1аьххьар а: «Онкологически диспансер» - не1арна т1ехула
у кхозачу г1ишлонах б1аьрг кхетча, «д1акхечи» аьлла хийтира.
Д1а-м кхаьчна а хиллера.
Ялхазза облучени йинчул т1аьхьа, коьртара месаш,
цхьа лазам а боцуш, куьг мосазза хьакхало, цхьа ша-шах охьаевлира.
Ши мекх а делира иштта д1а, п1елгашна т1аьхьа охьа а оьгуш.
Дерриг а цхьа сиха хилира, цхьана баттана дах а ца луш.
Т1аккха х1ара ц1а веара, я, нийсса аьлча, валийра,
Шарлотта шен нахаца д1аг1ур йолуш, барт а хилла.
Кхуо шен йо1 ца къевсира. Кхунна ца хаьара шен ц1ахь х1ун ду,
х1ун хир ду, йо1 ша стенга хьур ю я,
аьлча а дика хаьара, кхузткъе итт шарера ваьлла цхьа къена да воцург,
шен ши шо кхаьчначу йоь1ан цхьа а стаг воций малх кхетачу дуьненахь,
нана – Шарлотта – д1аиккхича.
_________________


Да вист а ца хилира.
Да вехха 1ийра.
Да, хьала а г1еттина, чухула д1асаволавелира.
- Къинт1ера валахь сунна, Юсуп, - элира дас т1аьххьар а, -
хьуна да хилар бен, хьан накъост, доттаг1, хьан деган гергара стаг
хила хьекъал ца кхечи-кх сан тахана бен…
Со хьайх дагавуьйлуш хиллехь,
ваша воцчу хьан ваша хила со г1иртинехь…
- Дада, х1ума ма дац, со мила ву хьуна къинт1ера ца вала…
Хьо суна валахь, дада, къинт1ера, со хьох эхь хеташ… -
х1ара дуьйцуш 1уьллушехь, да сихха аравелира,
цхьана х1умнах-м водуш санна, я ша-шех хьулвала.
Кхунна дуьххьара хала хилира цу буса.
Кхунна хала хилира, да иштта араваьлла, иза охьаволуш,
цуьнан когийн тата хезаш,
цуьнан сел йиш йохар а хилира кхунна ч1ог1а хала.
Кхунна ша цхьа велха везаш санна хийтира,
шена велха лууш санна.
Кхунна хаьара, ша воьлхур воцийла. Велха т1аьхьа дара.
Велха оьшуш а дацара. Велхар – толам я эшам бацара х1инца.
Х1инца х1умма а ца диснера велха, сатийса я дохковала.
Х1инца хьежар дара, к1елхьаравала меттиг боцу, чаккхе евза хьежар.
Цундела иштта д1а тийсавала а везара,
дагалецамашца хан а яцъеш,
дерриг а цхьа дош а ца лоруш,
т1екхаьчнарг хьайн дуй а хууш.
Кхунна цхьанхьа, кертахь: «Ах1-ух1-увв», - хезира дехха,
къорра, лазамна юккъехула чекхдуьйлу шен ден велхаран узарш.
Кхунна шен дех къахийтира.
«Бала берг иза ву, - элира кхуо.
- Иза т1аьхьавуьсур ву шен цхьаллица, цуьнца шен ойланаш а юьсур ю,
х1ара доккха хетта к1езиг дуьне а».
Ткъа кхиберш: нана, Жовзан, кхунна цкъа а гур йоцу йоккхах йолу йиша Марет а…
«Маржа Жовзан я!» - элира кхуо юха, шен йишин маре яхар
цхьа тамашийна дуьхьал а х1уттуш.
Ша дуьххьара, аьрру пхьарс Шарлоттас лаьцна а болуш,
кевна чоьхьа ваьккхича, Жовзанах б1аьрг кхийтира кхуьнан,
раг1у к1елахь, г1анта т1е бога а х1оттийна, даима санна,
голел лакха хуьлучу йоцачу халатца цхьаъ-м юьттуш йоллучу.
Иза меллаша хьалатаь1ира.
Куьйгех хиш 1енара.
Берзина, стомма, хаза ши пхьарс т1ехь к1айн чопа лацаелла бара.
Х1ара улло кхочуш, ши куьг хаьнт1е х1оттийра цо,
халат генна хьала а озалуш. Хьаьжира сихха, тидаме.
«Пуф», - б1аьрга т1ееъна мас къахкийра.
- Здрасьте вам! – елакъежира. – Как вас по батюшке?
Ивановна? Может, Михайловна?
- Добрый день! – кхуьнца йолчо.
- Нана-а! – мохь туьйхира, - гучуялахь, нус еъна хьан… -
елаелира ч1ог1а, горга, могаш, нуьцкъала цергаш а кхийсалуш.
Цул т1аьхьа «ловзар» х1оьттира, «тезет»,
цул т1аьхьа шайт1анан мукъаме дахара дерриг а:
керт а, пхьоьха а, х1окхарна юххера масех куп а.
«Ва-а, устаз, соьга х1ун деа… сан Дела! Хьо ма да бусалбанашка,
хьо ма кхача стагана т1е… Кериста… сан кертара д1аяккха…
Де………, д1адаккха сунна хьалхара», - мохь, ц1ог1а, нанас шена
т1е охьадетта куьйгаш, лаьттахула д1асакерчар, лулара зударий, урамера бераш.
«Х1ун хилла? Х1ун ду кхузахь? Велла? Мила?»
«Метишка ялийна?»
«Хьан ялийна?»
Юха Жовзан латтар, цу синкъераман цхьаъ бен йоцу хьажархо,
оцу пьесин режиссёр, цу белхийн куьйгалхо.
Х1ара лохачу г1анта т1ехь 1а. Уллохь лаьтта метишка.
Да гучуволу.
Х1ара лакхавоккху. Д1авижаво, хаттарш а доцуш.
Т1е дукха а юрг1анаш тосу.
«П….! – хеза. –Ах, п….., до чего довела человека…
Любовь кончилась, значит. Да?»
Метишка дас х1ара волчу хьалаялайо.
Да цкъа а вист ца хуьлу.
Юха охьаволу, зударий болчу. Г1овг1анаш туьй.
Цхьа сахьт зама яьллачу хенахь Жовзан йог1у чу,
гуттар а иштта хилча санна, цхьа йохар а доцуш.
Ши б1аьрг боьлу, горга, буьзна, шовкъахь 1аь1на ши б1аьрг.
- Хьан метишка-м хаза ю. Неханаш цхьа ирча хуьлу дела…
Вкус хороший. Блондинка… Суна хьан метишка юй хуу дукха а хан ма яра…
Дагадог1ий хьуна, хьо шолг1а ц1а веъча, хьуна юург луш со йоллуш,
айхьа уьрсаца булочка хадийна… Со оцу сохьта кхийтира.
Цхьа пурх хедайора ахь булочка, дуткъа цастарш а дохуш.
Лазар ч1ог1а ду моьтту суна хьан… больница яцара цигахь?...
Ахча а ма дара хьан! Т1ера х1умнаш д1аяха ала оцу хьайн –
мила ю х1ара х1инца – хьайн зудчуьнга, сан несе, значит…
Иза кхалла г1ерташ стаг а вац кхузахь!
Ца моьттура х1ара дийр ду, цхьаъ бен воцчу вашас, - д1айоьрзу, д1айолало.
Лекха. Товш. Хенат1ера хенат1е те1аш, мукъаме болар,
берзина кхозу ши пхьарс, д1асасеттон г1одаюкъ.
Арайолуш схьахьажар, юха цхьа дайн елааьшна, цхьа кура, цхьа кхардаме,
цхьа доггах дог 1абош, могашаллех хьагавеш а.
Т1аккха когийн тата хазар, ламеш т1ехула кхийсалучу,
ламеш т1ехула охьадовлучу, юха кхин цкъа а гучу ца йолуш,
тховса маре яхар а, х1инца кхоалг1а, кху юьрта, нанна т1екхача йиш йоллучу.....

Dodam
25.10.2007, 20:56
...Кхуо иза дукха жима йолуш, дейтта-пхийтта шо долчу хенахь,
цкъа дера човхийра, цо лелон «х1уьмалгаш» ненера схьа дуйла а хиъна.
Чуьра мода а ца йоккхуш, урам къагон х1уттура,
х1ора денна нуй хьоькхуш, готталла эккха гергга йолчу йоцачу кучахь,
пхьаьрсах дашон сахьт а доьхкий, лергех а, п1елгех а
ч1агарш а ухкий, логах ши-кхо з1е а кхозуш.
Нуй некъехьа букъ а бкрзабой хьокхура, ши ност т1етт1а хилайой, гола саттор а доцуш.
Кертал чоьхьа волчу кхунна сих-сиха машенийн ц1ог1а хезара шайн урамехь,
боьршачу наха йовхаршца еш йолу йиш-ма1аш.
Х1ара х1оразза араволура, и г1овг1анаш шена хезча.
Кхуьнан йиша хьаланислора, х1ара къайлаваллалц нуй а сацош.
Х1ара ца кхетара г1овг1анех а, шен йишас лелочух а.
Кхунна х1умма а ца хаьара.
Юха т1аьххьар а ша кхетча, кхуо йишина нуй биттира…….
- Экханан лар хуьлда хьан некъаш, цхьана меттехь сацар доцуш!
Хьан дай, хьой ма майра ву… Кху йо1ах х1ун доллу хьан,
ас мила вийна хьан а, хьан ден а? – ненан б1аьргаш горгделира,
букъ т1ехьа йо1 а лечкъош, - сийна соьла оьхийла-кх шу дицден долчунна… -
схьахьаьжира, б1аьргашца цоьстуш, воруш, б1аьргашца дакъош дохуш сана.
Кхуо цуьнан жайнаш дагийна кхочуш бутт а ца баьллера…
________________
Жовзан, берх1ийтта шо кхочуш, дуьххьара кху юьрта маре яхначуьра
хьем ца беш лаьллинера, аьлча а не1ар т1е схьакхетийнера, х1ара зуда керта
еъчхьана, барт боьхна шайн аьлла.
Т1аккха и стаг, кхеран нуц хуьлуш верг, дийцарх, еттарх,
я паднаран когах д1авехкарх а, Жовзан схьая бохуш,
мохь хьоькхуш, воьлхуш, дерриг дег1ах хьар а даьлла,
кхин меттаван а ца тигна, юха д1а а йигнера.
Цул т1аьхьа ша еънера ц1а, ненан лаам кхочушбеш.
Оцу стеган нах хьестало бохура нанна:
«Ахь боххург а дийр дара, цу йо1ана лууш дерг;
стаг х1аллак ма ве тхан, йо1 схьаяийтахьара», - бохуш.
«И стаг кхин боьрша ву ша аьлла вахахь, со Аружа яц-кх хьуна, -
баьхна бохура кхуьнан нанас шен йо1е. – Хьан цара хьийзор
ас царна доькхур ду-кх хьуна», - бохуш.
Кхин шозза а зуда ялорах 1ер-дахар а ца нисделла,
къаьркъано талха а вина, д1авелира боху и стаг,
т1екхаьч-кхаьчначуьнга кепекаш а йоьхуш.
Жовзан шолг1а маре яхнера. Юха а кху юьрта.
Цкъа Жовзане (ц1ахь йолуш) хан а йиллийтина, юха ведда хилла бохуш,
дуьйцура иза, шен гергарчу наха инзар а ваьккхина.
Шозлаг1а цуьнга яхнера, зудий, ши бер а долуш, хаза дика шена воллучу.
Цигахь нийсса шо даьккхинера Жовзана,
оцу нехан дерриг а тайпа дуьхьалдаьлла лаьтташехь.
Цигара а ша еънера, ненан бекхам кхочуш хилча.
Ткъа и миска, доьзалан да, хьалха хилла зуда кхин юха а ца еъна,
юьртахь 1ен эхь а хетта, кху юьртара хьовха, кху махкара а ведда,
цхьанхьа Владивостокехь гина бохуш а дуьйцура,
и захало доьхна ворх1 шо даьллачул т1аьхьа.
Жовзан х1инца, кху буса, кхозлаг1а чутилинера,
цхьана бекхамна я декхарна, цхьанна-м цхьаъ нисдан.
- Дера, хьо ваха, Юсуп, ца яхна-кх гена-м, - элира дас,
кхуо хьаьнга яхна аьлла хаьттича. – Эцца 1ина йистехь 1аш волчу
Вах1абан к1анте яхна-кх, шел ялх шо жима волчу, я цкъа а зуда ялийна а ма вац…
Цхьа дика стаг вара хьуна и Вах1аб ч1ог1а, цхьа хаза мукъам а болуш,
зерате а, зикаре а лелаш… Х1инца цигахь а… - куьг тесира,
«дош дац хьуна» бохуш сана…
К1ант, Жовзанал ялх шо жима а волуш, зуда ялоза хилар дагадеъча,
шен йишин кхозлаг1а долу маре т1аьххьара хила мега-кх аьлла,
ойла мелла а тейира кхуо.
Кхунна дуьххьара шех къахийтира цу буса,
ша лийринарш кхочуш ца хилла, шен лацар, юха Шарлотта,
х1инца шен вижар а.
Иштта хьанна моьттинера… Ц1а-ц1е а дина, чу а, т1е а эцна,
шен наний, йиший – тоха езачохь тухуш, ала дезачохь олуш –
цхьана сиза т1ехь саца а йина, дена (ялсмани дуьненахь а хуьлуш юй цунна хаийта)
цхьа дика зуда нисъеш, кху ц1енна гена а ваьккхина, шена Зураъ ялийна…
________________
Зураъ. Шарлотта… Х1унда?
Цхьаннах хьегна, вукхуьнца декхарла вахарна,
я бехк хеташ ваха г1иртина…
Х1унда?.....

Dodam
25.10.2007, 21:01
...Сахила герга дахнера, юха цхьа ч1ог1а дог1а а доладелира, цхьа т1уьна, шорта,
массо а меженах, сих, массо а ойланах чекхдуьйлуш санна.
Дог1а дехха ихира, саца ца туьгуш, чекх ца долуш,
чекхдаьллачул т1аьхьа а ладаршца 1енаш, х1аваъца дазлуш, 1аьнарца 1аь г1иттош.
«Буса валар халуо ду-кх, дийнахь лечул», - хийтира кхунна,
шен дег1ан хуттургаш мохь хьеккхал лаза а евлла,
мохь хьакха де а доцуш, ша меттахь 1уьллуш.
Кхуо 1уьйранна н1аьна кхайкхаре сатуьйсура, ламазан хан т1екхачаре.
Т1аккха дада г1оттур вара, юха х1ара волчу хьала а волуш.
Т1аккха маха а тухур бара.
Хьалхарчу деношкахь цхьа маха тоьара дийнахь,
т1аккха, буьйса екъалуш, кхин цхьаъ а тухура.
Лазар т1аьхь-т1аьхьа хала хуьлура, цхьана махане саца ца луш,
юха мехий шишша тухура, х1инца кхаанна т1е а даьллера.
- Юсуп, т1е-м ца таь1на лазар? - хоттура дадас, ша чоьхьа ваьлча.
- Дада, схьакхайкхалахь лулахочуьнга, цхьа дика вац хьуна со, -
сих а ца луш олура кхуо, дена хорам ца хилийта.
- Со ахь буьйсанна хьайца витахьара... - да меллаша араволура,
лулахойн йо1 схьаялон. - Ахь узар беш а ца хилча,
суна х1ун ду а ма ца хаьа, хьо кхачалуш хилар бен...
Кхунна, маха тоьхча, наб кхийтира.
Делкъахан хуьлуш веара метта, жим-жимма серло а къаьсташ.
Дег1 дацара, ойла бен. Дег1 доцу дуккха хан а яра.
- Юсуп, - хезира. Да вара когашкахь хиъна 1аш.
Когаш кхуьнан бистинера, цхьа стаммий, гоьргаш санна.
- Юсуп, - элира дас шозлаг1а а, - муха ву хьо? Х1ума лозий?
- Ца лозу, дада, - элира кхуо, - цхьа х1ума а ца хаало...
- Иза дика ду ч1ог1а, Юсуп, ца лозуш дика ду...
Иза хаза г1уллакх ду. Де гой хьуна декхна, бовха малх а болуш.
Хьо то а велла, Дала мукъалахь, ч1ог1а дика 1ийр ду вай...
Ламазан бисмилла а, къулха а доьший ахь, Юсуп?
Делан ц1е йоккхуш хила веза, пайхмарна салават а дуьллуш.
Хьо эццахула лелла, цхьацца х1умнаш дицделла хир ду хьуна,
уьш карла а дохуш, тоба а дина...
Х1ара кхийтира. Да кхуьнга тоба дан деза аьлла,
х1ара хиламна юьхь-дуьхьал ца х1оттон, я кхуьнан дог ца ата,
цхьа геннара, меллаша, кхийд-кхийда-аш т1евеара бакъдолчунна -
хила езачу тезетна, даккха дезачу кошана, шега наха, мел кхайкхош:
«Тобанна чохь варий х1ара?» - аьлла, лундолчу хаттарна а.
- Дада, - кхуо юкъахваьккхира иза, - и хьоьга ала дагаоьхуш,
юха лазаро виц а вой... Цкъа-м динера ас тоба, арме воьдуш...
Х1инца юха а карла даьккхича...
Да хьаьжира, шегара цхьаъ даьлча санна, толлуш.
- Дина хилча-м дика ду тоба, со вицвеллера-кхи...
Карладаьккхича зен дац... Хьуна лахь, ас...
- Цхьаъ валавехьа, дада, де иштта хаза доллучуьра, -
элира кхуо, цунна г1о деш.
Иза юха араваьлча, лохха шабарш хезира кхунна,
дас цхьаьнца къамел деш.
Т1аккха жимма хан а ялийтина, йовхарш а тухуш, ч1ог1о лерца
(шаьш цхьанхьара вог1уш санна), кхин къамел а ца хадош,
чоьхьавелира цхьана стагца.
- Маршалла лолда хьуна... Муха ду... хьал, - стаг сецира, лаца а луш.
Цуьнан хьажар доьхнера.
- Вон дац. Маршалла хуьлда хьуна а, - элира кхуо.
- Баймарзас хьуна иштта цхьацца х1ума... карладаккха лиънера а аьлла...
Делан хьехамаш, пайхамаран хьадисаш даим вайца хила дезаш ду-кх.
Ц1е муха ю, Баймарз, х1окху...
- Юсуп ю хьуна, Сиражди, х1окхуьнан ц1е.
- Х1аъ, Юсуп. Хьалха тоба дийр ду вай, Дала мукъалахь.
Ас аьл-аьлларг нийсса суна т1аьхьара эр ду-кх ахь,
сих а ца луш... Дика дуй?
Кхуо корта та1ийра.
- А1узу биллах1и мина шшайт1аниррожийм,
бисмиллах1иррохьманиррохьийми, - цо мерчухула дах а деш,
ши б1аьрг т1е а къевлина, цхьанаэшшара д1адолийра.
Кхуьнан аз шен бен ца къаьстара.
Кхуьнан де ца тоьара цо санна дахдан.
- Ашх1аду аллаилах1а иллаллах1, ва ашх1аду анна Мухьаммадан ррасулуллах1.
Ашх1аду (ас тоьшалла до) аллаилах1а (кхин Дела ца хиларца,
шена 1ибадат дан хьакъ волуш) иллаллах1 (Аллах1 ц1е йолу цхьаъ бен воцург).
Ва ашх1аду (ас т1аккха а тоьшалла до) анна Мухьаммадан (Мухьаммад хиларца)
расулуллах1 (Делан элча а, цуьнан тешаме волу геланча а, шен бакъдолу дин
нахе д1акхайкхо дуьненчу ваийтина хилла волу).
Аманту (ас има дилли) биллах1и (Деле), ва мала икатих1и (Делан маликашна),
ва кутубих1и (Делан жайнашка), ва расулих1и (Делан пайхамаршка),
ва йовмил ахири (къемат дийне), ва бил къадари (Делан балхе),
хайрих1и (дика хуьйла иза), ва шарих1и (вон хуьйла иза),
ва минналах1и та1ала (Лекха хилла волчу Делера хиларх тийши со).
Астаг1фируллах1.
Астаг1фируллах1.
Астаг1фируллах1.
Со дохковели-кх сайгара мел эгначу массо а вуочу х1умнашна.
Кхин вуо х1ума ца дан т1е а леци ас.
Сайн ницкъ ма кхоччу Дала бохург дан, дагца ч1аг1о йина, сацам а би-кх ас.
Везан Дела, сан тоба къобал а дай, со бусалба велахь.
Хьо Цхьаъ винчех а, Хьайн элча бакъвинчех а ларалахь со.
Амин я Аллах1!
- Хьан тоба, Юсуп, Дала мукъалахь, къобалхир ду.
Ша везарг ма веза Далла а. Са ма гатде...
Х1инца тхо арадевр ду, сада1а жимма...
Дала маршалла лолда хьуна, 1одика йойла.
- 1одика Дала йойла, - элира кхуо, цунна т1аьхьа а хьожуш, -
Дела реза хуьлда.....

Dodam
25.10.2007, 21:04
.....Кхунна тайра иза, горга юьхь-кха а къаьсташ,
жимма хьалатоьхначу 1аьржачу мажца, цхьа а совнаха х1ума ца хаалун хенаро къонах.
Юха иза д1а ара а ваьлла, ша 1уьллуш, шен са цунах хьаьгча санна хийтира кхунна,
цуьнан иманах, собарх, цуьнан юьхь т1ехь хиллачу цхьана боккхачу тешамах а.
«Нах дика бу-кх хьуна, - элира кхуо шега, - нах дика хилла-кх ч1ог1а», - аьлла.
Юха шен тоба дагадеара, дог къийлалуш санна а хетта,
дагна цхьа эхь хеташ, я синан бехкаш,
шех а, дагах а дохуш долу.
Иза дан а дара эхь, са далале я са долуш юхахьажар.
Цуьнга хьалха ца кхайкхар.
Цунна хьаста ца валар, шовзткъа шарахь цкъа ламазна гор ца воьдуш,
дуьненчухула ваьлла лелар.
Кхунна ч1ог1а эхь хийтира шен вижа везачу кошах,
ша ца йинчу 1амална, х1ара дерриг (тоба а цхьаьна)
иштта тамашийна нисделла а.
«Делан х1ума доккха ма ду, - ойла яьржира кхуьнан т1аккха, -
Цуьнан хьаг1 хир ма яц тилла лелачу соьца -
Цо гечдийр хир ду-кх суна, со дохковаларна.
Суна боккъал а хала-м ду иштта веса дуьхьал ваха,
векъа, цхьа дагахьбаллам бен, дина х1ума а доцуш».
Кхуо юха дуьхьал х1оттийра шена латтанаш,
мехкаш, г1амарийн аренаш, тхов беш лаьтта стигал а.
«Ярабби, - элира кхуо, - ма доккха х1ума хилла-кх х1ара,
оццул долу х1ара дуьне, стигланаш, х1ордаш...
Малх бузар, юха г1аттар, б1аьрг ца кхочу паналла,
йист ца го зама, хотешкахь къора хьаннаш, латта дузу лаьмнийн з1е,
хаддаза оьху дог1анаш, стом латор, заза даккхар, тарханашкахь хеба экха...
Юха оццул садолу х1умнаш, х1ора а цхьана 1алашонна,
т1аккха адамаш, церан дукхалла, тайп-тайпана меттанаш,
юха х1ора а вала везар, веллачул т1аьхьа латта хуьлуш:
хиш, патарш, беттаса, лаьтта т1ехула к1айн дохк а.
Ма к1езиг хилла-кх стагана моьттинарг, цо лийринарг, лехнарг.
Стаг х1умма а ца хилла-кх, я цхьа х1ума - дош а.
Синкъерам ца хилла-кх хьо, дахар,
синкъерамна бен кечамаш бен»...
...Иза дуьххьара 1адийра шен хиллачу ойлано.
Иза дуьххьара меттавеара, цхьа а лазар доцуш санна.
Цунна боккъал а къахийтира т1аьхьабуьсучу нахах,
церан некъех, ойланех, цара лоьру долчу х1уьмалгех а.
Ша ирс долуш хийтира цунна, дуьненах кхетча санна.
Юха цо шен ненан ойла йира, маре хьаьддачу Жовзанан.
Цхьанхьа ша-шена къийлалучу ден, Баймарзин а.
«Ма хала ду-кх нана кхета, - элира цо т1аккха шега, -
чу а еъна, къинт1ера яла. Дала делла хир дац-кх цунна...
Со-м вели царна къинт1ера, т1аьхьабуьсучарна, массарна а,
цкъа иштта уьш а бевр хир бу-кх х1оранна а,
х1инца со санна...
Ша леш вуйла ца хууш вала массарна а ца делла-кх.
1ожална т1аьхьа цхьа а ца вуьсу.
Стаг ца лайча ца волу г1ело хилла-кх 1ожалла а»...
...Делкъал т1аьхьа, кхоъ долуш (цхьаьний ши маха а тоьхна
тхьевсинчуьра меттавог1уш), маьрк1ажан бода т1етаь1аш, г1енах санна,
жим-жима волуш, самавала дийзира цуьнан.
Буьйса гича халахийтира.
Буьйса цхьа хала яра ч1ог1а, цо кхерам бохьура,
цхьа карзахалла, цхьалла, хила г1о доцу шеконаш а.
Буьйса жимчохь яра дика, хьо къона волуш, могаш.
Х1инца дийне сатуьйсура, сахиларе, г1овг1анашка.
Юха 1уьллуш, кхано (да, кхуьнца веха 1ан а 1ийна, охьаваьллачул т1аьхьа)
боккха схьакхетта бутт гира кхунна, цхьа дуккха а седарчий а,
сирла-сийна къаьста бода а бара.
Беттан серло дети санна лелинера, седарчех к1ац оьгура.
Стигал ийна а къаьстара кхунна.
«Маржа, - ойла хьаьдира, - буьзна бутт юха схьахуьлуш,
т1аккха мичара, кхин беттаса, седарчий а...
Можа г1аш, екъа гуьйре...
Заза - к1айн, ал, т1ехула хьийза накхармоза...
Дуьне... дуьне хаза... хаза ма дара, цхьа къона», -
иза г1овг1анаша цецваьккхира -
цхьа са г1ийла г1елдечу къастаран маьхьаро...
Г1овг1анаш г1арг1улийн яра, «къваркъ, къваркъ» деш,
стигланний, боданний юккъехула, беттан серло муьйлуш,
д1айоьдучу заманца цхьаьна мохк а буьтуш,
тийжачу я махкана йоьлхучу, даймахках къаьстачу...
Кхуьнан са карзахделира, царна т1аьхьа хьаьггинчохь,
са цхьа г1ийла г1елделира, къурдашка даха санна,
са дехха уьг1ира, некхан готтехь горг а делла.
Са лестира, са хьаьдира, са б1аьрзе б1арзделира.
Са т1аьххьара араэккхаш,
са 1аьршашка д1ахьодуш дег1ан чарх тохаелира,
накха ц1аро кхорзуш,
некха чуьра сирла суй азаллехь д1а а бовш...
_________________
Дег1ан чарх 1илла йисира, са д1адахча, дакъа хуьлуш.
Дакъа новкъа а делира т1аккха,
дуьххьарлера т1аьххьара некъ юьхьар а лаьцна,
шен бакъйолчу х1усаме кхача - каш готтачу лахьти чу...
Каш. Лахьти. Къематде.
Б1аьрг кхоларца духу дуьне а.......


1996 шо, август-октябрь

SIMAK
25.10.2007, 21:26
Дуьххьара йоьшуш санна дикка йилхира со-м...
Палач, суна керла тема кхолла ца лаьа...
Массарна юккъехь йовр йолуш санна хета суна иза...
Вай хьаъа а яздеш долу Мусай дийцар цхьана
темехь гулдича дика хир дацар?
Хьуна муха хета иза?
Аса айса "набрать" дина долу цуьнан дийцар
кху чу яздийр ду хьуна, дика дуй?)
Т1аккха хьоьга цхьа дехар а ду сан дан дезаш)
Кху чуьрнаш луларчу гуламехь яздан мегар дарий,
х1ара ахьа къа хьийгина "Буо" а цхьана?)
Ларамца Малика...
Делахь ю из сан йиша ч1ог1а рассказа-м..

Х1ар ахь х1инц напечатать йинайолу рассказ а ешна ас, ч1ог1а хаза ю! Дела реза хуьйла хьуна! Цхьана юк1ан волавеллера со уьш сканировать еш печатать ян, юх д1аболбан беза болх...)

Со ахь бохучунна ч1ог1а реза ву, иштта нийса а хир ду иза, массо рассказан цхьацца тема а ца йоьллуш, шаерг цхьан теми чохь вовшах тоьхча. Ц1е хуьйцар ю вай т1аккха х1окху темийн..

Хетта оьшуш а дац хьуна сан йиша, все права принадлежат одному лишь Всевышнему Аллаху!) Ч1ог1а дика хир ду кхечу гуламшкахьар нах Бексултанови произведенешца довздалийтар. Пайд ца балахь, хила зен дац..

п.с. цхьа х1ума-м ду, и "Буо" ц1е йолу рассказ первоначально Тептар т1ехь опубликовать йинер ас, царна хаз хетар дац, шай копирайт вай ца ларяхь). Кхин д1айолу рассказашна-м оьшуш яц хьуна цхьа-а копирайт.

ларамца, Юсуп

Дон't аск ми.
26.10.2007, 11:28
Делан ц1арца ларло-кх со бозбунчалла лелочу зударех. Сайн месаш а, м1араш а ларо еза ас. Аружа санна г1ам-зуда нана йолш йо1 кхетахь декъаза-м вар вуйла хаьа суна, Жовзан йигна хилла пекъар санна. Дикка ойла йича, хийла Баймарз санна волу г1ийла миска хьийзош цхьацца Аружа хуьлу. Чекхвала г1ерташ, са детташ схьавог1уш вара Мусайн Баймарза-м, амма атта собар тоьар доцуш х1ума ду иза - Дала шена тоьхна г1уда собарца такхар. Къонаха собарах вохош долчу х1умнашна юккъехь уггар хьалхара меттиг д1алаьцна амал эцна зуда ю, Аружа санна йолу, масалла. Къонаха эвлияийн макъаме воккхуш дерг 1амалца хаздина собар ду, Делера мел долу х1ума - вуон зуда а, бала а (вочу зудчул боккхох бала босса йиш яц стиглара) хастам барца т1еэцар. Баймарз, схьагарехь, Дала ша зуьш вуйла кхеташ хилла. Юсупах лаьцна дийцича - Юсуп цамгаро лаьцна меттахь 1уьллуш хилар ч1ог1а маь1на долуш дара, х1унда аьлча, лазархочун шортта хан хуьлу паргг1ата дахарах а, дуьненах а ойла еш 1илла, г1айг1ане йог1учу буьйсано д1адоккху кхетам буьзна долу дохк, кхетам 1аламат сирла хуьлу дахаран бакъдерш схьалаца. Могаш а волуш, маьрша а волуш хьаьдда-ведда хьийзачу хенахь кхечу ойланех, кхечу г1айг1анех, кхечу сатийсамех дуьзна хуьлу дог, амма 1ожаллин кевна берте кхаьчначу хенахь синан дукха гена к1оргенехь долчу лахьтичохь хьулйина йолу бакъ йолу ойла гучуйолу. Хьан 1ожалла ц1аьххьана кхаьчна елахь и бакъ йолу ойла кхетамца тида хан хуьлш яц хьан, амма 1азраил малик (1.с.) х1инц-х1инца дуссур ду-кх бохуш 1уьллучу хенахь оцу ойлане кхетаман серлонехь хьажа аьтто хуьлу. Массех шо хьалха Джек Лондонс яздина цхьа дийцар дешнера ас, цхьана къеначу индейцах лаьцна. Индейцийн доьзалаш кхечу метте д1акхелхачу хенахь цара йогучу ц1арна юххехь витна и къена индеец, лела ди доцуш, г1орасиз иза хиларна. Шортта ойланаш еш 1уьллу иза, г1енашца ийначу дагалецамаш йийсаре лоцу цуьнан са а, кхетам а. Къеначу индейцан дагчохь ц1евза цхьа не1, оцу не1арах арахьожу бералла. Юсупан санна хаза а, тешаме а го цунна бералла. Бералла гича, тоба дина Юсуп санна, даггара къинт1ера волу иза ша кхузахь витна д1абахначарна а. Амма уггар ч1ог1а суна билгал даккха лууш дерг - дахаран т1аьххьарчу м1аьргонашкахь Юсупа а, къеначу индейцо а лайна хилла йолу цхьалла цхьана тера хилар, цхьа цхьалла йолуш санна. Юсупан са дег1ах къаьстачу хенахь г1арг1улийн г1айг1ане мукъам хеза, ткъа къеначу индейцана - г1айг1анах дуьззина долу берзан уг1ар..



P.s. Додам, Палач, Дела реза хийла шуна. 1аламат пайдехьа х1ума ду аша долийнарг. Дала т1аьхье беркате йойла.

g1irg1a
26.10.2007, 12:04
Муса Бексултанов "Дуьххьарлера т1аьххьара некъ" .

на мой взгляд, это один из самых слабых рассказов Бексултанова. Сейчас нет времени подробно объяснять, но сам главный герой, выступающий в роли страдальца и жертвы козней матери и сестры, -весьма уязвим. Каков сын и брат- таковы мать и сестра.

Валаршка верзалца ша мечаканашца вехачу хенахь ойла ян езаш ма хиллера цуо, шен йишас х1ун леладо те, шен да муха воллу те, шен нана боккъал а ишттта илбаз ду те я иза ша ледара к1ант хиларна дакъаз яьлла техьа аьлла.

Дон't аск ми.
26.10.2007, 12:27
на мой взгляд, это один из самых слабых рассказов Бексултанова. Сейчас нет времени подробно объяснять, но сам главный герой, выступающий в роли страдальца и жертвы козней матери и сестры, -весьма уязвим. Каков сын и брат- таковы мать и сестра.

Валаршка верзалца ша мечаканашца вехачу хенахь ойла ян езаш ма хиллера цуо, шен йишас х1ун леладо те, шен да муха воллу те, шен нана боккъал а ишттта илбаз ду те я иза ша ледара к1ант хиларна дакъаз яьлла техьа аьлла.
Г1ирг1а, даима Овтархан Юсупг1арех дийцина вар вуй Муса?)
Дийцар суна г1ийла хетар дара, нагахь санна Муса дийцаран коьрта турпалхо волу Юсуп къонах санна гайта 1алашо йолуш хиллехь, амма йоьхьенца дуьйна Юсуп ч1ог1а г1ийла гойтуш ву цо. Юсуп санна к1ентий а, вежарий а шортта бу Нохчийчохь. Сан кхетамехь, шен дахарехь цхьа миска некъ д1акхоьхьуш леллачу стагах лаьцна ишта говза язда Бексултановгахь пох1ма хилар, цо сил хаза и дийцар (дийцаран мотт бу аса буьйцуш берг), коьрта дерг иза дац?)

Dojdik
26.10.2007, 12:43
Дела реза хуьйла хьуна! Хаза дийцар ду.)

Dodam
26.10.2007, 15:43
на мой взгляд, это один из самых слабых рассказов Бексултанова. Сейчас нет времени подробно объяснять, но сам главный герой, выступающий в роли страдальца и жертвы козней матери и сестры, -весьма уязвим. Каков сын и брат- таковы мать и сестра.

Валаршка верзалца ша мечаканашца вехачу хенахь ойла ян езаш ма хиллера цуо, шен йишас х1ун леладо те, шен да муха воллу те, шен нана боккъал а ишттта илбаз ду те я иза ша ледара к1ант хиларна дакъаз яьлла техьа аьлла.
Г1ирг1а, шен орамцани цхьана,
шен ненера а, нена ненера а дуьйна
йилбаз долу и зуда (Дала ларвойла ишттачарех!)
к1ант дика вац аьлла дакъаз муха ера ю???
Суна-м боккъала а ч1ог1а къа хета цу Юсупах...
Цунна ца нисделлачу дахарех а...
Цуьнан буха вуьсучу дех-м х1етте а...

P.S. Муьллах х1ума а "со стороны" дийца мел ч1ог1а атта дуй...
Шена т1ех1оьттича бен хуур дац-кх,
ша х1ун дийр дара, иштта я вуьштта
г1уллакх шеца нисделча....
Суна иза билггал хаа, сайца дахарехь нисделлачунах...
Дала мукъ лахь, адамийн амалехь а, сица а
йолу ледарлонаш кхин цкъа а йемал йийр йоцуш
нийят дина ю-кх со...
(Аса и йемал боху дош нийса далийний-м ца хаа суна...)

Ларамца...

Dodam
26.10.2007, 15:53
Делан ц1арца ларло-кх со бозбунчалла лелочу зударех. Сайн месаш а, м1араш а ларо еза ас. Аружа санна г1ам-зуда нана йолш йо1 кхетахь декъаза-м вар вуйла хаьа суна, Жовзан йигна хилла пекъар санна. Дикка ойла йича, хийла Баймарз санна волу г1ийла миска хьийзош цхьацца Аружа хуьлу. Чекхвала г1ерташ, са детташ схьавог1уш вара Мусайн Баймарза-м, амма атта собар тоьар доцуш х1ума ду иза - Дала шена тоьхна г1уда собарца такхар. Къонаха собарах вохош долчу х1умнашна юккъехь уггар хьалхара меттиг д1алаьцна амал эцна зуда ю, Аружа санна йолу, масалла. Къонаха эвлияийн макъаме воккхуш дерг 1амалца хаздина собар ду, Делера мел долу х1ума - вуон зуда а, бала а (вочу зудчул боккхох бала босса йиш яц стиглара) хастам барца т1еэцар. Баймарз, схьагарехь, Дала ша зуьш вуйла кхеташ хилла. Юсупах лаьцна дийцича - Юсуп цамгаро лаьцна меттахь 1уьллуш хилар ч1ог1а маь1на долуш дара, х1унда аьлча, лазархочун шортта хан хуьлу паргг1ата дахарах а, дуьненах а ойла еш 1илла, г1айг1ане йог1учу буьйсано д1адоккху кхетам буьзна долу дохк, кхетам 1аламат сирла хуьлу дахаран бакъдерш схьалаца. Могаш а волуш, маьрша а волуш хьаьдда-ведда хьийзачу хенахь кхечу ойланех, кхечу г1айг1анех, кхечу сатийсамех дуьзна хуьлу дог, амма 1ожаллин кевна берте кхаьчначу хенахь синан дукха гена к1оргенехь долчу лахьтичохь хьулйина йолу бакъ йолу ойла гучуйолу. Хьан 1ожалла ц1аьххьана кхаьчна елахь и бакъ йолу ойла кхетамца тида хан хуьлш яц хьан, амма 1азраил малик (1.с.) х1инц-х1инца дуссур ду-кх бохуш 1уьллучу хенахь оцу ойлане кхетаман серлонехь хьажа аьтто хуьлу. Массех шо хьалха Джек Лондонс яздина цхьа дийцар дешнера ас, цхьана къеначу индейцах лаьцна. Индейцийн доьзалаш кхечу метте д1акхелхачу хенахь цара йогучу ц1арна юххехь витна и къена индеец, лела ди доцуш, г1орасиз иза хиларна. Шортта ойланаш еш 1уьллу иза, г1енашца ийначу дагалецамаш йийсаре лоцу цуьнан са а, кхетам а. Къеначу индейцан дагчохь ц1евза цхьа не1, оцу не1арах арахьожу бералла. Юсупан санна хаза а, тешаме а го цунна бералла. Бералла гича, тоба дина Юсуп санна, даггара къинт1ера волу иза ша кхузахь витна д1абахначарна а. Амма уггар ч1ог1а суна билгал даккха лууш дерг - дахаран т1аьххьарчу м1аьргонашкахь Юсупа а, къеначу индейцо а лайна хилла йолу цхьалла цхьана тера хилар, цхьа цхьалла йолуш санна. Юсупан са дег1ах къаьстачу хенахь г1арг1улийн г1айг1ане мукъам хеза, ткъа къеначу индейцана - г1айг1анах дуьззина долу берзан уг1ар..



P.s. Додам, Палач, Дела реза хийла шуна. 1аламат пайдехьа х1ума ду аша долийнарг. Дала т1аьхье беркате йойла.

Дела реза вайна массарна а хийла, Дон't аск ми...
Валлах1и, доккха пох1ма долуш-м хьо а ву хьуна)
Цхьа а дош т1ех даларна кхоьруш леррина доьшу-кх
аса хьан йозанаш!)
Со боккъала а хьоьгуш дерг иза ду-кх -
иштта хаза а, ц1ена а нохчийн мотт бийца хаар...
Сайн мотт мел беса (бесцветны) буй а хаа суна,
мел ч1ог1а хала хеташ делахь а...
Ткъа и дика х1усамнана нисъяларах аьлча -
иза дан а ду Дала къонахчунна дала йиш йолчу
даккхийчу совг1атех уггаре доккханиг...
P.S. Аса тахана "Ловзарга кхайкхар" ц1е йолу дийцар
"печатать" дан долийна...
Дала мукъ лахь, хье ца луш иза а яздийр ду кху чохь)
Ларамца...

Dodam
26.10.2007, 15:55
...Дала мукъ лахь, адамийн амалехь а, сица а
йолу ледарлонаш кхин цкъа а йемал йийр йоцуш
нийят дина ю-кх со...
(Аса и йемал боху дош нийса далийний-м ца хаа суна...)

Ларамца...
Аса юьйцурш вай "человеческие слабости"
олуш йолу ледарлонаш ю шуна)
Дукхачу хьолехь вай ца дешаш ерш,
вайна т1ех1отталца ишттаниг.....

Dodam
26.10.2007, 15:59
Делахь ю из сан йиша ч1ог1а рассказа-м..

Х1ар ахь х1инц напечатать йинайолу рассказ а ешна ас, ч1ог1а хаза ю! Дела реза хуьйла хьуна! Цхьана юк1ан волавеллера со уьш сканировать еш печатать ян, юх д1аболбан беза болх...)

Со ахь бохучунна ч1ог1а реза ву, иштта нийса а хир ду иза, массо рассказан цхьацца тема а ца йоьллуш, шаерг цхьан теми чохь вовшах тоьхча. Ц1е хуьйцар ю вай т1аккха х1окху темийн..

Хетта оьшуш а дац хьуна сан йиша, все права принадлежат одному лишь Всевышнему Аллаху!) Ч1ог1а дика хир ду кхечу гуламшкахьар нах Бексултанови произведенешца довздалийтар. Пайд ца балахь, хила зен дац..

п.с. цхьа х1ума-м ду, и "Буо" ц1е йолу рассказ первоначально Тептар т1ехь опубликовать йинер ас, царна хаз хетар дац, шай копирайт вай ца ларяхь). Кхин д1айолу рассказашна-м оьшуш яц хьуна цхьа-а копирайт.

ларамца, Юсуп
Юсуп, хьуна а, вайна массарна а
хуьлийла Дела реза!
Делахь х1ета ахьа санна и ссылка а ялош
яздийр ду аса а и дийцар луларчу гуламехь,
Дала мукъ лахь...

Dodam
26.10.2007, 16:04
Дела реза хуьйла хьуна! Хаза дийцар ду.)
Дождик, Аллах1 реза хуьйла вайна массарна а!
Хьалха, аса муьллахчу адаме "Дела реза хуьйла" олуш
цхьа ойла хуьлура-кх сан:
"Дела реза хиллал дика дуй техьа и адам?" оле.
Юха сан кхетамехь кхин ойла кхоллаелира-кх -
Дела реза хуьйла бохург
и адам Дела реза воллучу некъехь нислойла бохург ма ду....
Тахана иза иштта дацахь а,
Инша Аллах1, Делан къинхетамца нислур ду-кх иза...
Мелла а кега-м ди аса))
Суна хаа-м ца хаа цхьа хаза дийца.....

Сельма
27.10.2007, 00:21
Г1ирг1а, даима Овтархан Юсупг1арех дийцина вар вуй Муса?)
Дийцар суна г1ийла хетар дара, нагахь санна Муса дийцаран коьрта турпалхо волу Юсуп къонах санна гайта 1алашо йолуш хиллехь, амма йоьхьенца дуьйна Юсуп ч1ог1а г1ийла гойтуш ву цо. Юсуп санна к1ентий а, вежарий а шортта бу Нохчийчохь. Сан кхетамехь, шен дахарехь цхьа миска некъ д1акхоьхьуш леллачу стагах лаьцна ишта говза язда Бексултановгахь пох1ма хилар, цо сил хаза и дийцар (дийцаран мотт бу аса буьйцуш берг), коьрта дерг иза дац?)

Суна-м хьо нийса луьш санна ма хета...Оцу дийцаран коьрта 1алашо цу Юсупан г1илалла гайтар, цуьна деган мало гайтар дац?

Валаршка верзалца ша мечаканашца вехачу хенахь ойла ян езаш ма хиллера цуо,
И ойланаш цаеш болу "къонахий"(шай д1адаьллачу дахарах кхетар а лазаро лаьцна шаьш баларшка бирзанчу хенахь бен ца гар)ч1ог1а дика гайтан-кх Мусас...иза а ма хета суна коьрта 1алашо...

SIMAK
28.10.2007, 00:18
Иза-м из дар, ца ешначо х1ар рассказ яйш заценить...)

Муса Бексултанов — «Iаламат». (http://www.teptar.com/2007/10/26/beksultanov_alamat.html)

Дон't аск ми.
28.10.2007, 00:50
Дела реза вайна массарна а хийла, Дон't аск ми...
Валлах1и, доккха пох1ма долуш-м хьо а ву хьуна)
Цхьа а дош т1ех даларна кхоьруш леррина доьшу-кх
аса хьан йозанаш!)
Со боккъала а хьоьгуш дерг иза ду-кх -
иштта хаза а, ц1ена а нохчийн мотт бийца хаар...
Сайн мотт мел беса (бесцветны) буй а хаа суна,
мел ч1ог1а хала хеташ делахь а...
Ткъа и дика х1усамнана нисъяларах аьлча -
иза дан а ду Дала къонахчунна дала йиш йолчу
даккхийчу совг1атех уггаре доккханиг...
P.S. Аса тахана "Ловзарга кхайкхар" ц1е йолу дийцар
"печатать" дан долийна...
Дала мукъ лахь, хье ца луш иза а яздийр ду кху чохь)
Ларамца...

Амин!

Соьгахь долу пох1ма хесто мегар дац ахь, Додам)
Билггала сайца долу а, я нахана шаьш дог ц1ена хиларна ду моьттуш а долу х1ума хастийча айса х1ун лело деза хууш вац со) Вайн цхьа цициг дара, Додам, Буч1а аьлла йоккха тиллина ц1е а йолуш) Ламаз дина, тасбихь доккхуш со 1ачу хенахь даима соьца ловза долура иза, ткъа ас шена жимма терго а йина "Буч1а, хьо ю-кх цхьа к1ант",- аьлла, ша хастийча, инзаре ч1ог1а качлой, мерз санна озалой ламаз куз т1е охьадуьжура иза, хьалхара ши т1од генна хьалха д1а а кхуссуш, х1инц-х1инца шен букъсурт кагдер ду-кх кху 1овдало, олий, суна хоьтийтуш) Х1инца ахь хастийча, Додам, Буч1а санна качделла, кийра мел бу озаделла, аьро аг1ора долчу п1ендарех эсала м1араш а туьссуш, дег1ачохь мел болу ц1ийн т1адам юьхь т1е лоьллуш ду-кх сан и цхьалха дог) Ткъа хьан йозанах аьлча - беса дац хьан йоза, Додам) 1аламна б1аьстено тоьгуш йолчу куча басахь хаза ду хьан йозанаш, ишта ц1ена бу мотт а, б1аьстенца дитташ доккхуш долу заза санна)

P.S. Тхо хьоьжуш 1аш ду хьуна, Додам)

Дон't аск ми.
28.10.2007, 00:56
Суна-м хьо нийса луьш санна ма хета...Оцу дийцаран коьрта 1алашо цу Юсупан г1илалла гайтар, цуьна деган мало гайтар дац?
Ишта долуш санна-м хета суна иза, Сельма)
Дахарехь цхьацца лело дага лаьцна х1умнаш а, Зураъца ирс лаха ойла а, нах санна парг1ата ваха лаам а болуш волу Юсуп декъаза волуш гойту вайна Мусас. Цхьамма ала тарло, масалла, г1ирг1ас - "бехке Юсуп ву, шен нана сацо а, къонах хила а са доцуш хилла волу", ткъа кхечо ала мега - "Юсуп Супьян бахьана долш декъаза ваьлла вара", ишта хила йиш ю х1ара тайпа ойла а - "Юсуп шен ненан не1алташ декъаза ваьккхина вара", амма, соьга хаьттича, дуьненчохь мел долу бахьана лелорах декъаза хуьлчу адамех вара Юсуп, шен де Баймарзи букът1амарах къастар а декъаза долуш. Шен сих д1аийначу декъазаллица а, десачу 1амалан тептарца а лахьти чу воьссинчу цунна даггара ша дина долу тоба орцах дар ду аьлла-м хета суна.

Иза-м из дар, ца ешначо х1ар рассказ яйш заценить...)

Муса Бексултанов — «Iаламат». (http://www.teptar.com/2007/10/26/beksultanov_alamat.html)
Аллах1 реза хийла хьуна, сан ваша)

Тховса доьшур ду вай х1ара дийцар, Дала мукъалахь)

Дон't аск ми.
29.10.2007, 03:56
Муса Бексултанов — «Iаламат». (http://www.teptar.com/2007/10/26/beksultanov_alamat.html)
Деллахь, Юсуп, сийсара буьйсана х1ара дийцар деша долийнера аса, амма дукха гена валале сица а, хьекъалца а Мусас дуьйцучух кхета суо кийча воцийла хиира суна. Яздархо мел ч1ог1а корматалла йолш хиларах наггахь къолам доьхьала болу цунна, доьххьара т1е нуьйр тиллина бекъа санна. Яздархочо цкъа хьаста беза къолам, иза шена муьт1ахь хилийта, шен ойланех кхоьллина волу берий цуьнга къобал вайта. Хийла Муса сай-бодий къаьсташ кхойкхачу борг1алш ойланийн з1е хедош 1ийна хир ву-кх, Геликон лам т1ера йог1учу хьеше са туьссуш 1уьйренга вуьйлу поэт санна, х1инц-х1инца цхьа мог1а д1аязбан тамашийна тхьуз боьлла къолам метта бог1ур хир бу-кха, т1аккха Торг1ас шерачу арахь шен кура дин санна, кху к1айнчу кехат т1ехь хьовзор бу-кх ас и къолам, бохуш. Дийцар яздан-м хьаха дац атта. Ткъа цунах суо дика кхеташ волун дела, Мусайца а, кху дийцарца а (дийцар кхузахь Мусайх къастош ду сан, х1унда аьлча, цуьнан шен бу кхоллам а, дахар а) г1иллакх лаьцна, сайн синан б1аьргашца кху дийцаран элпаш хьаста суо кийча волчу хенахь доьшур ду-кх, аьлла, дитна дара сан. "Ла илах1а иллаллах1", олуш, дола а дина, дагчохь Аллах1 везар-вовзаран шовкъаш алсам евллачу хенахь г1аттош долу чехка зикар санна, Са1ди-к1отарахь херцаршна юккъехь 1илла йисначу сайн бераллех болу дагалецамаш тховса лазаман ж1алеш а хилла сайн синах ка етта йолийча - х1инца кхетар ву хьуна со, Элдарха, хьан дог 1ийжош хиллачу лазамах. Дийцалахь, со ладуг1уш ву хьуна,- аьлла, дийцар деша велира со. Къонахех лаьцна дийцира суна Элдархас. Шайн да волу Адам пайхамар (1.с.) азаллехь Далла хьалха юьхь1аьржа х1оттарна, дуьненчохь юьхь яшар эхь лоруш хиллачу къонахех. Далла бен сужда дина боцучу къонахех. Махьшар майданахь Далла хьалха юьхьк1айн латта синош д1аделлачу къонахех. Мехкан сий шайн сий хеташ баьхначу къонахех. Лахьтичохь йолчу парг1атонах хьегначу къонахех. Дала шайга иза балар кхоьруш, лаьмнаш дилхина болу беза мохь шайн оьздачу белшашна т1ехь собарца эхарте баьхьначу къонахех. Къеначу Элдархех велха эхь хеташ 1ийра со, Юсуп, Валлах1и 1ийра-кх, амма дог-м доьлхуш дара сан, Элдархас дош массуза олу ч1ог1ох а доьлхуш. Вайн къоме оцу Делан мостаг1аша яхьаш йолу харцо новкъа юьлуш дилхира сан дог, 1ожаллин б1аьргаш чу майрра хьежначу къонахех хьоьгуш дилхира, т1е х1отта барз боцуш доьза байначу къонахех къа хеташ дилхира, вайн халкъана йина г1ело ца лайна дилхира. Х1у хаьддачу Элдархас шен к1ант санна со хеташ, сайга весеташ дарна делхийра аса сайн дог, Юсуп.

Dodam
29.10.2007, 08:36
Subh'anallah1........... Dala sij dojla h'an, Don't ack mi....... Daggara bolchu laramca...

SIMAK
29.10.2007, 09:26
Деллахь, Юсуп, сийсара буьйсана х1ара дийцар деша долийнера аса, амма дукха гена валале сица а, хьекъалца а Мусас дуьйцучух кхета суо кийча воцийла хиира суна. Яздархо мел ч1ог1а корматалла йолш хиларах наггахь къолам доьхьала болу цунна, доьххьара т1е нуьйр тиллина бекъа санна. Яздархочо цкъа хьаста беза къолам, иза шена муьт1ахь хилийта, шен ойланех кхоьллина волу берий цуьнга къобал вайта. Хийла Муса сай-бодий къаьсташ кхойкхачу борг1алш ойланийн з1е хедош 1ийна хир ву-кх, Геликон лам т1ера йог1учу хьеше са туьссуш 1уьйренга вуьйлу поэт санна, х1инц-х1инца цхьа мог1а д1аязбан тамашийна тхьуз боьлла къолам метта бог1ур хир бу-кха, т1аккха Торг1ас шерачу арахь шен кура дин санна, кху к1айнчу кехат т1ехь хьовзор бу-кх ас и къолам, бохуш. Дийцар яздан-м хьаха дац атта. Ткъа цунах суо дика кхеташ волун дела, Мусайца а, кху дийцарца а (дийцар кхузахь Мусайх къастош ду сан, х1унда аьлча, цуьнан шен бу кхоллам а, дахар а) г1иллакх лаьцна, сайн синан б1аьргашца кху дийцаран элпаш хьаста суо кийча волчу хенахь доьшур ду-кх, аьлла, дитна дара сан. "Ла илах1а иллаллах1", олуш, дола а дина, дагчохь Аллах1 везар-вовзаран шовкъаш алсам евллачу хенахь г1аттош долу чехка зикар санна, Са1ди-к1отарахь херцаршна юккъехь 1илла йисначу сайн бераллех болу дагалецамаш тховса лазаман ж1алеш а хилла сайн синах ка етта йолийча - х1инца кхетар ву хьуна со, Элдарха, хьан дог 1ийжош хиллачу лазамах. Дийцалахь, со ладуг1уш ву хьуна,- аьлла, дийцар деша велира со. Къонахех лаьцна дийцира суна Элдархас. Шайн да волу Адам пайхамар (1.с.) азаллехь Далла хьалха юьхь1аьржа х1оттарна, дуьненчохь юьхь яшар эхь лоруш хиллачу къонахех. Далла бен сужда дина боцучу къонахех. Махьшар майданахь Далла хьалха юьхьк1айн латта синош д1аделлачу къонахех. Мехкан сий шайн сий хеташ баьхначу къонахех. Лахьтичохь йолчу парг1атонах хьегначу къонахех. Дала шайга иза балар кхоьруш, лаьмнаш дилхина болу беза мохь шайн оьздачу белшашна т1ехь собарца эхарте баьхьначу къонахех. Къеначу Элдархех велха эхь хеташ 1ийра со, Юсуп, Валлах1и 1ийра-кх, амма дог-м доьлхуш дара сан, Элдархас дош массуза олу ч1ог1ох а доьлхуш. Вайн къоме оцу Делан мостаг1аша яхьаш йолу харцо новкъа юьлуш дилхира сан дог, 1ожаллин б1аьргаш чу майрра хьежначу къонахех хьоьгуш дилхира, т1е х1отта барз боцуш доьза байначу къонахех къа хеташ дилхира, вайн халкъана йина г1ело ца лайна дилхира. Х1у хаьддачу Элдархас шен к1ант санна со хеташ, сайга весеташ дарна делхийра аса сайн дог, Юсуп.
Суна хаар Хьусайн и дийцар хьуна дагах кхетар дуйла... Мусай уггар ч1ог1ох долу дийцаршах цхьаъ ду из, шеко а йоцуш! Отецо ше б1аьрса г1еллделла, ешахь шена и рассказ аьлла, доьххьар ас иза йоьшуш, ч1ог1а хал са диттар ас велхар къуьйлуш, къурдаш деш, дерриг дег1 иэгош, дагар ца хаит г1ерташ..) Элдархини дайна, д1аяхна цу къонахийн зама, кхи юх йог1ур йоцуш д1аяьлла, тахан кхечу къонахийна зама ю..... Ча ца дахьийт доьхал ваьллаволу цу хехочох Элдархас ша-шена йина йолу ойла, и дешнаш ч1ог1а актуальный ду тахан: "Эх1, Дела, белахь хьайн къинхетам, кхаьрца х1ун дуьйцур ду я х1ун доккхур ду кхаьргара. Х1орш бу-кх берриш а, дерриг къам а - х1ара".Дик-дика мелволу къонах, х1ора дийна аьлча санна д1акъийлуш бу-кх вай къоман юкъера.. Дала кхелла йойла-кх вай цхьанна а хена даха ца дитин йолу цу г1аскхи хьаккхарчешн!

Х1инц шоллог1, Мусас шена хьехархочунна Сулейманов Ахьмадин леран йолу рассказ йир ю ас напечатать, шена биографий а, ша доьххьар яздан волвалар а, яздархо хуьлуш Ахьмадас шена дина долу г1о а, из муха хилир дуьцуш ю иза..) Ч1ог1а хаз ю!) Ахь ешна хир ю, яца-м ца хаъ суна...

- амоkа -
29.10.2007, 17:58
Дела реза хуьлда Юсуп!)
я там некоторые слова не поняла((

перевод ейш сунa

шедакхаж-
цIархазамна-

Dodam
29.10.2007, 18:51
...Бераллех т1ехдаьллачух олуш хиллера дахар,
ткъа бералла – ша дуьне, тешамах дуьззина,
х1инций-х1инца, т1аккха-кхана, пхи шо даьлча я итт шо –
цкъа а хьежарх ца к1ордош,
абадел доккха дуьне бераллин тешамца,
иштта шортта безам а, хьан бералла хьоьца мел ю…

Ткъа ткъе итт шо кхаьчча а
и бераллехь хилла болу тешам
хьоьх д1акъаста туьгуш ца хилча х1ун дан деза???

Dodam
29.10.2007, 19:04
Амин!

Соьгахь долу пох1ма хесто мегар дац ахь, Додам)
Билггала сайца долу а, я нахана шаьш дог ц1ена хиларна ду моьттуш а долу х1ума хастийча айса х1ун лело деза хууш вац со) Вайн цхьа цициг дара, Додам, Буч1а аьлла йоккха тиллина ц1е а йолуш) Ламаз дина, тасбихь доккхуш со 1ачу хенахь даима соьца ловза долура иза, ткъа ас шена жимма терго а йина "Буч1а, хьо ю-кх цхьа к1ант",- аьлла, ша хастийча, инзаре ч1ог1а качлой, мерз санна озалой ламаз куз т1е охьадуьжура иза, хьалхара ши т1од генна хьалха д1а а кхуссуш, х1инц-х1инца шен букъсурт кагдер ду-кх кху 1овдало, олий, суна хоьтийтуш) Х1инца ахь хастийча, Додам, Буч1а санна качделла, кийра мел бу озаделла, аьро аг1ора долчу п1ендарех эсала м1араш а туьссуш, дег1ачохь мел болу ц1ийн т1адам юьхь т1е лоьллуш ду-кх сан и цхьалха дог)
Ткъа хьан йозанах аьлча - беса дац хьан йоза, Додам) 1аламна б1аьстено тоьгуш йолчу куча басахь хаза ду хьан йозанаш, ишта ц1ена бу мотт а, б1аьстенца дитташ доккхуш долу заза санна)

P.S. Тхо хьоьжуш 1аш ду хьуна, Додам)
Ткъа цу хьан Буч1ас деш дерг а, доцург а
деш самукъа дели кху сан экамчу деган,
ахьа иштта аьлча))
Дела реза хийла хьуна, Хьусайн!)

Dodam
29.10.2007, 19:24
Иза-м из дар, ца ешначо х1ар рассказ яйш заценить...)

Муса Бексултанов — «Iаламат». (http://www.teptar.com/2007/10/26/beksultanov_alamat.html)
Юсуп, аса Мусайн дерриге дийцарш дешна...
Къаьсттина суна хазахетачарех ду-кх х1ара дийцар а...
Цхьа хьан сига а, дег1е а, даге а
кхочу-кх къеначу Элдархера йист йоцу бала...
Юха дега1ийжам, дагахьбалам, лазам...
Х1ора а дийнахь хьуна гуш дерг,
юха иза дерриге а лан а ловш 1а везар...
Я хьанах бехк баккха, хьаьнга жоп деха???
Юх-юха а цхьа дехар, цхьа до1а:
"Я Аллах1, Хьайн къинхетамах ма дахалахь тхо..."


...Виъ воI наха вуьйш, тIаьххьара висна пхоьалгIа верг а наха а вийна,
тезет дIайирзина ши-кхо де а далале, цхьана шерачу арахь
дин хьовзош воллучу ТоргIина тIекхаьчначу цхьана стага хаьттина бохура:
«Ва ТоргIа, хьо хьера-м ца ваьлла, ахь хIун леладо, дин хьовзочохь ву хьо тахна?» - аьлла.
«Хьан ТоргIа ваха, ТоргIин кийрахь йоллу жоьжахатин алу схьаараяьлча,
кху шерачу арахь бецахал-м бер бацара хьуна,
хIун де боху ахь вайга!» - олуш, динна шед тоьхна бохура ТоргIас, хьовзочуьра дин а ца сацош.
Маржа зама а, къонахий а яI-кх,
ма генара гIан-набарш хета-кх шу тахна,
кху яккхийчу шахьаршкахь, мила волчу гIур вара те де-буьйса дайа аьлла,
дIа ойла йича, ваха а, ван а стаг а воцуш,
ойла хьаьвззина юха а хьан сингаттамах хьерчачу дийнахь....


.................................................. ...............................

Dodam
29.10.2007, 19:35
«Элдарха, - тIейирзира иза кхунна, - со вайн къам - къам хеташ яц хьуна тахана, я вайн боьрша нах къонахий хеташ а. Цхьана къонахчо цхьа топ а ца кхуссуш, неро хьокху нехаш санна, дийнна къам цIера доккхучу дийнахь хиъна суна кху дуьненчохь суо хьеннан а долахь юйла, со хьаъа а яхкор юйла а, шен лаам боллучо. Ас сайн вежарий массо а цу дийнахь белла хуьлуьйтур бара, Элдарха, гIело ца лайначу вежарийн йиша йогIу, некъ биталаш цунна, сайна бахийта.
Генара-улора, къайлах-гучух соьга бистхила оцу вайн юьртах кхолха гуо тийсинчу нохчийн курчу кIенташа (вай дохочу доккхачу дийнахь), мотт бастаза долчу нускало мардех лечкъо юьхь санна, со яьл-яьллачуьра шайн догIмаш идош сайна гича, цхьа тамашийна куралла йоьссина, Элдарха, сан дагтIе, дийнна къам гора хIоттош, мостагIашка суо эша ца елча санна. Цундела къомах суо цхьаъ йисна лору ас лайн мухIар тохаза.
Вай делла хила ма дезара, ва Элдарха, цу дийнахь, цу цхьаъ бен доцчу доккхачу дийнахь, зуда а, боьрша а - цхьа
а стаг тIаьхьа а ца вуьсуш. Цкъа даьлла са шолгIа дала йиш ма яцара, и де а догIур ма дацара кхин. Вай дехар ма дара тIаккха, хIара дуьне мел деха, къар ца деллачу къоман мохк бу хIара бохуш, аб-абаде яллалц хIара дуьне цец а дуьйлуш.
Ткъа хIинца... хIинца куралла дIа ма яьлла, Элдарха, сонталла хьаша ма хьаьши, ойла ясса ма ели, баьккхина бIаьрг санна, - Тайбат, бертал а йоьдуш, йилхира, кIезашна угIучу зуд-бaрзах терра, тIаьхь-тIаьхьа гIуьрашка а юьйлуш. - Хьо цу дийнахь цаьрца хиллехь, бохийначаьрца хьо схьавеънехь, хьоьга а мила йогIура, хьо а хьанна оьшура, хьох а мила ешара. «Иза лийриг хир вар-кх цу дийнахь, иза вогIур вацара-кх иштта», - бохуш, хьох са Iехош, ойла тешош, кхин цхьа а ца висарна кхечин со-м хьоьга, ахIи-ахIи-ахIи», - Тайбат дуккха а йилхира, хIора буса, хIора дийнахь, хIора кIирнахь йоьлхуш.
Хьо цуьнга хIумма а ала а ца хIоьттира. Хьан хьайн бара баланаш, хьайн а бара мостагIий, Дала итт эзар са луш кхоьллина хилча, и итт эзар са дуьхьал даххал дукха......
.................................................. .................................

Дон't аск ми.
30.10.2007, 01:36
Суна хаар Хьусайн и дийцар хьуна дагах кхетар дуйла... Мусай уггар ч1ог1ох долу дийцаршах цхьаъ ду из, шеко а йоцуш! Отецо ше б1аьрса г1еллделла, ешахь шена и рассказ аьлла, доьххьар ас иза йоьшуш, ч1ог1а хал са диттар ас велхар къуьйлуш, къурдаш деш, дерриг дег1 иэгош, дагар ца хаит г1ерташ..) Элдархини дайна, д1аяхна цу къонахийн зама, кхи юх йог1ур йоцуш д1аяьлла, тахан кхечу къонахийна зама ю..... Ча ца дахьийт доьхал ваьллаволу цу хехочох Элдархас ша-шена йина йолу ойла, и дешнаш ч1ог1а актуальный ду тахан: "Эх1, Дела, белахь хьайн къинхетам, кхаьрца х1ун дуьйцур ду я х1ун доккхур ду кхаьргара. Х1орш бу-кх берриш а, дерриг къам а - х1ара".Дик-дика мелволу къонах, х1ора дийна аьлча санна д1акъийлуш бу-кх вай къоман юкъера.. Дала кхелла йойла-кх вай цхьанна а хена даха ца дитин йолу цу г1аскхи хьаккхарчешн!

Х1инц шоллог1, Мусас шена хьехархочунна Сулейманов Ахьмадин леран йолу рассказ йир ю ас напечатать, шена биографий а, ша доьххьар яздан волвалар а, яздархо хуьлуш Ахьмадас шена дина долу г1о а, из муха хилир дуьцуш ю иза..) Ч1ог1а хаз ю!) Ахь ешна хир ю, яца-м ца хаъ суна...

Юсуп, къонахийн зама д1аяьлла ца хилла, кху т1аьхьаршу шерашкахь вайн къома сий лардеш г1азотехь д1а мел кхелхина къонаха-м тоьар ву. Хьажахь, Юсуп, мел ч1ог1а ду къонахийн г1иллакхаш -

Цкъа цхьана кешнашна уллохула тIехволуш, Муртаз динара охьавоьссира тIекхоччушехь. Юха дикка дIа гена а ваьлла, дойшка хиъча, ас хаьтти, оцу кешнашна тIекхаьчча, динара воссар хIун дара хьан, ва Муртаз аьлла.
«Деллахь, хьенех, шарахь гергга вайн стунана лаьттина яра цу кешнашкахь йоллу Хадишaт, цунах бехк хетта-а охьа ма вели хьуна ша-м, - элира Муртаза, иштта ойланашна юккъехула санна, - цхьа масех бутт охашимма цхьаьна баьккхинчул тIаьхьа, стелахаьштиг а кхетта, кхелхира Хадишатан йоI, шу марша», - аьлла.
Дика къонах вар-кх Муртаз, дика къонах; оьзда верг бен къонах хила йиш а ма яцара.

Массо а заманчохь вайн 1еламнах х1аллакбина оцу копар керистано. Вайна ма-гарра, нохчийн дех-ненах болу ямартхой а бу г1азакхишна юккъехь -

Цул тIаьхьа шо даьлча (ткъе берхIийтталгIачу шарахь), большевикаша тоьпаш а тоьхна вийнера Малак а, цуьнца кхин виъ Iеламстаг а.
Органна юххе, чIожа чу охьа а баьхна: «ДIадерза цу агIор», - олуш, шайга омра дича: «Вайн бакъо яц шуна, кIентий, Делан мостагIашна букъ берзон, дуьхьал дерзалаш», - аьлла, схьавирзинчу Малакна аьтту агIор хьаьн мIаьштиг а лоцуш кхетта бохура топ.
Большевикех шиъ нохчо а хиллера.

Ледара-м вац Хьуьнарк -

Хьуьнарк шен йишин амалехь, дог лаьттачохь бIаьрг сацор дезаш стаг хиллера, дагна дезаделларг долахь хилар а лууш. «И йовсар хьайна товш елахь, дола дехьа цуьнан, хьенех, цуьнга и раз йоргIа а ца кхоьхьуьйтуш, кху дийне ели-кх иза буржал тоха да ца волуш, - Хьуьнарка доцца хадийра, - хьайн шад кечбелахь, йоI, ахьа, хьуо марчоне хьоьжуш яцахь», - аьлла, забаре даккхарца, чIогIа мохь а тоьхна.

Ц1е хийца елла, амма политика хийца елла яц росси пачхьалкхан -

Цхьа а къам шен махкахь ша ца дуьтура даха, шен къоман нах балабора Iедало хьан махка, бухарчу къомал аьлла дукха. ТIаккха царах хьан мехкан дай хуьлура, хьан мехкан Iедал а хуьлура уьш, цара бохабора барт а, шух цхьа пен ца хуьлуьйтуш, цхьа берд, цхьа мокхаза лам. Шух кесгаш хуьлура, дакъош, хIумма а йоцурш.
ХIусамда волчу хьох хьаша хуьлура, ткъа царах - хIусамдай. Цара елларг хуьлура маршо а, цара винарг - «къонах» а.

системин лай буьйцуш ву кхузахь -

«Ча хьуо, тов, хьайна, со вийца воллу хьо». Ас хьаьнга вийца хьо, ша хьайга ца вийцахь, массо а хьо ма ву хIинца, хьо - массо а! Цхьана дена эзар нанас бина цхьа хье болу - доьзал ма бу шу.


Ткъа х1ара тайпа хьехар деш мас йо1 кхуьу тахана -

«Боьрша стаг боьрша хила веза хьуна, - баьхнера охашимма цу йоIе, - боьршачу стагца доьналла ма къийсалахь. Хьуо дIаяхначу цIийнан сий ларделахь, хьайн денцIенна эшам бай а, иза ду хьуна хIинца хьан коьртан а, хьан некъийн а да, хьох долу жоп а цуьнгахь ду хьуна, иза ларалахь жоьпан да, хIара цIа доцуш санна, хIара кхин дац хьуна.
Де деха а, доца а хуьлу хьуна зудчун. Де дахдан Iамалахь, Iуьйранна цIийлучу анайистаца кетIа юьйлуш. Цкъа дахдича гуттар а деха лаьтта хьуна де, дацдан дага а ца догIуш.
Несах йоI ца хилла хьуна, марненах - нана а. Хьуо нус хилар ма дицделахь, неслара яла а ма гIерталахь. ЙоIах йийлина нус нанна йилхина олуш ду хьуна.
Йижар несачух тера делахь, гIаттар - невцачух.
ХIуманна да хIотта ма гIерталахь, айхьа охьабинчу хьайн доьзалан а хьуо хехо юйла хаалахь, деца шун доькъуш йолу.
Чаьмза даар чоме делахь схьадала хаарца, чам болчух моз делахь, тоъал бен ца кечдеш.
Хьайн мардех эла велахь, марненах - элан сту. Марйишин гIарбаш хIотталахь, марвешин - йиша»


1алелай, ц1арт1ехь йолу зуда маре яхар дай лоруш хилла-кх воккхачу стагаца г1илкхах вохарца дуьстича. Мел ч1ог1а дешнаш ду Мурдалан Асхьаба аьлларш -

Цхьа некъахо, говрара охьа а ца волуш, шена уллохула тIехволуш гича, малхехь даьIахкаш йохъеш Iачу Мурдалан Асхьаба аьлла бохура: «Воккхачу стагана тIекхаьчча говрара охьа ца валар лайн гIиллакх ду хьуна, кIант, иза диц ма делахь», - аьлла.
«Ша лай ву ала-м ца гIерта хьо», - олуш, некъахочо шена яппарш йича: «Хьо лай хиларан ворхI бахьна хаьара шена, тахана бархIалгIа дерг тIе а кхийти. Царах уггар а дай долчу кхааннан цIе а йоккхур ю-кх ша хьуна, - аьлла, кхо бахьна дагардинера, Гилани, Мурдалан Асхьаба. - Царах цхьаъ дара хьуна, кIант, - аьллера цо, - хьан цIартIехь йолу зуда, хьуна уллора хьала а гIеттина, буса яьлла маре яхар. ШозлагIа дерг дара хьуна, айхьа лачкъа а бина, биъначу коьмана ахь биъна болу къера дуй. КхозлагIа дерг - хьайн маре яхна зуда юхаядон а гIоьртина, ахь хьайна тIера яккхийтина хеча. Уьш гIийлачех дара хьуна, диснарш ша хьуна дагардан а ца оьшуш, хьуна хьайна а ма хаьий»


п.с. Дела реза хийла хьуна, сан ваша)

Дон't аск ми.
30.10.2007, 01:42
Ткъа цу хьан Буч1ас деш дерг а, доцург а
деш самукъа дели кху сан экамчу деган,
ахьа иштта аьлча))
Дела реза хийла хьуна, Хьусайн!)

Додам, Буч1а мел кура цициг дара хаий хьуна) цуьнан буолар хьайна гича - 1алелай, моьттур дара хьуна х1ара дуьне цуьнан ду) Тхан жимох волчу девашас кест-кеста машенца арадоккхура иза, Олхазар-к1отара а, Г1ойисте а, Хьалха-Мартант1а а ша д1аса воьдучу хенахь, ткъа некъаца г1аш воьдуш-вог1уш стаг кхетча иза воьдучу метте д1акхетош 1едал дара оцу вайн девешин. Воккха стаг машен чу хаийча дуо санна бестара Буч1ин корта, дукха реза доцуш, хьалхара меттиг д1ахеца езарна) Т1ехьара меттиг езаш дацара Буч1а, амма хаза йо1-х1ума т1ехьа чу хаийча, т1аккха цуьнан керахь а, мерахь а "му-ур-р-т1у-ур-р", бохуш, шен туьйра а дуьйцуш парг1ата 1ара иза) йо1 охьа а йоьссина д1айолаелча, цунна г1ийла т1аьхьа хьоьжуш Буч1а а, Буч1а д1а дигийта шега, бохуш, йо1 а ч1ог1а хаза сурт х1уттура)) Тхан деваша чоьхьа ваьлча дахделла 1уьллуш долу Буч1а хьала г1оттура, ткъа тхан девашас - д1аяла, талба, йижий 1илла,- олура)) Унах ц1ена, оьзда цициг дара) Додам, хьуна гучу кепара, дукха ду сан цунах лаьцна дийца.. :blushing: )


п.с. Буч1а аьлла ц1е туьллуш долу к1орни цхьа г1арч1 аьлла хила дезаш ду-кх))

Dodam
30.10.2007, 05:45
)))) Suna suo daga mel jog1u cicigash hilla vaj)Careh h1oranneh a'lcha sanna san a hu'lu h'una dijca h1uma!)) Sh'agareh',Buch1a a ch'ana sirlachu dagalecamashkah' dissina..... P.S.vaj cicig k1orni cu jokkhachu c1eran meha hir du a'lla deganjovho-m ju san )

Дон't аск ми.
30.10.2007, 10:10
)))) Suna suo daga mel jog1u cicigash hilla vaj)Careh h1oranneh a'lcha sanna san a hu'lu h'una dijca h1uma!)) Sh'agareh',Buch1a a ch'ana sirlachu dagalecamashkah' dissina..... P.S.vaj cicig k1orni cu jokkhachu c1eran meha hir du a'lla deganjovho-m ju san )
Бакъ ду, Малика, сирлачу дагалецамашкахь диссина Буч1а, иштта диссина мел дерг а) Са1ди-к1отарахь къематде х1отта массех де хьалха вайн кертара д1адахара иза) Цициг ц1ийна т1ера дала д1адоьду олуш хезна суна)

Цхьа хаза х1ума дийца ас шуна) Сийсара буьйсана тхан нана ю дозалла деш - Муса сан тайпан ваша ву,- бохуш, т1аккха 1аш волчу ас (сан г1уллакх-м дацара иза ала) эла-кх - ирс долуш к1ант со хиллехь, Мусас юйцуш йолу Тайбат санна доьналла долш хир яра хьо,- аьлла) цул т1аьхьа карзаха яьлла тхан нана, ши сахьт гергга хан яьккхи цуо, дика к1ант муха хила веза дуьйцуш)) Доцца дийцича, 0-1 со эшамехь волш д1адирзи тхан дов.. :blushing: )

п.с. Сельма, дийца ахь, дийца..))

Dodam
30.10.2007, 16:05
))))) Хьусайн,цхьа х1ума дага деа-кх суна,
ахь шайн нанас динарг хьахийча)
Мацах цк"а, тхан нана хьовзо дагахь - Гала ма яй иза,
сан вашас ели-кх, т1уоберам бууш 1ашшехь:
"Х1ара ламаройн кхача а к1ордийна суна!")
Д1авала, тхоьгахь хилларг!))).....

Dodam
30.10.2007, 16:13
..."Хьан ворх1е да 1ийнера т1уоберам бууш!
Ахь ера дара иштаниг!"))
и дов-м х1инца а, пхийттех шо даьллачул т1аьхьа а
наггахь карла долуш ду))
PS. Дала могаш-маьрша а болуш дуккха а бахабойла вай наной а, дай а...
Ма ирс хета-кх суна цхьана къанделла
дай-наний долчу доьзалан.....

Dodam
30.10.2007, 16:21
...Суна дика дага дог1у и денош,
Са1ди-к1отарахь хилла къемат де а...
вай х1усаме шоллаг1а веара Апти цу деношкахь...
юха т1аьххьара а, Муса а волуш шеца...
вай нус а яра цу арахь, хьажах1отта яг1анчуьра цигахь йиссина...
цигахь кхеттачу лазарах цуьнан ваша а кхелхира д1а...
дуьненахь к"емат де дара-кх...
Аллах1 ма дохийла вай Шен къинхетамах...

Dodam
30.10.2007, 19:48
Х1ан-х1а, кхин цкъа а цхьамма а эр ма дац иштта
я кхин цхьа а иштта т1е а вог1ур вац, иштта эвхьаза,
воьлуш, цхьа боккха кхаъ бохьуш санна шеца:
«И ши б1аьрг хаза бу-кх хьан, йо1!
Къилахь дуйла ца хаьа хьуна хазалла цхьаьнцца ца екъар?»
- Уьш дукха бара, - элира ас, - х1инца берриш д1а а бахна.
Маликий, Хьавай елаелира.
Цаьршинна ца тайра иза.
Тхо занятеш чекх а евлла, техникуман кертахь, Мадине хьоьжуш лаьттара.
- Хьо ма яйнера... ц1е Б1аьргаш хила тара хьан! - т1етуьйхира оцу к1анта юха,
ц1аро дерриг а дуьйцуш санна.
Тхо кхоъ д1айолаелира, цуьнга кхин д1а а ца хьожуш.
- Иштта д1а-м г1уриг хир ма яц хьо! - т1аьхьа кхайкхира иза геннара.
Со юхахьаьжира.
Иза цкъоцкъамаш ирах а довдийна, т1ехь ехха 1аьржа палаш а йолуш,
вела а озавелла, лаьттара. Иза лекха вара дег1ана, духар а дара 1аьржа.
Цуьнгахь иштта тан а товра.
- Г1ур яц, - элира ас (суна тахана а ца хаьа, айса х1етахь иштта х1унда дира), - сан ц1е Луиза ю.
- Ахь х1ун до-о! - Малика цецъелира, къаьрзина соьга схьа а хьаьжна.
- Суна-м ца хаьа, - ас белшаш саттийра, цхьа бехкала йоьдуш санна.
Со д1аяхара.
Ас кхин ойла а ца йира х1етахь. Цхьа бен а доцуш хийтир-кх суна гар а,
цагар а, йистхилар а - тахана ду, кхана дац, - х1ун бен ду, мухха а хилча а.
- И 1овдал веъна кхана схьакхочур ма ву хьуна,
хаьнт1е куьйгаш а х1иттийна, киснахь карамел а йохьуш...
«Сан ц1е Луиза ю» тов. Вот ты ненормальная! - Маликас бат саттийра.
- Бегаш бан ца мега, вай-й! - элира ас, дог а даьтт1а, -
цхьа кхин х1ума дийцийша, - аьлла.
Иза боккъалла а шолг1ачу дийнахь схьа а кхечира.
Куьйгаш хаьнт1ехь-м дацара - киснахь дар-кх.
Суна кхоалг1ачу г1ат т1ера, корах охьахьаьжча гира иза -
со студенташна бухучет хьоьхуш яра.
Горгали ма бийкки, цо цхьаьнгга а хаттале, сихха охьа буха елира со.
Иза тохара санна велавелира, схьа дуьхьал а волалуш.
Со юьйхира цхьана маь1аргонна.
- Де дика дойла хьан, Луиза...
- Далла везийла. Хьажахь, к1ант...
- Мухтаран к1ант Исраил, - элира цо. - Фамили - Хасаев...
- Исраил, со... жима а яц... Суна... хьо-м цхьана г1уллакхна веъна хир кхуза, со...
- Собар делахь, дукхаяхарг, хьо мила юй, мичара юй, хьаларий-охьарий дац хьуна...
Дерриг а х1инца долалуш ду, таханлерчу дийнахь.
Кхул хьалха х1умма а хилла а дац.
Хьан берх1ийтта шо а ду, сан ткъе кхоъ, я ткъе ворх1,
я хьуна хила луъург.
- К1ант...
- Ас сайн ц1е Исраил ю элира, Луиза, хьо йиц ца еллехь!
- Исраил...
- Суна хаза хета-кх хьо. Хьо соьца хила а еза!
Со цуьнга д1ахьаьжира, иза сацо дагахь.
- Д1аяла, «тпу-тпу», хьан ши б1аьрг-м боккъала а хаза хилла...
- Исраил, хьо суна... мила ву хууш стаг а вац, я оьшуш а дац...
- Хасаев Исраил Мухтарович, - цо дайн куьг тесира, -
берх1ийтта шо кхаччалц Нохчийчохь Н-юьртахь кхиъна.
Т1аккха эскарехь. Цул т1аьхьа, ткъа шо кхаьчча - Матушка Россия, а она большая.
Ткъе ворх1 кхаьчча ц1а вирзина. Г1алахь волу цхьа шо а ду.
Белхан меттиг - таксопарк. Машенан номер: 45-28 ЧИП.
Хьо биъ бутт хьалха, автобус чохь хааелла, кора уллохь хиъна 1аш.
Б1аьргаш дисира дагахь. Юха селхана, некъ а хадийна, хьой,
кхин цхьаъий сехьа йолуш, шуьшиъ кхин сеттина а ца яьлла, сигнал тоьхча - хьо яра.
Нах д1а а бигна, вухавирзира. Хаьттича,
боккха ши б1аьрг болу йо1 массарна а евзаш хиллера.
Ткъа х1инца со а д1авоьду. Кхана хила аьтто а бац.
Лама, Дала мукъалахь, вай гуча а девр ду.
Цул сов, хьо, забар а йоцуш, сан коча а еъна.
Суна езачух тера ду-кх хьо,
ца хилча, иштта дика х1унда ду,
цхьа ч1ог1а парг1ат,
цхьанхьа геннара новкъара могаш-маьрша ц1а кхаьчча санна...
_________________
Иза иштта гучуоьккхура х1оразза а.
Т1аккха къамел дой-дой, иштта сиха д1а а воьдура.
Со цуьнга ма вола ала ца кхуьра.
Цуьнан хабаро йицйора, х1инц-х1инцца боххушехь, ерриг ойла д1а а йоьдий.
Иза гуттара а воьлура. Къамел деш а воьлура иза, геннара суна т1евог1уш а.
Ладуг1учу хенахь а хуьлура иштта велавелла.
Юха цо дуьйцурш а дара цхьа тамашийна х1умнаш,
к1анта йо1е ца дуьйцурш, цхьа доьзалера, гергарчеран,
тхойша даим цхьаьна хилча санна, со тоьшалла кхуьйлуш шеца.
Со 1адда 1ара, ла а дуг1уш.
Суна цуьнга ладег1а лаьара.
Цуьнга хьежа лаьара суна.
- Со д1авоьду, - олура т1аккха, - са-м гаттдийр дац ахь? - т1етухура забаре.
Со цунах ца кхетара. Иза иштта хила йиш яцара.
Суна цкъа ду моьттинера дахар иштта, схьа ма гарра.
Суна кхин теша ца лаьара. Со ца тешча ца 1алора.
Суна хала дара, дуьххьара санна.....

Dodam
30.10.2007, 19:53
- Ты что, так и будешь водить этого извозчика!
Чем хуже Хьасан цул?! Я-то думала, хьо вкус а йолуш... - Маликас 1иттарш йолайора,
Исраил гучу воллушехь. Юха и Хьасан боху шен шича кхийла елира иза.
Ас ца оьшу элира, сан да волуш ву, соьца 1аш вацахь а, - аьлла.
- Ему только сорок семь, цуьнга муьлхха а йо1 йогг1ушехь, я ради тебя...
- Вай, д1аяла, - элира ас, - оццул 1ийна волу иза, со а йигна, х1аллак муха во.
Дезткъа шо кхаьчча, шен меха ерг карор яй цунна-м, - аьлла.
- Ради Бога! - Мликас балда саттийра, т1аккха:
«Мадика, пойдём», - сеттина араелира, суна х1уьттаре еш санна.
Со суо йисира, корах ара а хьоьжуш. Гуьйре цхьа сирла, хаза яра, юха жимма г1айг1ане а.
Г1айг1ане дара г1аш доцу генаш, макхъелла буц, дерриг х1ума цхьалхадалар.
Юха иза дара сирла-хаза а, ерриг хьан ойла ц1анъеш.
Со дуккха а 1ийра, кора хьалхахь охьа а хиъна,
хьажар йилбазан кара а дахна, массо х1ума дагалоьцуш, ойланаша йиц а йина.
Ас суо дагалоьцура жима бер долуш, доккха к1айн ши бантик а дихкина,
к1айн пазаташ а йолуш, шолан кучахь, ц1ен сандалеш а къегош,
дадас куьг а лаьцна, х1умнаш эца туькана юьгуш.
Сайна эцна хилла жима тайниг, дог1а хьовзийча хахкало боккъалла йолу ц1ерпошт а.
Юха дада д1авахара, кхин цкъа а цу х1усаме а ца вог1уш.
Иза ишколе вог1ура цул т1аьхьа, со деша яхча - институте а.
Суна массо х1ума латтадора цо, хьайн ненаца дика хилалахь а олура.
Ша волчу а кхойкхура кест-кеста.
Со цкъа а ца йоьдура. Со ненах ца яьхьара дада волчу хьошалг1а яха -
цуьнан цигахь кхин зуда яра.
Юха, цул т1аьхьа, дешна яьлча, со маре яхара.
Ши бутт гергга хан а яьккхира, хиллачух кхета ца лууш.
Суна дахарехь а, я къематахь а иштта хир ду ца моьттинера.
Суна гина а я хезна а дацара иштта хуьлу бохуш.
Сан ненан цхьа доттаг1 яра, базарахь мах лелош.
Ерстина Камета олий йоккхура наха цуьнан ц1е.
Цуьнан к1ант вара со яхнарг. Цуьнан цхьаъ бен воцу к1ант.
Нанассий, цой дира иза. Нана йоьлхура, хьо цуьнга ца йодахь, ша лийр ю бохуш.
Баттахь гергга и дехарш, пайхмарш, устазаш; белхарш, бекарш.
Юха со оцу «нисвеллачу» майрачуьнца цхьана чохь, цхьана тхов к1елахь.
Суна дуьххьара гира цхьа ойла а, де а, доьналла а - боьрша хилар бен, -
цхьа а тайпа яхь а, я эхь а, я г1иллакх а доцу адам.
«Мама-а, - мохь болура цуьнга 1уьйранна, - ванна йохйиний ахь?
Ахь яа х1ун кечйина?» Т1аккха верззина ц1ена бохург санна,
волалора чухула, шен нанна а, суна а гуш.
«Маминиг, оцу зудчунна гергахь хаза ма дац, суна-м д1а мегар дара,
жимма иза вайх д1айоллалц...» - шабарш дора нанас.
«Х1ун боху ахьа-а!» - к1ентан цецвийлар.
Со цхьамма аьлла х1умма а, дина хьехар а доцуш, кхийтира,
стаг воцчу стаге яха маре ца йоьдуш,
стаг волчуьнга яла яха мегар ду бохучух.
- А ты уходишь, что ли, - элира цо соьга,
шен оцу духарца кресло чохь, маникюр еш 1ачу.
Со цхьацца кега-мерса х1ума пакет чу юьллуш йоллура,
салпал-м ас ц1ахь йитнера.
- Да. Ухожу, - элира ас, цо санна, цхьанаэшшара.
- Хьо держать еш цхьа а вац... сан классни девочкаш яра,
мамас хьо ца ялийнехь а. Между прочим, они меня всё равно ждут...
- Конечно, - элира а, - извини, пожалуйста.
Со дикка хьаьжира цуьнга, х1оттийтина, ехха.
«Ва, велла вала-кх хьо, - хийтира суна т1аккха, - хьо ма вара мила ву хиъча,
наха арара чу а, я чуьра ара а волуьйтур вацар-кх хьо!» - аьлла.
Со д1аяхара. Кхо шо а делира цул т1аьхьа, пхи шо а.
Нанас цхьацца пал кегийра, йоьлхуш, екаш, дакъазъяла г1ерта хьо, бохуш.
Юха ас сайн кийрахь мел 1аь1нарг охьа1еттийча (цо а, кху наха а, кху дуьнено а
сайна мел динарг, сайн хьаьшна, аьтта, сийсазбина кхоллам),
соц-соцу-уш д1асецира, юкъ-кара дена лен а луьйш.....
_________________
Кегий нах оьхура цигара а, кхузара а. Соьца дешна хилла к1ант а веара,
со къайлах езна хилла волу. Цо бохура иштта. Иза эхь хеташ вара ч1ог1а,
дукха сов т1ех эхь хеташ. Цхьа т1ехдаьхна г1иллакхаш а дара,
д1аваха ваьлча, д1а а ца воьдуш, схьавеъча, вист а ца хуьлуш.
Цхьаццаболчара накъостий кхуьйлура, захалонаш говза дийцийта.
Накъостий шера хуьлура, цхьа дукха луьйш, дукха дуьйцуш,
багадеънарг кегадеш: «Шуьца гергарло а дезаш, синкъерамна дош делча ахь,
т1аьхьалонна ойла а йина, кхолламаш Цуьнгахь белахь а,
рицкъа доло бахьна лаха...»
Берриш а со евзарш бара, соьга бистхила ца баьхьнарш,
ас динчу мареллах бакъо а хилла, майрабевлла.
Суна х1ума а ца оьшура, дуьнен чуьра цхьа адам а.
Со буса, нах бийшинчул т1аьхьа, бага г1айба а лоций,
йоьлхура сайна хиллачунна.
Суна кхета ца лаьара, сайна хилларг хилла хиларх.
Суна хала дара иза бакъдан, иза ма дарра т1елаца.
Цхьа шо а, ши шо а, пхи шо а делира д1а.
Со мелла а меттаеънера, д1адаьлларг г1ан хилча санна,
дагалацар а ца дезаш, гена кхуьйсуш, д1акъехкош,
дог буйнахь 1уьйдуш сайн.
Юха т1аккха иза - Исраил - цхьанхьара хьаьдда вог1уш санна,
кхечу махкара, дуьнен т1ера я стиглара доьжна хаьштиг.
«И ши б1аьрг хаза бу-кх хьан...»
«Ц1е б1аьргаш хила тара хьан!»
Кхин х1ума а хьашт дацара, иза иштта гучуваьлчхьана,
цо хабар дийцичхьана: «Хьо тов суна», - баьхчхьана сайга.
Цо дуьне хийцинера.
Хаздинера дуьне.
Дуьне цо дайдинера, пиллиг санна, дайн.
«Дуьненан хазалла шина стеган вовшашна йолу марзо ю хьуна, - элира цо.
- Суна дукха ма еза хьо», - аьлла.
Суна дуьххьара хезира цо сайга: «Хьо еза», - олуш.
Со ца кхийтира. Ца тийшира.
Со йохийра оцу дешнаша.
И дешнаш дукха сирла дара.
Дукха къаьхьа, мерза.
Дукха деза...
_________________
Цхьана дийнахь, такси чохь нах а болуш, схьакхечира хьухьвоьлла.
Машен летта а йитина, йиллинчохь не1 а юьсуш, къайлаиккхира техникум чу.
Со сихха коридор чу елира, цунах б1аьрг ма кхийтти.
Иза кхос-кхоссавелла, кхоалг1ачу г1ат т1е хьалавелира.
- Д1ахьажахь! Д1ахьажахь д1ога ц1ийне...
Гой хьуна х1инца? Д1огара ши кор, дехьа йисттера, шолг1а г1ат... гой...
- Х1аъ... - элира ас. - Х1ун хилла, х1ун дина?
- Ас эцна-кх вайшинна, ши чоь йолу квартира...
- Исраил... - суна ца хаьара, х1ун ала деза, х1ун дан деза,
цунна со мила ю, сан да, со марехь хилла хилар... -
Исраил, соьца... суна ца деза иштта х1умнаш,
хьан бегаш, со цкъа юьхь1аьржа... со марехь хилла цкъа,
суна атта х1ума кхуллур ду, суна ловзарш...
- Йо1! - цо юкъахъяьккхира со, цхьа ц1еххьана, сихха. -
Массаьрца а - кхийтирий хьо! - массаьрца а хьайна луъург дийца,
со воцчуьнца. Суна сайл веза хеташ стаг хьо бен ца кхетта.
Хьо сайна иштта еза юьсийла а лаьа суна.
Дерриг дахарехь хьо еза 1ама лаьа суна,
цхьа дахар цхьа зуда еза тоьар доцийла хуъушехь.
Хьо марехь ца хилла. Х1инца хир ю хьо марехь, вайша вовшахкхетча.
Ерстина Камета а евза, хьан нана а, кхиберш а...
Т1аьхьа дуьйцур вайшимма, вайша даха хиъчахьана...
Арарчу машено ехха сигнал туьйхира.
- Валлах1! - куьйгаш д1асакхуьйсуш, лами болчу д1ахьаьдира. -
И машен а, и нах а биц ма беллера суна, Луиза!
Со кхоъ даьлча - д1а ма г1олахь! - кхоъ даьлча... -
цуьнан мачийн тата ламеш т1ехула охьадедира.
Сигнал хезира юха а.
Суо цхьа шелъелча санна хийтира суна, хорша хьаьдча санна.
Суна и ц1а гира. Цо дийцина ши кор а.
Сан б1аьргаш чу хиш х1иттинера.
«Бакъдуй те? - детталора дог. - Бакъдуй те?»
Суна хиира Исраил сайна везийла, и воцург ца оьшийла,
цуьнца бен сайн ирс доцийла а...

Dodam
30.10.2007, 19:59
- Боьрша стаг мостаг1 ма ву, хьалха дог1ург* (1ожалла) хьойла ша.
Хьан дас а дуьйцура иштта, жоьжаг1атахь вагаро.
Шайх тешнарг лойла церан. Дала х1аллакбахьара шаьш-м,
Дала х1аллак! - чухьаьдира нана, ас сайна т1ехьийзаш цхьа дика к1ант
ву аьлла, шега кхаъ баьккхича.
Цуьнан берриг т1ом а, дов а, къадехар а дадица доьзна дара,
цо ша йитар бахьна долуш.
Цунна цхьа стаг а ца везара, цкъа а боьрша стаг.
Жима а, воккха а - бен а вацара...
_________________
«Хьо х1инца кхетар яц, Чак1орни, дикка йоккха хиллалц.
Т1аккха хуур ду хьуна, дахар жимма девзича.
Цхьа к1еззиг собар дехьа. Стагана доккха х1ума ца оьшу хьуна,
ша оьшуш стаг вуйла хиъча. Иза ца хилча хала ду-кх.
Моттарг1анаш ю-кх хала», - элира дадас,
д1авахначул т1аьхьа дуьххьара ишколе веъча:
«Ахь со х1унда кхоьссина?» - аьлла, со шена т1е а кхетта, елха йолаелча.
_________________
Дада цхьана ехачу машен т1ехь вара болх беш.
Иза яккхийчу г1аланашкахула лелара, к1ирнах а, шина к1ирнах а
ц1а ца вог1уш. Сой, наний д1айоьдура нанин вежарий болчу.
Уьш цуьнан виъ вара, вовшашна ул-уллохь 1аш.
Церан йиша цхьаъ бен яцара - сан нана.
Нана гуттар а цаьрца хуьлура, шен вежаршца, дада ван
а воцуш санна. Тхойшиъ дада ц1ахь хилча а 1ара цигахь.
Дадас, ша цхьанхьара ц1а кхаьчча, бер доуьйтура, нанига чуйола олий.
Нанас дог1анаш дохьуьйтура д1а.
Юха кхано - сарахь я буьйса яьлча, 1уьйранна - со т1аьхьа а тосий,
делккъа хенахь гучуйолура нана.
Дада рейсе вахна хуьлура я, вериг мазутах а вуьзна, машенан цхьаъ тоеш.
Дадас, со ца кхетийта г1ерташ: «Цхьацца нехан юьхь ларъеш,
нахе дош ца алийта бохуш, д1аг1ертара со», - кхин а,
кхин а дуьйцура, наггахь оьрсийн дош а хазадора,
соьгахьа схьа б1аьрг а бетташ.
«Со шайт1а дац, я ахь мах луш лаьцна хехо а.
Айхьа ларбе хьайн биъ пен», - нанас дуьхьал кхин дуьйцура.
Тхойша цу буса я 1уьйранна (цу шина юкъахь кхин къамел ца хуьлуш),
нанас керла коч т1е а юхий: «Юург пеша т1ехь лаьтта хьуна», - хезаш а,
ца хезаш а, ши-кхо дош а кхуссий, юха а д1айоьдура цуьнан вежарий болчу.
Нана цигахь хийцалора. Цуьнан болар а хуьлура кхин, цхьа дайн, цхьа нуьцкъала,
бухахь нисъелла т1улг-х1ума, дама санна, хьаьшна д1айоккхуш,
я х1ора а шен-шен меттаца лаьттаца д1анисбийр болуш.
Иза цигахь да а, марда а, марнана а яра. Цунах массо а нус кхоьрура,
цу кертахь мел болу бер а. И бераш-м сох а кхоьрура, юха церан наной а т1аьхьа.
Царна хаьара, соьга х1ума аьлча, шайн г1уллакхаш вон хир дуй.
Нанас, аьрра куьг харцахьа хаьнт1е а х1оттадой,
аьтту куьйган хьажо п1елг а лестош, чехабора шен несарий.
Вешин берашна-м иза сийна саьрмик бара.
Уьш, лаьхьанна хьалха пхьид санна, меттах а ца хьалуш,
багара дош а ца долуш, йистош а г1аьттий, дуьсура, шайн дейишех б1аьрг кхетча.
Дейиша (сан нана), хецалой, шен вежарий болчу чу йоьдура.
Уьш даима а цхьаьна 1ара, цхьана чохь, гул а лой.
Цаьрца кхин нах а хуьлура, вежарийн доттаг1ий.
Уьш буьйлура, т1араш а детташ, цхьацаннан ц1ераг а йохуш,
шайн хилла мехкарий а буьйцуш.
Нана цхьаннах а ца ешара, цара буьйцучу мехкарех.
«Ма алахь, Хелисат, Роза вон яцара хьуна...» - олура цхьамма,
нийсса ах т1аьхьа а дуьтуш.
«Дела дуьхьа, ма хьехаелахь и модийн уьйриг! - нанас, корта д1а а берзош,
куьг тосура. - Цунах б1аьрг кхетчий бен, суо зуда хиларх чам баьлла яц со».
Нана даим кечъелла, керл-керлачу кучумашца дуьхьал лаьтта суна оцу шерашкахь,
цхьанхьа ловзарга я х1инцца маре яха арайолуш санна.
Цул т1аьхьа шераш а, беттанаш а ихира д1а.
Дада д1авахара. Нанин вежарий къанбелира. Вежарийн доьзалш хьалакхиира.
Несарий т1аккха наной бара, царна диц ца деллера марйишин «г1иллакхаш».
Марйиша цхьана юкъана чукхийсаелира, девнаш а дохуш.
Юха, цунах г1уллакх ца хилча, мотт-эладита кегийра.
Эххар а ша йисира, массарна а к1орда а йина я,
аьлча а цхьамма а тергал а ца еш. Бакъду, Дела виснера.
Нанна х1етта вуйла хиънера-кх Дела, шен г1уллакхаш нисдайта.
«Ас Деле хьалавели!» - олура цо, стигал п1елг а хьажабой.
Моьттур дара, Дела стиглахь канцелярии а йиллина,
цу чохь сан ненан девнаш толлуш 1аш ву, бакъ-харц къастош...
_________________
Со барх1 класс яьккхича, сентябрь т1екхачале, ненанана йолчу яхнера,
цунна жимма г1уллакхаш а дан, сада1а а.
Со ц1а еъча, дада вацара. Иза тхоьцара д1авахнера.
Я кхин цкъа а цу х1усаме а ца веара, со марера ц1а яллалц.
«И йо1 дакъаза х1унда яьккхи ахь? Кхин х1ума ца хилча а, нана яц хьо цуьнан!
Хьуо ц1ийндена х1ун зуда яра-м, ас дийца ца оьшуш, хьайна ма хаьарий хьуна...
хьайн берана нана а ца хили-кх хьох, цунна а йи-кх ахь х1уьттаре...»
«Х1а-а, лозий? Муха хета хьуна х1инца? Нехан а лозура хьуна...
Бекхам доцуш х1ума дац хьуна! Дика хьаха ду Иза гуш волуш!
Цунна массо а х1ума го. Б1аг1ар-ч1аг1ар мехкарий муха бира хьуна!
Со ю кхузахь, - нанас шен некхан уьн т1е буй болийра. - Дела со гуш а ву!»
_________________
«Иза суна моьттучул а генаяьлла хилла, Чак1орни», -
элира дас соьга кхано, техникуме веъча.
Суна дерриг а дагадог1ура. Цундела суна хала а дара,
нанас дадина иштта къаьхьа къадехар, сийсазвар,
наь1алташца, сардамашца ц1е яхар х1оразза.
_________________
- Нана, - элира ас, - сан дена къа ма дехалаъь кхин цкъа а.
Со цхьа а х1ума дицделла яц, цхьа а х1ума!
Я х1инца жима а яц, со йоккха хилла. Дада цхьанна а х1уманна -
хезий хьуна - цхьанна а х1уманна бехке вац хьуна хьалхахь.
Хьо яра бехке, хьо ю. Уггар а хьалха...
- Х1а-а, со ю бехке? Ю? Хьажахь! - нана, б1аьра а хьоьжуш,
дехьа-сехьа а юьйлуш, охьа а те1аш, т1ейирзира суна.
- Со бехке мел йоцу хьайн да хьакхийца воллийла хьан!
И хьайн дика да веллачу кхочийла хьо юха а, со бехке ен елахь!
«Сан да» тов. Хьан да вара? Хьан мичахь вара да?
Со ю хьо юзо г1ерташ, юха г1ерташ, Маскохула, Ростохула,
х1ара дуьне мел ду яьлла лелаш...
Со, не1 т1е а тухуш, дехьа чу елира.
Т1аккха дог1а а туьйхира д1а, иза т1аьхьа ца яийта. Г1овг1а ца хедара.
Къадоьхура, т1аьхь-т1аьхьа марса а юьйлуш.
Магнитофон латийра ас. «Спейс» яра, дешнаш доцу мукъамаш.
Цхьа «тоф-тоф» бохуш, яйн къора вота йолу мукъам бара бекаш.
Суна хазахетара иза. Цо ойланашца д1аюьгура цхьанхьа генна пана-махка,
дуьненан йисте, Исраилца цхьаьна, цхьа стаг воцчу...

Dodam
30.10.2007, 20:07
- Хьо йина де маца ду? - хаьттира соьга Исраила.
Ас д1аэлира.
- Дейтталг1а ноябаррий? Ма дика ду иза д1адаьлла ца хилла...
Мас де дисна... - иза п1елгашца лара х1оьттира.
- Цхьа бутт, кхойтта дей, - элира ас.
- Д1аяла, т1аккха-м со... г1ала йотта а кхуьур ву!
Ас гойтур ду хьуна, - цо вела а къежна, б1аьрг та1ийра,
цхьа боккха кхаъ, соьга а ца олуш, шен кийрахь сецош саннаэ
- Ас стих еша хьуна, - элира т1аккха,
сан ойланаш яржош я шега х1ума ца хаттийта.
- Ешахь, - элира ас.
Жимма ц1ийлуш, вела а велла:

Кхин цкъа а хьоьжур вац
Со б1аьсте яре,
Хьоьжур ву кхачаре
Хьо йина де.
Зезагех кхолур ю
Гарманан аре,
Седарчех юьллур ю
Хьан сирла ц1е... (Ахьмад Сулейманов)


Иза схьахьаьжира.
- Исраил! - суна ч1ог1а хазахийтира и дешнаш, -
иза хьан язйина, Исраил?
- Суна х1ун хаьа! Селхана наха ийеш, ас а ийцир-кх цхьаъ.
Цхьа «Некъаш» аьлла ц1е-м яра цуьнан, суьрта т1ехь хаза товш стаг а вара.
Сийсара сахиллалц, квартира чохь обойш а летош,
стих а 1амош, хьо дага а лоьцуш, - цо беро санна, хабарш дийцира суна цу дийнахь,
сол хьалха, букъ а берзийна, т1ехьашха д1а а оьхуш,
цхьанна а тхойша ца гуш санна, цхьа ч1ог1а воьлуш, воккхавеш:
«Собардехьа, чу ма г1охьа, цкъа б1аьра хьажийтахь!
Схьаерзахь кхин цкъа а, цкъа т1аьххьара...» - бохуш юх-юха а доьхуш......
«Цхьаъ ваха-м атта дара, цхьа ваха ду-кх уггар а хала», - элира цо д1авахале.
Тхойша цул т1аьхьа шозза гира...
_________________
Т1аьххьара суна дашо з1е еара цо.
- Х1унда? - хаьттира ас.
- Ца хаьа... сан яц хьо... хир ма ю хьо кестта сан.
Юй т1аккха? «Ю» алахь...
Со цунна б1аьра хьаьжира.
Иза суна а.
Тхойша дехха лаьттира иштта.
- Суна х1ун лаьа хаьий хьуна, Луиза?
Иштта цхьанхьа чохь, стоьлана дехьий-сехьий охьа а хиъна,
б1арзваллалц хьан б1аьра хьежа лаьа-кх...
- Кафедри чохь 1ийр ду-кх, - элира ас, бегаше.
- Цу чохь нах ма бу, - иза юха а б1аьра хьаьжира.
Юха дикка хьаьжначул т1аьхьа:
- З1е д1ауллур юй ахь? - хаьттира цо.
Со йист а ца хилира.
- Ас эр ду хьоьга муьлхачу дийнахь! - б1аьрг та1ийра, вела а велла.
«Х1ун де! Муьлха де! Маца?» - детталора сан некхехь.
Со ерриг а лерса дара. Суна б1аьргашца ган лаьара цу дийнан цо ц1е йоккхуш.
Сан собар метта буьххьехь тийсалора.
Со кхоьрура, и де цкъа а ца кхачарна, суо йохарна, сихъяларна,
сайн собар эккхарна цкъа, т1ех дуьйсина лоппаг санна.
- Со оршот дийнахь нийсса кхоъ даьлча... Дика дуй?
Иза велавелира, вериг а цхьа чуьра къегаш,
чекх са гуш, цхьалхаваьлла...
- Я еарин дийнахь, оршот де, тохара санна, т1орказ чу а лачкъийна, -
кхоьссира ас, цунна 1уттуш, иза ца вог1уш висна оршот де дагалаца санна.
- Вахь-хьахь-хьа! - иза велавелира, куьйгаш вовшах а тухуш,
юх-юха а воьлуш, хиша б1аьргаш а къегош.
- Дицлур долуш-м ца хилла хьо, барзал башха! Борз ю хьо?
- Со-м яц борз...
- Х1ета буьхьиг ю-кх хьо!
- Буьхьиг а яц...
- Мила ю те хьо, ян? Суна-м ца евза хьо...
Хьайн ненавешин йоь1ан ц1е мукъна а хаий хьуна?
- Хаьа.
- Со д1аваха веза, Луиза. Гург бу вай!
- Х1аъ.
- «Гург бу» - алахь.
- Гург бу.
- Б1аьрнег1арш тохахь цкъа. Х1аъ. Иштта. Кхоъ даьлча?
- Кхоъ даьлча.
- 1одика йойла.
- Марша г1ойла хьо.......

Dodam
30.10.2007, 20:16
Иза оршот дийнахь а, еари дийнахь а, юха вукху оршот дийнахь а ца веара.
Суна цкъа ган лиира иза, дуьххьала цкъа, кхин цкъа а -
и з1е цуьнан когашка кхосса, цкъа йистхила, дош а ца ала,
цхьана хьажарца кхарда цкъа.
Со х1ора дийнахь хьоьжура. Массарна а хаьара, со хьаьнга хьоьжу.
Иза хала а дар, царна хаар.
Баккхийнаш (зударий) цхьа х1умма а доцуш санна:
«Луиза, хьо йог1ий х1ума кхалла? И коч ма хаза тов хьоьгахь!» - бохуш,
цхьацца дуьйцуш, шайна х1умма а ца гуш, я ца хууш,
я х1умма а доцуш санна лела г1ертара.
Уьш кхетара дерригенах.
Маликаг1ар буьйлура ч1ог1а. Церан ч1ог1а сакъералора.
Суна цкъа а ца гинера Хьава иштта йоьлуш.
«А мы-то чё сидим, - олура Маликас, - нас-то никто не проводит!» - олий.
Хьавас: «Да не знаю, как-то размечталась, авось,
какой-нибудь там слесарь...» - т1етухура.
Уьш соьца хербеллера.
Суна х1ун ду а ца хаьара.
Цхьа т1аьхь-т1аьхьа гена йолуш, тхо цхьаьна а ца хилча санна,
хийцаеллера и шиъ соьца, Исраил гучуваьлчхьана.
Юха сих-сиха йоьлура, Исраилах кхарда а кхаьрдаш,
цо санна болар а деш, корта аркъал а туьйсуш, хаьнт1ехь куьйгаш а латтош.
Ц1е а ца йоккхуш кхаьрдара, я цхьа дош а ца олуш.
Цхьаъ чухула йолалора, важа йоьлура. Хьо х1унда йоьлу олий,
хоттура цхьамма вукхуьнга. Юха ший а цхьаьнний елалора.
- Мне жалко Дульсинею. А тебе? - элира Маликас, шаьш арайолуш.
- Не похож на Дон-Кихота! - дийкира коридор чохь.
«Кхин-м хьоьжур яц хьуна Дульсинея а!» - элира ас сайга, катоьхна
т1оьрмиг вовшах а тухуш. Юха суо арялале куьзгана хьаьжча,
сан б1аьргаш т1еда бара.
Со йилхира. Сунна халахетара, цо иштта со 1ехаяр,
цхьанна а стагах тера воцуш, дика а хилла, т1аккха оццул вон хилар.
Сунна дешнаш ца карадора цунна х1ума ала. Со ца тешара.
«Х1ан-х1а, - бохура ас, - иштта хила йиш ма яц!
Иза вог1ур ма ву! Цо ала ма аьлла!»
Со сихха араелира. Юха иштта сиха д1а а яхара,
генна хьалхахь и шиъ гуш – Маликий, Хьавай.
Цхьа машен сецира. Такси… Сан Дела! Можа такси.
Стаг велира чуьра охьа. Цунна т1аьхьа кхин цхьаъ.
Со суо йолччохь латта йисира. Саде1ар лецира д1а.
Йовха тулг1е хьаьдира соьца. Цхьа тамашийна дика дара,
цхьа мерза, цхьа къаьхьа, чуьра са деда д1адахча санна, г1о доцуш, экама.
«Шиъ х1унда ву? Важа мила ву? Иза тахана х1ун дан г1ерта…
иза боккъалла х1ун дан волу… сунна хаа ма хаьара,
цхьана х1уманна, кечамаш беш… со оьг1аз х1унда ихира…»
Маликина т1евахара. Маликас п1елг хьажийра, со йолчухьа схьа а йоьрзуш.
Со охьа т1е йолаелира. Дог детталора, схьадала санна.
Настарш чохь са дацара.
И шиъ вара дуьхьал вог1уш, Исраил, и стаггий.
И стаг вара… Исраил… Исраил вацара… Муха? Тахана? Х1унда?
- Де дика дойла хьан. Хьо Луиза ма ю…
- Сой…
- Тхо вон кхаъ бохьуш-м даьхкина…
- …Х1ун кхаъ… муха кхаъ… Мичахь, х1унда… хьан…
- Автовокзалера кхо стаг т1е а хаийна, сарахьуо Назране воьду аьлла…
юха де а… буьйса а ца вог1уш…
…Анайист яра. Есалла а. Дуьне дан а дацара. Аре яр-кх, шера аре.
Я ц1енош а ца хаалора. Цхьа ц1ог1анаш-м хезара, машенаша детташ санна.
Юха мукъам а бекара къиза, стиглара охьа чу1енаш,
ламанаш херцаш санна, малх цинцашца аталуш.
Бирдолаган т1емех 1аьржа мархаш уьдура.
Латта дерриг а доьдуш дара, семанах хьаьдда ворда санна.
Шийла а яра, ч1ог1а шийла…
- …Карабулаке д1акхачаре букъ т1ехьашха урс диттина…
Дала гечдойла цунна. Дала иманца собар…
Тхо ловзарга кхайкхинера цо, дейтталг1ачу ноябрехь…
…Муха ловзарга… мича… со йинчу дийнахь… х1аъ…
- Юха 1уьйранна, дакъа схьакхаьчча…
…Дакъа… вийна… вен муха воь… муха воь…
- Тезетахь цхьамма хьахийча бен… юха мила ю а, х1ун ду а, адрес а…
т1аккха техникум а хиъна…
…Нах х1унда бац… стенга… тайнигаш санна х1унда бу…
са доцуш санна… Шера меттиг ян а юй те… Когаш к1елахь к1аьгнаш ду?..
Х1ара маьхьарий хьан хьоькху… И урам муьлха бара…
Вайна 1арж-м ца елла те… Дог1анаш… Не1 х1унда къевлина…
маца… Тийналла бен, х1умма а дац, гуобаьккхина тийналла…
_________________
Исраил вийна масийтта де даьлча йилхира со дуьххьара.
Со суо яра тхойшиннан чохь, цо эцначу квартирехь – дог1а лулахошкахь хиллера.
Ши ког д1ахоьцуш, ц1енкъа охьа а хиъна, пенах букъ а тоьхна,
сайна ма-ттов дог 1абийра ас сайх.
Иза елхар а дацара я елар а.
Со-м хиш ца тоарна кхоьрура.
Со дуьне д1адахьарна кхоьрура хин 1овраша.
Дуьне-м х1умма а хила ма ца хиллера, я цхьа а х1ума – х1умма а…
Цхьа ангалин пхьег1а санна атта я дог1анан т1адам санна аталуш…
Х1ун бен дара, х1уъа хилча а, иштта чекхдала мегаш долу……………………………
иза да-нана а доцуш, цхьа буо хилла хиллера – суна т1аьхьа хиира иза, дуккха а т1аьхьа…
Нана, иза мотт лен а волавале елла хиллера.
Да д1авалар эскарехь хиънера цунна, вела ахшо даьллачул т1аьхьа.
Юха, эскарера ц1а веъча, ден зудчо араваьккхинера,
хьо шен берашкара ц1а д1адаккха веъна аьлла.
Т1аккха Исраил цу юьрта кхин гучуваьлла а ца хиллера цкъа а.
Каш-м цигахь ду цуьнан.
Цхьа боккха к1айн т1улг бу-кх керта юххехь лаьтташ,
яздина: «Мухтаран к1ант Исраил. 1954-1982 шш».
Кхин х1умма а, цхьа х1ума а, я совнаха цхьа хьарк а…
Х1унда, х1унда, оццул хилла дуьне,
цхьа аьнгалин пхьег1а санна я дог1анан т1адамах,
доь доцуш, атаделла…………………………….

Сурт мукъа а хилла делара, цкъа б1аьрг тоха,
цкъа т1ехьажа, ойла цхьа г1ийла г1елъелча,
ирс хиларх теша мукъа а…….


1994-1998 шш.

Dodam
30.10.2007, 20:25
Юсуп, со х1инца "Г1енийн к1айн буьйсанаш"
ц1е йолу дийцар набирать дан йолаелла)
Иза-м дац ахь яздиначарна юккъехь?
Вовше хоттуш ца хилахь, ши болх бийр бу))
Ларамца...

SIMAK
31.10.2007, 19:52
Хьусайн, Дела реза массо а бусалбачу стаган хуьйла!
Х1ар моментаъ ю ч1ог1а-м:
Со хьуна яц реза, сайна яц, айса оцу Далла дуьхьал хьочу дуьненан г1елонна яций со-м реза! Ас х1ун эр ду цуьнга, х1ун хоттур ду я х1ун доьхур ду!
«Хьуо оьшур вуйла ца хаьара хьуна, паччахь нуьцкъала вуйла ца хаьара, хьо х1унда летара?» - аьлла (кара а валийна, хьалаолла кечвеш, когах буржалш а тоьхна лаьттачу шега), Инарлас хаьттича, Дуй Иумас аьлла бохур-кх, ва Элдарха: «Хаьара шена ша оьшур вуйла, паччахь нуьцкъ-ала вуйла а. Кхана дог1удолчу Къематдийнахь, оцу т1ерачу Дала:
«Хьан дайн, вежарийн кортош дохош, хьайн наной, йижарий синкъерамна хьийзош, хьан махках ц1е туьйсуш, хьан ярташ ягош, мостаг1чо мохк боккхучу дийнахь хьо х1ун деш вара, ва Иума?» - аьлла, шега хаьттича, оцу Аллах1 ц1е йолчунна: «Х1ара деш ма вара ша», - аьлла, дуьхьал дахьа дош дезаш леттера ша, оьшур вуйла ца хууш ца леттера», - аьлла.
Суна дуьхьал дахьа х1ума дезара, Элдарха, оцу Далла. Суна г1елонца яха ма ца лаьара цунна дуьхьал. Ас бахон ма ца бинера и к1ентий. Ас балийта ма бинера уьш, мостаг1чуьнца балийта, сайн г1ело ц1а ян!» - Тайбат сецира.
Хьо кхин ала х1ума а доцуш висира т1аккха, Элдарха, цу дийнахь, дера висира. Хьо г1елвира оцу дешнаша, чоьхьарчу стеган тешнабехко санна.
Хьан дог цу дийнахь дуткъделира.



Юсуп, со х1инца "Г1енийн к1айн буьйсанаш"
ц1е йолу дийцар набирать дан йолаелла)
Иза-м дац ахь яздиначарна юккъехь?
Вовше хоттуш ца хилахь, ши болх бийр бу))
Ларамца...

Дукх ч1ог1а мегар ду хьуна Малика, со цк1ачунна цу дийцаран т1е кхаьчна вац, я к1иранделлац сан х1ум напечатать ян аьтто а хир бац..
Хьо нийслуь.. Как раз ахь х1ар дийцар схьачукхоьссан ца хиллехь, со вар-кх хьуна иза напечатать дан г1ерташ))
Суна ч1ог1а хазхетта дар иза..)


Кхин цкъа а хьоьжур вац
Со б1аьсте яре,
Хьоьжур ву кхачаре
Хьо йина де.
Зезагех кхолур ю
Гарманан аре,
Седарчех юьллур ю
Хьан сирла ц1е...
Х1ар байт ю-кх хаза :blushing: ))

Dodam
31.10.2007, 21:52
Воккха стаг къена вара, шена вуйла а хууш.
Нахана кхунначул а дикох хаьара: нах т1ехбуьйлура уллохула.
Дахар ойланашка дирзинера, дагалецамашка,
ехха юлучу суьйренийн г1айг1анашка, юха буьйсанна тийналле,
т1аккха г1енийн вицваларе а, я дерриг а г1ан дара...
Воккха стаг сарахь, малх буза лахбелча, юьрта йисте волура,
кешнех б1аьрг кхеттаче. Охьахуура жимчу г1анта, гуьйригах дина долчу.
Малх ларбора, мархаш, генахь го сийна стигал.
Цунна уьш дийна долуш санна хетара, мотт хууш, мотт луьйш.
Воккхачу стагана велха лаьара т1аккха, массаьрга а маршалла хата,
1одика ян, х1ора а шена къинт1ера ваккха.
Воккхачу стеган б1аьргаш т1унлора.
Воккха стаг г1ийла воьлхура, цхьа ша-шена воьлхура:
шен валарна, 1ожаллина, коша чу вижа везарна а.
Цхьана сарахь, иштта велха а воьлхуш (дуьхьлара кешнаш а гуш),
шена хьалхахь 1аса 1уьттуш 1ачу цунна, шен 1асано баьккхинчу к1аг чохь
чхьаьвриг гира, етталуш, ша 1аса шолг1а т1ехьочу барамехь.
Кхуо 1аса сацийра, чхьаьвриг хьалаяллалц, аьлла.
Чхьаьвриг хьала ца ялалора. Йисте кхаччалц хьалайог1ура,
юха лаьттан цинцаш т1е а хаьрций, чуюжура.
Х1ара вехха хьийжира цуьнга, цецвуьйлуш, цуьнан къар ца яларх тамаша беш,
цхьана доккхачу г1уллакхе т1аьхьаюьсуш санна, цуьнан карзах хьийзаре.
Чхьаьвриг т1аьххьар а букъ т1е охьаюьйжира, ког таса меттиг а боцуш.
Т1ек1ел яла г1ерташ яьллира дуккха а, когаш лестош, гонаш дохуш.
Юха сецира, садо1уш санна. Йолаелира юха а.
Воккхачу стага декъа бецахелиг а даьккхина, иза чукховдийра цунна.
Чхьаьвриго массо а когаца схьалецира бецахелиг...
Т1аккха кхуо баца юкъа охьайиллира иза.
Чхьаьвриг цхьана юкъана сецира, меттиг толлуш санна.
Юха ц1еххьана д1ахьаьдира, когашна т1е лакх а луш, ма яххало сиха.
Буьйсанан 1уьйкъахь (ламазаш а дина, до1анашца Далла хьеста а велла),
д1авижинчул т1аьхьа, чхьаьвриг г1енах гира воккхачу стагана:
«Дала диканца бекхам бойла хьуна, - бохуш санна шега,
адамийн маттахь йистхилла, кхуна кхетаболчу маттахь, -
ша кхера ма еллера, ахь ша бахьна долуш
даьккхина бецахелиг т1еданиг а хилла,
шех къа хьарчарна», - бохуш.
Воккха стаг цу г1енах сама ца велира:
1уьйранна карладелира кхунна иза, цхьа цецвоккхуш, 1адош.
Кхуо и г1ан цхьаьнга а ца дийцира.
Х1ара ца ваьхьира иза дийца.
Х1ара наха шена цхьаъ аларна кхеравелира, ша иза дийцича.
Юха а гира кхунна г1ан, г1уна баьккхича санна,
цхьана боккхачу к1ога гонах орца дохуш хьийза цхьа жима олхазар.
И керт шена евзаш санна а хетара г1енахь, юха дага а ца йог1ура.
Уллора дитт хааделира, б1аран дитт, цхьа га декъа а долуш.
И г1ан а дайра самаваьлча, олхазар доцург, кхин дага х1ума а ца дог1уш.
Юха кхано, сарахь, ша гуттар 1аш хиллачу юьрта йисте
(юрт жима яра, б1е герга бен ц1а доцуш) охьахаа д1авоьдучу кхунна,
сенделлачу б1аран декъ га гира, г1ан оцу сохьта карла а долуш.
Юха керта чухьаьвзича - Себилин керт яра иза, жоьрахь 1ачу йоккхачу стеган, -
можа латта гира, х1инцца, кху деношкахь ор даьккхина.
Себиле хьал-де, маршалла хоттуш, вист а хилла,
вол-волуш ор долчухьа д1адаьлча, цхьа «хур-хур» хезира кхунна.
- Х1ара ор цхьана х1уманна-м даккхийтина ахь, Себила.
Х1ун дан йолу хьо? - хаьттира кхуо, шеца Себила д1айоьхуш,
ура йисте д1а а хуьлуш.
Картолашна даккхийтина ша, элира Себилас:
«Ванах, зу яц иза!» - аьлла, шен голаш т1е охьа ши куьг а тоьхна.
Зуьно ор ч1ог1а аьхкинера, пеношца д1а 1уьргаш дохуш,
некъаш а дехкина, дуккха а латта а доккхуш.
Кхуо берашка хьалаяккхийтира иза, чу лами а баккхийтина.
Юха шеца д1аяьхьира, берийн кара ца яхийта.
Буса хийцира д1а, 1арж а ялийтина.
_________________
Кхуо дуккха а буьйсанаш ларйира цул т1аьхьа г1енах,
цхьаъ-м гаре сатуьйсуш, юха ша-шех кхера а луш:
шена дагадеъначу я дагадан гергахь хиллачу суьртах.
Х1ара вехха вилхира до1анашца, Деле шех къинхетам бар доьхуш,
шена тарделлачу х1умнах.
Т1аккха гира кхунна шен да (кхунна маца гира дага ца дог1у),
багахь зуькар а деш, цхьана жимчу маьждигчуьра кузаш дегош воллуш.
Х1ара цунна д1а т1ехьаьдира: «Де дика дойла хьан, дада!
Х1ун хьал ду хьоьгахь? Муха ду цигахь?» - олуш.
Х1ара д1а т1е ца вахавелира. Цхьана х1умно-м сацийра,
цхьа гуш йоцчу дуьхьалоно.
«Дуьненчохь ма дарра ду-кх, Ибрах1им, цигахь ахь динарг ду, - элира дас.
- Хьан 1амалх г1о хуьлу суна, мел нийса бала 1амахь, хаттахь нахе», - аьлла.
Иза кхин вист а ца хуьлуш, багахь бечу узамца д1а чу вахара
маьждиг чу, карахь куз а болуш.
Х1ара латта висира.
Юха маьждиг серладолуш гира кхунна, цхьа нуьрах долуш санна,
гонах сийна-можа-баьццара буц а йолуш.
Кхунна шен ши к1ант дагавеара, дега хата эхь а хетта,
ша ца хоттуш витина волу.
Г1ан хийцаделира, к1айн жа а, боккха сийна лам а гуш.
Т1аккха хи гира, цхьа сирла, хьаьъна, ч1ожа чухула охьадог1уш,
шина берда т1е д1аса кхочуш, деха-горга дукъо а диллина.
Ша цу т1ехула дехьавала везийла а хиира кхунна,
дуьхьлара шен ц1а гича.
Ц1а ша лаьттара, х1инцца хьаьхча санна, кир а тохаза,
уллохь кхин х1усам а йоцуш. Бен беш ши ч1ег1ардиг а доллура.
«Иза х1ун ду те, - хийтира кхунна, - ц1а кир тоьхна ма дара со чуьра араволуш!» - аьлла.
Юха хих дехьавала, дукъона т1е ког баьккхича, дукъ керчира,
х1ара ч1ог1а кхера а луш.
«Салават дилла!» - хезира, х1ара ша волччохь лацаволуьйтуш,
инзарвоккхуш, х1ара оцу сохьта самаоьккхуьйтуш.
Юха кхин д1а а ца вижира - ца ваьхьира вижа, - 1уьйранна кешнашка вахар бен,
шен ден коша т1е х1отта, до1а дан, Далла хьаставала.
Х1етта гира кхунна зу, кешнийн кертал чоьхьаволлушехь
(и ю-яц-м ца хаьара, ша ор чуьра хьалаяьккхинарг),
цхьа техка а техкаш, сеца а соьцуш, наггахь юхаерзарца гуо а бохуш,
кешнийн баьрзнашна юккъехула д1айоьдуш.
Х1ара зу ларъеш лаьттира, ша беъна некъ а бицбелла,
дуьне цхьана маь1аргонна охьа а хаьдда, шен чуьра са д1адахча санна.....

Dodam
31.10.2007, 22:00
Юха а буьйса йолуш санна хилира г1енах я г1енахь де долуш санна,
кхунна зу гуш, шен к1орнешца.
- Кхера-м ца велира хьо кешнашкахь? - хаьттира кхуьнга зуьно.
- Ца велира, - элира кхуо, охьахууш санна а хеташ я г1а лехна (г1ора дайна), охьахууш.
Буц яра, цхьа кегий гунаш; юрт а, аре а ца хаалора, садаьхьначу б1аьрсина саца.
- Хьо вог1уш а гина, дуьхьал яьллера со, хьан лаьхьанах б1аьрг ца кхетийта...
- Лаьхьий хуьлу кешнашкахь? - кхуьнан дег1ах хорша летира.
- Хуьла, цхьаццанан кона чу бог1ий...
Т1аьххьара аш д1авоьллинарг 1еса стаг хилла ч1ог1а,
цкъа Далла хастам банза, доккхачу даржехь, мискачу нехан хьакъ диъна...
- Делан лаамца бен бан йиш юй иза коша чу? - хаьттира воккхачу стага.
- Яц. Делан лаам боцуш цхьа а х1ума а хила йиш яц.
- Делан лаам ца хилча, суна а гур ма бац иза, - элира кхуо.
- Дала ларвина-кх хьо, - элира зуьно, - сох бахьна а деш.
Йовмал-къематде даллац иштта цуьнан коша чохь хила безаш бу-кх
и лаьхьа, цуьнан дег1ах бекхаш.
- Я Аллах1! - элира кхуо, дерриг дег1 тоха а луш. - Я Аллах1!
- Цу коша юххехула ма вийлалахь, - элира зуьно, - оцу докъе оьхуш болу
мохь хьайна хезча, кхетам соцур бар-кх хьан, дог а лелаш.
- Суна а, массо а са долчу х1уманна а хеза, бацана а,
кулана а цхьаьна, адам доцчунна.
- Массо а х1ума иштта са долуш ду? - хаьттира кхуо юха.
- Далла 1амал еш ду-кх массо а х1ума, х1орда чуьра ч1ара а, хи бухара т1улг а т1ехь.
- Сийсара... цхьа г1ан-набар... - долийра воккхачу стага.
- Сийсара хир дац хьуна иза... кхузахь сийсарий, тховсий дац.
Хьуна гина ч1ег1ардигаш, ахь бер долуш, божлин не1 д1а а къевлина,
схьалаца г1ерташ, са а кхачийна, дийна ши ч1ег1ардиг дара, - туьдира зуьно.
- Хьоьга царах жоп а доьхур ду. Кир тоьхначу ц1а чохь садалар хала хуьлу:
дагийна латта ду иза, цуьнга мохь оьху, бекхам боьхуш.
Хьайн валар атта делахь, бохург дара иза Адаман бере.
«Салават дилла», - аьлла, хьуна бина болу хьехам,
Сиррат-т1ай Мухьаммад-пайхамарна (с.1.в.с.) дохкучу салаваташа
бен дацдийр дац я сацор а дац, бохург дара.
Да реза вина к1ант а хилла хьо; жимма хьайн 1амал нисъе,
наггахь хьуо кху валарх денлахь я самавалахь, х1ара цхьаьнга а д1а а ма дийца:
наха хьекъалх телхина лорур ву хьо, церан лерам хир бац хьоьца,
т1аккха доьзал а дакъаза баларна кхерам бу, хьан терго к1езиг а йина...
Д1ога накъост вог1у хьуна!
Кхунна шерачу арахула - цхьа баьццара-сийна-можачу - геннара шайна
т1едог1у адам гира.
- Иза мила ву? - х1ара дахьаьжча, зу яцара я хилла меттиг а.
Дерриг а хийцаделлера кхечу басца, аре бен, гуш х1умма а доцуш.
Аре йоккха яра, дуьне санна, йоккха
- Ассаламу 1алайкум! - хезира. Х1ара цкъа сацавелира, кхера а луш, юха:
- Ва1алайкум салам, Делера къинхетам... - мотт ша-шах тасабелира,
Хасолта вевзича, шен хилла волу лулахо.
- Ибрах1им...
- Хасолта, хьо вац иза! - элира кхуо.
- Делан пурбанца, Ибрах1им...
- Хасолта! Хасолта! - кхуьнга шозза мохь белира,
дуьненахь шен хиллачу беркъачу духарца,
ехха оба а йолуш, к1айчу г1овталца, тишо маьхьсеш а къаьсташ,
шена маара кхета мор г1аттийна лаьттачу Хасолтин нуьре юьхь а,
йоцца к1айн, даточу басахь маж а гина.
Х1ара вилхира Хасолтин марахь,
цхьа хаза архь а етталуш цунах схьа.
- Дуьненахь ма хиллара, Дала эхартехь а ши лулахо вина-кх вайша, Ибрах1им, сан кхаъ бу-кх хьоьга! - хезира воккхачу стагана шен лерехь, -
садалар муха хилира, хало-м ца хьийги ахь? - олуш.
- Садалар? - хаьттира кхуо, - суна-м ца хаьа, т1екхаьчча...
- Вайна цхьа к1еззиг х1ума хетта х1ума доккха совг1ат хуьлуш
хиллера кхузахь, Ибрах1им; вай къа ца лийринарш - даккхий къинош а долуш...
Дохийначуьра ц1а дирзича, Идрисера говран архаш ехна хилла-кх аса,
т1аккха говро уьш хада а йина, д1аяла тамехь а ца хетта,
кхин оьцур-кх, бохуш, 1ашшехь...
юха кхузахь Идрисна д1атекхи ас уьш: декхарна гечдеш ца хиллера,
хьайн йолах саг1а деш, хьо к1елхьара валлалц.
Дуьне Дала цхьатерра делла ма хиллера, Ибрах1им,
малх т1ехьоьжучу лаьтта т1ехь мел долчу х1уманна: адам а, чуьрк а - бен а доцуш.
Ц1ена нигаташ, дика ойланаш, деган къинхетам безох хилла, Ибрах1им
(уьш цхьа а дан а доцуш), ахь голаш яаяллалц еш хиллачу 1амалал...
нах а бог1у вайшинна, хьоьга маршалла хата...
Гой хьуна Овтарха а, Дада а, Гилани а...
ма дика синош ду, цхьа мерза лулахой!
Нах-м дика хилла хьуна, Ибрах1им.
Дуккха а дика нах хилла кхузахь, вайна цигахь,
дуьненахь, ма хеттара а боцуш...
Х1ах1, схьаверза, д1ахеца со. Со д1а а хеций, дуьхьал ваьл царна:
уьш а ма бу хьан доттаг1ий, хьо везначу Далла безна,
хьох санна, Цо къинхетам бина...

Dodam
31.10.2007, 22:05
- Кхузахь бел а ма ца лета, кху орамех!
Дага а муха деъна алахь цу гужамна, сан каш х1уьнехдинчохь даккха ала,
наха санна, могг1арехь охьа а ца доккхуьйтуш. Х1ах1, юха а - орам!
- Цхьадика, к1орга даккха-м ца дезара цунна х1ара.
- Иза цхьа цуьрриг бен ма вацара, вацарий?
- Вацара дера-кх! Ца гинера хьуна иза, эцца гуьйриг т1ехь хиъна 1аш?
Циггахь вала а ма велла селхана, шен оцу гуьйриг т1ехь,
кешнашка д1а а хьоьжуш... Иштта 1аш ву-м, валлах1, бохура,
шен 1асанна т1е а тевжина, шек д1а а воцуш.
_________________
- ...Массарна а къинт1ера вели ша а боху кхуо,
шена иштта къинт1ера довлар а доьху массаьрга а...
- Каш даккха нах бахний те! Асхьаб, сацаделахь цкъа весет.
- Бахна, бахна.
- Х1ан! Мегар, мегар. Д1адеша ахь, Асхьаб, бехк ма биллалахь...
- ...Юха иштта шех декхар доллучу нахе д1адехар а, хаийтар а доьху.
Шен докъан ламазехь б1е стаг хилахьара а боху кхуо,
кхаа мог1арехь х1иттина.
Кешнашка бог1у нах ца къехкор а ду кха т1ехь,
жимий-воккхий, ламаз-мархий а ца дуьйцуш,
«Лаилах1 Иллалах1» алалуш и стаг мел ву.
Юха-а... каш... кешнаш... Ванах, х1ара х1ун ду?
Цхьа Хасолта а вуьйцу кху т1ехь... Ис... Ис... Истамулла...
Со ца кхета, Мажайд, хьо схьахилахь. Х1ара 1аьрбийн йоза...
Х1ара х1етахь яздина а ма дац я х1инца а ма ца яздина...
- Истамуллин к1ант Хасолта ву-кх, Асхьаб, ас дешча а, ахь дешча а.
Кхин х1ун ду цу т1ехь, д1адешахь!
- Цхьа каш-м дуьйцу кхуо... бакъду, х1ара йоза...
суна гина йоза-м дац х1ара я кху Нохчийчохь кху тайпа йоза
долуш молла а, 1елам а ма ца вевза суна...
Схьахилахь, Мажайд! 1абдул-Къах1ир а вуй цигахь?
_________________
Каш даккха бахнарш, т1аьхьа стаг а вахийтина, совцийра,
кхузткъа шо хьалха велла волчу Хасолтин чурт девзаш
болу нах карабаллалц.
И тайпа нах карийра юха. Каш кхечухьа а даьккхира.
Нах цецбаьхнарг цу весет т1ера цхьа мог1а бара,
цу йозанца, цу хенахь язбина боцу, амма хилча санна, язбича санна,
шен меттехь, могг1арехь - кхечу шекъанца - цхьанна а цкъа а
ца гинчу басахь къаьсташ болу:
«Истамуллин Хасолтин коша юххе каш а доккхуш,
д1аволла х1ара кхелхича», - аьлла, язбина болу...
_________________
P.S. Тезет д1айирзина масех бутт баьлча,
Асхьаб бохург (весет дешна хилла волу) ц1еххьана цхьана
х1умна-м кхиа воьлча санна, хьаьвззина цу керта юхавог1у,
весетах кхин цкъа а б1аьрг тоха.
Весет ша хилларг хуьлу, шовзткъа шо хьалха яздина ма хиллара,
оццу макхделлачу кехат т1ехь, халла дешалучу йозанца.
Цу т1ехь кхин цхьа йоза а ца къаьста,
я кхин шекъа дац, я цхьаьннан а ц1е а ца го, я каш а ца хьехадо.
Асхьаб цхьана х1умнах а ца кхуьу:
иза ца кхета х1ара х1ун ду я ша мича кхоьлахь ву а...
_________________
Ткъа воккха стаг!
Воккха стаг-м иштта 1аш хуьлура цул т1аьхьа а,
юьрта йисттерчу гуьйриг т1ехь, верриг а к1айн, сирла къаьсташ,
г1енашца буьйса денъеш санна.
Наха-м цуьнан г1аларт ду, олура иза,
воккха стаг ша-м велла, олий.
Велла хила а мегара я иштта д1а вицвелла 1аш,
цкъа чуьра араваьллачохь, юха чу ван а ца хиъна.......
2002 шо, 26 август.

Дон't аск ми.
01.11.2007, 13:02
"Г1енийн к1айн буьйсанаш")
Додам, х1ара дийцар хаза маь1на долш хета суна. Муса 1еламнахе ладег1на вуйла гуш ду, цхьа йолчу меттехь жимма шена кхетачу а, хетачу а кепара-м дийцина цуо) Делан Элчано (с.1.с.) шен цхьана хьадисехь билгала даьккхина ду веллачу стагана кхо х1ума т1аьхьа доьдуш хилар - цуьнан ох1лу а, цуьнан даьхни а, цуьнан 1амал а. Хьалхара шиъ кешнийн кертара юхадоьрзу, ткъа 1амал цуьнца юьссу,- аьлла. Баккхийчу наха олура - дика 1амал тешаме накъост ву, къемата де кхаччалца лахьтичохь хьоьца цхьана соцур волу, ткъа вуон 1амал - готта лахьта а, дег1ах хьаьрчина лаьхьа а,- олий. Тидам биний ахь, Малика, юьртахь цхьа дика стаг кхелхича тамашийна тийналла лаьтта, ткъа 1еса стаг кхелхича юьртахь мел долу ж1аьла уг1уш хуьлу. Дала мукъалахь, дикачу 1аламашца лахьта ялсманан бешах тардинчу нахах хир ду-кх вай)

Х1ах1, х1инца жимма "Ловзарга кхайкхар" бохучу дийцарах лаьцна дуьйцур ду вай) Додам, цхьа къена жуькти хилла некъа йистехь куй хьалха а биллина саг1а доьхуш 1аш. Массо а дийнахь т1ех массуза волу цхьана жимчу стага цхьацца сом луш хилла цунна. Ишта д1аихна денош. Цхьана 1уьйрана т1ех волучу к1анта эппаз кхоьссина куйна чу. Цецваьлла жуькти, к1ант саца а вина хаьттина цуо - х1инцалца суна сом лора ахь, амма тахана цхьа эппаз кхоьсси, иза х1ун ду,- аьлла) Жимчу стага жоп делла - зуда ялийна ас, доьзал кхаба беза сан,- аьлла. Т1аккха жуьктичо - хьан да хьакхийца валларг, сан чоьтах доьзал кхаба дагахь ву хьо,- элира боху) Цунах терра, 1емина х1ума дита хала ду) Со ,тоьхча лерг а хадор долш, туьма санна долу шен дийцарш деша марзвина Мусас, цунах, кху эппазах тоам хуьлш бац суна) Доцца дийцича, жимма г1ийла хета суна х1ара дийцар.. :blushing: )

Дон't аск ми.
01.11.2007, 13:23
Х1ар моментаъ ю ч1ог1а-м:

къамел дац, ч1ог1а кийсиг ю..

Х1ар байт ю-кх хаза :blushing: ))
- Ас стих еша хьуна, - элира т1аккха,
сан ойланаш яржош я шега х1ума ца хаттийта.
- Ешахь, - элира ас.
Жимма ц1ийлуш, вела а велла:

Кхин цкъа а хьоьжур вац
Со б1аьсте яре,
Хьоьжур ву кхачаре
Хьо йина де.
Зезагех кхолур ю
Гарманан аре,
Седарчех юьллур ю
Хьан сирла ц1е... (Ахьмад Сулейманов)


Иза схьахьаьжира.
- Исраил! - суна ч1ог1а хазахийтира и дешнаш, -
иза хьан язйина, Исраил?
- Суна х1ун хаьа! Селхана наха ийеш, ас а ийцир-кх цхьаъ.
Цхьа «Некъаш» аьлла ц1е-м яра цуьнан, суьрта т1ехь хаза товш стаг а вара.

Каш-м цигахь ду цуьнан.
Цхьа боккха к1айн т1улг бу-кх керта юххехь лаьтташ,
яздина: «Мухтаран к1ант Исраил. 1954-1982 шш».

Гой хьуна, Юсуп, к1ант муьлхачу шарахь вийна?
Цу шарахь арахецна хилла моьттуш ву со Ахьмад Сулеймановс шен «Даймехкан некъаш» ц1е йолу байтийн гулам)
Ахьмад (Дала декъал войла иза) товш стаг хилар а, киншка наха ийеш хилар а хьахийна.. :blushing: )

Dodam
01.11.2007, 15:58
Хьусайн, и "Ловзарга кхайкхар" цхьа со санна
йолу сентиментально-романтичны йолчу
йо1анна хаза хетар долчарех дийцар ду)
Бехк бац хьан хьуна иза г1ийла хетарх)
Ткъа "Сарсакъех долу туьйра" муха хета хьуна?
Иза яздан д1адоло дагахь ю со...)
Дала мукъ лахь, кхана...

Yokx-Baab
02.11.2007, 12:28
Итт шо хьалха гина суна Муса вайга веана. Вайгахь вовшах кхетта, цхьанахь цхьа сингаттам баьллачу метте баха сацам хилла схьабаьхкина шортта нах бара вайн чохь.
Доккха луо диллина, ч1ог1а шийла 1уьйре яра иза. Уггаре жимох волчу суна т1е диллина кхо х1ума дара: 1) Не1арга вог1уш волу стаг вига везачу метте чу вигар. 2) Ламаз керла дохучу нахана мела хи латтор. 3) Арахь машенчохь виссина стаг вуйла а хьожуш, велахь чу а вуьгуш рицкъанах кхетийтар.
Цул совнаха, не1арга мел вог1учунна мера кхета везаш вара, хьал-де хатта дезаш вара, шуна кхеташ долчу кепара, сиха хьийзаш вар-кх со оцу 1уьйрана. Амма дерриг а дика дара цхьа х1ума дацхьарий - со велла, сан докъана т1е еттарг, арахь йолу крант г1орийнера буьйсана, ша башо цу т1е довха хи дотта дезаш дара, ткъа и довха хи ненаца т1ом бина даккха дезаш дара; айса дохда т1е х1оттийна хи кхехкалца сан 1а йиш яцара. К1еж яьккхина, ц1узам чухол сийна к1ур д1абетташ лаьтташ йолу чайник эцна со аравала г1ерташ, тхан нанас - ахь х1ара хи дайича, оцу дехьачохь 1аш болчу нахана соьга чай муха далийта воллу хьо,- бохуш, доккха дов дара тхан лаьтташ, ткъа сан, бакъдерг дийцича, дехьачохь 1аш болчу нехан чай мала дезарца к1езга бала бара, со сайх тешийна меттиг г1арч1 аьлла латто езаш вара)
Иштта тхайн ненаца т1ом бина, д1аара иккхина воьдучу суна вайн ковх чоьхьа волуш цхьа стаг гира. Хьаьдда т1е вахначу суна иза Муса вуйла кхийтира. Вайгахь волчу цхьана стагаца г1улкх долуш лелаш хиллера иза. Сайн дохда т1е х1оттийна долчу хина а, тхайн нанна а, кху дуьненна оьг1азга вахначу суна Муса эцна чу воьдучу хенахь дагчу тессира цхьа ойла, кхечу хенахь тоссур йоцу - юьхь т1ехь маж а, мекх а доцучу кхунах хуьлу яздархо. Маж а, мекх а дитахь, уьш-м дуьйцур дацара вай, деха гиччош а дац кхуьнан-м,- бохуш йолу)
Суна цу заманчохь яздархо ехха яьлла маж йолуш хила веза моьттура. Схьахетарехь, суна ишта хетарна бехке дерг бераллехь гина долу Лев Толстойн сурт дара, сан синкхетаман цхьанан маь11ехь диссина долу. Муса маж йолуш вацахь а дика яздархо вуйла шо хьалха кхийтира суна, цуьнан дийцарш деша со ваьлча - "Торг1а", "Терза", ишта лакхахь яздина долу "Буо" а. Мусана маж жима бер долчу хенахь яьлла хиллера, баккхийчу наха дуьйцуш дерг шен сих а, дег1ах а д1ахудуш иза лелачу хенахь.
Ч1ог1а шуьйра пайда эцна Мусас баккхийчу нехан къамелех. Цунах ду цуьнан дийцарш шира мотт болуш. Оцу ширачу матто наггахь доьшучу хенахь ч1ог1а новкъарло йо; ширачу дешнийн хазалло хьан берриг а тидам шайна т1еузу, 1аьржачу бедаро малх санна. Цун дела юх-юха деша дезаш нисло.
Амма и тайпа хаза дийцарш кест-кеста доьшуш хила дезаш ду, цкъа дешна дита кхоам болуш. Х1инца айса и дийцарш доьшучу хенахь тхайга Муса веана хилла и 1уьйре а, айса йина хилла ойла а дага йог1ий воьлуш 1а со)

Субхьа-аналлах1, шун ма дик нохчий маттахь язда хууш хилла кхузахь, суна-м эхь ма хийтитар аш, сайн ца хуучу грамматиках а, ца хуучу к1оргер нохчий моттах а.
И цхьа БУО рассказ мар нохчий метт цкъа а х1ум ешна яц со-м, цхьа массийт шо хьалх, иза ч1ог1 хаза-м хийтар сун. Мусас, Аптис, из сан хьекъал долч нах къамел деш ч1ог1 хаз хет сун, цхьа хаз кицанаш дахкош дуьйц цар х1ум. Марх кьобал дойхьа а,просто салам лойхьа а, массар санна а ца олуш , готтара хаз и ал хуу царна. Дел рез хийл шун х1окх нен-мотт теманах, язда ка ца йолаьхь а, доьшуш хаз хет сун.

Dodam
02.11.2007, 20:21
Субхьа-аналлах1, шун ма дик нохчий маттахь язда хууш хилла кхузахь, суна-м эхь ма хийтитар аш, сайн ца хуучу грамматиках а, ца хуучу к1оргер нохчий моттах а...
И цхьа БУО рассказ мар нохчий метт цкъа а х1ум ешна яц со-м, цхьа массийт шо хьалх, иза ч1ог1 хаза-м хийтар сун. Мусас, Аптис, из сан хьекъал долч нах къамел деш ч1ог1 хаз хет сун, цхьа хаз кицанаш дахкош дуьйц цар х1ум. Марх кьобал дойхьа а,просто салам лойхьа а, массар санна а ца олуш , готтара хаз и ал хуу царна. Дел рез хийл шун х1окх нен-мотт теманах, язда ка ца йолаьхь а, доьшуш хаз хет сун.
Йокх-Бааб, и аьлла-м хьанна ца хетар...:unsure:
Валлах1и ирс долуш ву-кх
цу кепара нохчийн мотт бийца хууш мел верг...

Dodam
07.11.2007, 19:50
Кхузахь "Терза" ц1е йолу дийцар а ду-кх...)
Суна ч1ог1а хаза хетачарех ду х1ара а...

http://chenet.ucoz.ru/forum/34-72-1 (http://chenet.ucoz.ru/forum/34-72-1)

Dojdik
09.11.2007, 01:51
обновляю.................

Dojdik
09.11.2007, 22:25
Обновляю ....я думаю это надо почитать всем.

Сельма
09.11.2007, 22:39
БОРЗ...,
почему не написал имя автора? :cool:
Это рассказ "Некълацар" М.Бексултановa.

BORZ...
12.11.2007, 23:50
Сельма,
Не обратил внимание, что не написал.

Dojdik
20.11.2007, 22:00
Муса Бексултанов - Дом по наследству

Каждый раз я торговался со старушкой. Она же не хотела уступать.
- Дом-то крепкий еще, - говорила она. И здесь десять соток земли. Видишь, какой большой сад!
Земли действительно было много и два ореховых дерева росли во дворе. Мне показалось, что они тянутся ко мне, когда я увидел их впервые. Их должно было быть три, а было только два. Я мысленно упрекнул их в том, что они не сберегли товарища. Они промолчали. Тогда я тихо взглянул на них издали, давая знать, что все понимаю.
«Ореховые деревья дают хорошие деньги, - заметила старушка, когда увидела, что я смотрю на них, - муж мой сам вырастил их. Не могу я так просто отдать свой дом, молодой человек! Тебе не понять этого: дом, в котором прошла жизнь, с которым связаны воспоминания… Я бы и не уехала, если бы у меня был здесь кто-нибудь из родных. Нет же никого. Поэтому и хочу уехать в Псков, чтоб дожить свой век селе, где похоронены мать и две сестры. Третья сестра моя живет там же, под Псковом»
Старушка каждый раз, когда я заходил к ней, ставила на стол чай и тутовое варенье. Оно очень целебное, говорила она, хотя… вы же не считаетесь с такими пустяками.

Я грустно улыбнулся, глядя на развешенные по стенам фотографии. Фотографий было много в этой комнате, они висели кругом.
- Это мой муж, - показывала старушка, - а это я. Я тогда очень красивая была. Муж любил меня безумно. Но рано умер, оставил у меня на руках двоих детей. Я замуж больше не выходила. Сын мой живет в Москве, дочь – в Пскове. Но с ней, в городе, я жить не буду, на что я нужна ей, старая! Уеду в село, где жили мои родители. Я была там в прошлом году. Все зовут меня, возвращайся, говорят, на родину. А ты бывал когда-нибудь в России?
- Да, я бывал в России, и Сибирь мне знакома, и Казахстан довелось узнать. Я заметил: каждая местность откладывает на внешности людей свой отпечаток. Так же было и здесь, в Чечне. В этом я убедился, когда впервые увидел здешние места.
Дед мой сильно тосковал по горам. В какой-нибудь погожий день, увидев в небе облака, он восклицал:
- Эх, бедные облака! Бродите вы уныло, как сироты, и нет вам гор, чтоб упереться!
Горы, о которых он рассказывал, я тогда и в глаза не видел. Я родился в пути второго марта 1994 года.
Когда военком спросил у меня место рождения, я сказал, что родился в поезде. Он стукнул кулаком по столу и заорал: «Прекратить!» Я ничего не понял тогда.

И еще раз не понял я, когда пришел к коменданту села с просьбой отпустить меня учиться на шоферские курсы.
Он спросил мое имя. Я сказал
- Та-а-ак, Дауд! Ты сказал: Дауд тебя зовут? Ты пойдешь в шоферы, будешь машину гонять, а кто будет вместо тебя пасти лошадей? – он начал стучать по столу тупым концом карандаша, который держал между пальцами.
- Бекбаев Мухтар будет вместо меня: он принимает табун, - сказал я, стараясь, чтоб мои слова прозвучали как можно убедительней.
Левая часть лица коменданта растянулась в улыбку:
- Сейчас же убирайся отсюда! – он посмотрел мне прямо в глаза, приподняв бровь. – Пока я не посадил тебя за то, что ты оставил сегодня табун без присмотра.
Дедушка объяснил мне потом, что комендант прав.
- В наших руках должна быть плеть, - сказал он, - а у машины колеса очень быстрые.
Тогда я все понял.

Бывал я, да, и в России бывал, и в Сибири, и Казахстан знал хорошо.
Осень очень красиво приходила в те места, заставляя белые осины плакать золотыми слезами. Места красивые были.
- Я помню день, когда вас выселяли, как не помнить! Я плакала вон у того окна, - она показала на окно, выходившее на дорогу. – На улицу никого не выпускали. Я выглядывала в окно из-за занавески и плакала, и Николай плакал вместе со мной. Но бог послал ему кару, как его из мавзолея-то вышвырнули, Иуду! Ему же одному ада не хватит, он весь собой заполнит!
Я верил, один-то ад заполнит он, его грехи, а для кого все остальные, говорят же, что ад не один, а много их?
Я вел со старушкой долгие разговоры, часто напоминая ей, что надо сбавить цену. Она улыбалась, отрицательно качая головой. Она не знала, почему я хочу именно этот дом. А сам я не говорил – боялся, что тогда она не захочет продавать мне дом вовсе.
- Тут недалеко другой дом, продается недорого. Почему ты его не купишь? А я свой меньше тридцати тысяч не возьму, у меня же земли вон сколько. За землю тоже деньги дают в городе. Это я не к тому говорю, что дом мой плох. Муж у меня при хорошей должности был и зарабатывал хорошо. Поэтому дом этот он построил очень добротно. Видишь окна какие большие!

Окна и вправду были большие. И комнаты были просторными, а крыша – высокая.
- Очень большим он его построил, - сказал я, - русские ведь обычно маленькие строят.
- Нет, он мелочиться не любил, - сказала старушка, - а как он вас любил! Часто плакался мне: это же ужасно, Марина, - выселить народ! Выселить целый народ! У него друг был чеченец, Махмуд его звали. Как любил его Николай! До конца жизни вспоминал его. Почти каждое утро говорил мне: «Я сегодня во сне Махмуда видел, Марина», - и улыбался как ребенок.
Старушка замолчала, как будто ушла в прошлое. Молчал и я, глядя по сторонам. Мне был знаком этот дом. До каждого гвоздя. Знал, откуда привезены доски, из какого леса – стропила. Мне очень хотелось верить в то, что говорила старушка, а ее воспоминания.
Иногда мне хотелось, чтоб все было именно так, как она рассказывала. Иногда появлялась желание сказать: «Это было совсем по-другому, дорогая, хочешь, я расскажу тебе правду?»

Не мог сказать.
- Почему ты хочешь именно этот дом, их же много еще продается? – спросила она вдруг однажды вечером, будто заподозрила что-то.
Я сказал, что меня устраивает место в центре города, земли много, и дом хороший.
Тогда она улыбнулась:
- И то правда, место хорошее. И все-таки за твою цену я не продам его, не сердись на меня.
Я развел руками, грустно улыбнулся.
За пять лет, что учился в городе, я часто проходил мимо этого дома. Заглядывал через забор, стараясь рассмотреть двор. Тогда я и увидел два ореховых дерева, зная, что их должно быть три. «Когда-нибудь он будет моим», - обещал я себе каждый раз. Наконец, в прошлом году увидел на заборе: «Дом продается. Обращаться в любое время». Тогда я впервые вошел во двор, ступив с правой ноги, и так и остался стоять, словно окаменел, не в силах тронутся с места. Я вспомнил все.
- Вы к кому, молодой человек? – услышал вопрос.
- Сюда…
- А кого вам надо?
- Никого.
- Как это – никого?
Что-то я говорил ей тогда. Теперь не помню, что.
После того, как я ушел в последний раз, я долго не был у старушки, все ходил, думал, что бы предпринять. У меня было только тринадцать тысяч, которые собрал с большим трудом, экономя на еде, не одеваясь нормально, как люди. И негде было искать другие десять тысяч. В долг мне, живущему на одну зарплату, никто столько не дал бы.
Но очень хотелось купить этот дом, чтоб выходить из него, глядеть на него, спать в нем, поставив широкий длинный топчан…
«Уговорю ее уступить за двадцать тысяч, и как-нибудь наберу еще семь», - решил я и пошел к старушке как-то вечером.
Калитка была заперта на замок.
И на следующий день пришел. Никого не было.
Спросил соседей. Сказали, что она уехала в Псков, на похороны сестры, у которой не было детей и никого из родственников, кроме старушки.
Соседи не знали точно, когда она вернется, через две недели или через месяц.
Она была мне нужна. Я знал, что теперь она поторопится с продажей, и надеялся, что не будет уже торговаться так настойчиво.
Я застал ее на семнадцатый вечер. Выразив соболезнования, ушел – как-то неудобно было говорить в тот день о купле-продаже. Когда я пришел еще через два дня, она в черном платке укладывала вещи.

- Уезжаю я, молодой человек, - сказала она, - уезжаю. И покупатель нашелся, дает двадцать две с половиной. А там у меня есть дом, от сестры остался, она завещала так…
Я сказал, что дам ей двадцать три, если хочет – двадцать пять, даже тридцать тысяч.
Она посмотрела удивленно.
- Когда принести деньги? – спросил я прежде, чем она успела произнести слово.
- У тебя же нет денег, я не за тринадцать продаю, ты неправильно понял, - сказал она.
Я дал слово, что завтра в восемь часов утра принесу ей двадцать три тысячи.
Она так и уставилась на меня.
В ту ночь, не зная ни минуты отдыха, я объездил на такси всех родственников, набрал сумку денег и к девяти часам утра приехал к старушке.
- Значит ты врал, - рассмеялась старушка, - когда говорил, что у тебя нет денег! А я ведь подозревала это. Нехорошо обманывать стариков!
Я улыбнулся ради приличия. У нее оказалось много вещей, которые надо было отправить контейнером: шкафы, диваны, пианино, несколько сотен книг. Она попросила, чтоб я помог ей, сказала, что уступит мне пятьсот рублей из тех денег, которые я заплатил ей за дом. Я не взял их.
Мы с ней отправили все вещи, кроме одного чемодана и сумки, которые, сказала старушка, она возьмет с собой.
Она, оказалась, плохо видела, и мне пришлось читать ей каждую бумажку, каждую квитанцию. У нее было много писем от сестер, и ее письма к сестрам тоже были, то, которые ей возвращали обратно дети ее умерших сестре. Эти письма она оставила, забрав с собой те, которые были адресованы ей.
Когда со сборами было покончено, она купила билет на вечерний поезд в воскресенье и осталась еще на ночь, чтоб попрощаться с соседями.
Я ходил во дворе купленного мной дома, убирал мусор, сжигал бумаги, наводил порядок. И все это время думал: сказать ей или нет. Хотелось сказать. Но потом думалось: что измениться, если скажу. И все-таки не терпелось, так и тянуло выложить все.
Когда жег бумаги, на письме, которое не успело охватить пламя, я заметил слово «чеченцы». Взял письмо. Медленно опускаясь на корточки, начал читать. Долго сидел, охваченный своими мыслями. Потом немного пришел в себя, сел на какое-то бревно, и, непрерывно куря одну сигарету за другой, просидел так до самой ночи.

В воскресенье старушка ходила на кладбище прощатся с мужем.
- Ты пойдешь провожать тетю Марину? – спрашивали меня соседи. – Поезд в десять часов.
Вечером надвинулся небольшой туман и начало моросить. Вокзал был мокрым. Старушка плакала, обнимаясь с бывшими соседями.
- Лучших соседей не найдешь, - говорила она мне, вытирая платком глаза.
Я кивал головой.
Издали, ревя, вытянувшись змеей, громко свистя, прибыл поезд. Толкаясь, потеряв всякое уважение друг к другу, люди разом повалили с вокзала на перрон, таща сумки, громко выкрикивая каждый свое. Старушка тоже побежала вперед, спрашивая у всех четвертый вагон. Бежали и соседи. Я, с чемоданом в руке, шел далеко позади, уже в который раз за сегодня спрашивая себя, сказать ей или нет, споря с собой – зачем говорить, но почему бы и не сказать.
Обняв всех нас, помахав рукой из тамбура, старушка скрылась.
- Душевная женщина была, - сказал один.
- Как хорошо мы жили! – другой.
- Да… жалко… - третий.
Я промолчал. Мне не верилось, что все кончено, и что я ничего не сказал ей и даже не попытался сказать.
Сильно дернувшись с головы состава, вагоны медленно, со стоном, поползли вперед. Мелькнуло два окна. Третье, четвертое, пятое, шестое. Потом все. Мелькая все быстрее и быстрее, искорками огня проскочили они и скрылись. Поезд исчез, а с ним и старушка.
Я ничего ей не сказал. В грохоте поездов мне вспомнился мой дедушка. Мне вспомнилось, как печально он смотрел куда-то в небеса и тяжело вздыхал, иногда прикрывая веки. Он видел тогда Чечню. Ее горы, окутывающие их облака, белые от чистоты воздуха, которым они дышат. А может, он вспоминал свой дом, для постройки которого он таскал бревна на быках из самой Сороты и который теперь перешел в мое владение за двадцать три тысячи, а не достался мне по наследству. Как старушке – дом ее сестры.

- Я посадил во дворе три ореховых дерева, - часто говорил дедушка.
Теперь их было только два. У дедушки не было трех пальцев на левой руке, и он хромал на одну ногу. Эти раны ему остались на память после боев с Деникиным в Алхан-Юрте. Он воевал за Советскую власть.
- Ты родился в поезде второго марта, - рассказывал он мне, - когда мы проходили тот страшный путь.
А зачат я был в этом доме. Отсюда нас и погнали тогда. Мать моя умерла весной того же года, когда прибыли в Казахстан, распухшая от голода, поедаемая вшами. Дедушка пошел добывать ей еду и попался с пудом пшеницы, которую он украл в колхозе. Ему дали десять лет..
Нет, старушка не плакала от жалости к людям, которых угоняли в сорок четвертом февральским утром, выглядывая в окно, которое показывала мне. Это был дом моего дедушки. И ее в тот день там не было. А в найденном мною письме старушка писала сестре в Псков: «Дорогая сестра, нам сообщили недобрую весть, чеченцев и ингушей, говорят, отпускают домой. Не знаем теперь, что и делать. Не дай бог, чтоб это оказалось правдой»...
Для нее было недоброй вестью, что меня отпускали домой, на родину, на свою землю, что я могу вернуться в дом своего дедушки..
И все-таки я ничего ей не сказал. Я долго смотрел вслед поезду, на котором она уехала. Стук поезда отдавался у меня в голове, распавшийся на тысячу криков, снежной пылью струился по моим жилам. Стук поезда, умчавшегося когда-то отсюда, по всей длине пути изрыгая из себя на белый снег трупы, трупы, трупы…
Я понял тогда, почему не смог ничего сказать старушке. Ей не нужна была моя боль, и она ее не поняла бы. Тогда ведь многие не понимали. А те, которые понимали, - их было мало, несколько человек. Старушка оказалась не из их числа, что поделаешь. Что поделаешь…

Перевод с чеченского - Л. Дадаловой.

Dojdik
20.11.2007, 22:02
Муса Бексултанов - Посох

Невесту нашего соседа Лечи на время, пока уладят все с родственниками, оставили в дальнем селе. Уже около недели с моим дедом Дерказом готовились преградить путь свадебному кортежу. Каждый день мы обсуждали, как мы это сделаем, вернее, я спрашивал у Дерки, забегая вперед и дергая его за бархатные штаны.
— Хей, хей, — снизу вверх глядел я на него.
— Ва, чтобы тебе долго жить, мой сынок! — клал свою огромную морщинистую левую ладонь мне на голову, улыбался и, вытирая правой рукой мой нос, ласкал меня мой старик. — Вот так и перекроем дорогу, не завязывая ни троса, ни веревки. Я буду сидеть, а когда они остановят машины, ты подойдешь и возьмешь у них пошлину. На эти деньги мы тебе купим конфеты, шарики, свисток, белую жвачку — много разных вещей купим.
— А тебе? — удивленно смотрел я вверх.
— Мне... Я тоже поем конфеты, буду надувать тебе шарики, — улыбался Дерки.
Я радовался и смеялся.
Тогда мой старик поднимал меня высоко на руках и раскачивал в воздухе, приговаривая:
— Хий, волчонок мой, мой волк!
Мой дед был самым хорошим дедом на всем свете, я любил его больше всех даже больше бабушки, которая всегда ходила за мной, отыскивала, куда бы я ни убегал, и, словно козырьком, прикрыв глаза ладонью от солнца, звала:
— Иди домой, поешь, чтобы тебе не знать дороги в ад, пострел ты этакий.
— Беги, беги скорей, обними своего Дерки, идет она, идет! — дед протягивал вперед руки, подгоняя меня улыбкой.
Я со смехом бросался ему в объятия. Он с криком: «хоппа!» поднимал меня в воздух, спасая от набегавшей бабушки. Потом, немного поиграв со мной, говорил ей:
— Уйди, не мучай ребенка, когда проголодается, поест. Нам еще надо прогуляться. Верно, волчонок? — спрашивал он, глядя мне в глаза.
— Мы должны идти, — говорил я, подмигивая Дерки.
— Хий, волк! Мужчина он, мужчина! — крепко прижимал меня к себе мой старик.
Он брал меня за руку и мы медленно прогуливались. Говорили «мужские» речи, поправляли покосившийся забор, убирали с дороги камень...
— Дерки!
— Что?
— А как же остановится та машина, если не протянуть трос, она ведь проедет? — не верилось мне, что если не протянуть между столбами поперек улицы трос, машина остановится.
— Завтра, когда мы играли на берегу Энгал-речки, там завязывали трос, Дерки, — сказал я деду, который подвязывал проволокой оторвавшуюся от забора жердь.
— Когда, «завтра» играли, говоришь? — засмеялся он.
Такой разговор происходил у нас ежедневно, я спрашивал, как мы преградим путь машинам, что купим на вырученные деньги, и как может остановиться машина, если перед ней нет преграды.

И ночью, на кровати, возле стенки, за спиной Дерки я находил, что спросить у него о предстоящем перекрытии пути. Быстро присев, я смотрел: не спит ли Дерки. Бывало, что он спал. Тогда, недовольный, я снова ложился, хлопая глазами в темноте, стараясь представить себе, как все это будет. Будет ехать много красных, белых, синих, черных, зеленых машин. Они будут сигналить: «па-па-ап-а-ап», дети будут бежать за машинами, женщины будут стоять возле своих ворот и смотреть на машину с невестой. Потом мой старик, сидя на своем камне возле ворот, остановит первую машину, без веревки, потом все машины остановятся. После этого я медленно пойду к ним, потом мы с моим стариком купим на эти деньги много вещей — конфеты, свисток, жвачку, шары и еще жесткую щетку для нашего коня Орлика, чтобы счищать с него грязь — она пристает, когда он валяется на земле.
Приближался день приезда невесты, это будет завтра, большой и веселый день. Всем детям с нашей улицы я с гордостью рассказал уже, как мой старик перекроет дорогу.

— Выбросьте эти тросы, веревки... Все приходите к нашему забору, все посмотрим.
Они окружили меня большой толпой, раскрыв рты от удивления — я был для них сегодня необычным.
— А как вы ее, машину, остановите? — спрашивали они.
— Дерки знает, — отвечал я, — увидим, как он это сделает... он не тронется с места, не протянет ни троса, ни веревки.
Я не мог уснуть в ту ночь, от беспокойства не знал куда себя деть. Потушили лампу, Дерки, баба, и наш кот — все затихли, а меня словно кто-то щекотал, я смеялся тайком, изредка поглядывая в окно, не светает ли. Луна повисла в вышине, звезды дрожали в небе. Ночь была прекрасной и тихой.
Не помню, как я уснул. Утром, когда бабушка меня разбудила, мой первый вопрос был:
— Который час?
Когда я позавтракал, вошел мой дед, пальцем пробуя лезвие топора, и сказал, что мы с ним идем в лес за прутьями, чтобы сделать круг для кормления цыплят, так как большие куры не дают им клевать корм. Прутья сначала заостренными толстыми концами втыкали в землю на близком расстоянии друг от друга, по кругу, затем их верхушки связывали проволокой. Таких кругов мы уже сделали два, и еще сапетку для кукурузы.

Я возмутился, когда он сказал об этом, ведь мы могли прозевать невесту. Спозаранку поставил я двух мальчишек на окраине села сторожить и сообщить нам, как только появятся машины, а сам следил, чтобы Дерки не ушел далеко.
Во дворе у нас лежали приготовленные было ребятами тросы, веревки, жерди, так как я сказал, что они не нужны.
В глазах у меня темнело от напряжения, иногда арба казалась машиной, в ушах у меня стоял гул моторов. Я был весь ожидание. Солнце поднялось высоко: машин не было видно. Дерки где-то стучал топором. В эти минуты я был одинок, без человека, который понимал бы меня.
В тот момент, когда я уже устал ждать, я увидел моих часовых, мчащихся наперегонки. Не дожидаясь их, я рванулся, к Дерки. Я ничего не видел и не мог произнести ни слова, кроме:
— Дерки... машина... машина... быстрее... быстрее...

Мой старик зашел в дом, взял из шифоньера свой посох и, радуясь наравне со мной, вышел на улицу. Все мальчишки стояли возле наших ворот, все смотрели на меня с немым вопросом, у всех на лицах было любопытство, внимание, счастье, ликование.
Я стоял, спиной притулившись к своему старику, его большие, с седыми волосами руки свисали с моих плеч. Я то и дело взглядывал вверх на Дерки, но он ласково трепал меня:
— Подожди, терпение! Пусть машина поближе подъедет. Все ребята собрались возле нас, чтобы увидеть, как это можно без ничего остановить машину с невестой. Машины приближались. Я вырывался, но мой старик еще крепче прижимал меня к себе.
Когда машины подъехали совсем близко, он сказал:
— Иди, положи поперек дороги мой посох и стань в сторонке, а когда они остановятся, подойди и возьми у них деньги. Не забудь пожелать счастья молодым...

Я наконец вырвался из рук Дерки. Положил, как он велел, быстро посох и стоял, разинув рот до ушей, аж глаза мои закрылись, когда небесного цвета «Жигули», украшенные разноцветными лентами, шарами и куклой на капоте, пронеслась мимо меня. Все сигналили, в некоторых машинах парни, высунув головы из окон, барабанили по дверцам, раздавались выстрелы из ружья, крики.
Я сначала посмотрел вслед машине небесного цвета, которая увезла невесту, потом, не понимая, вернее, растерявшись как-то, стоял, провожая машины, считая про себя, если проскочила машина с невестой, то хоть эти, наверно, должны остановиться.
Машины проскакивали одна за другой, не задерживаясь. Улыбка на моем лице постепенно исчезла, рот удивленно раскрылся, глаза расширились. Все машины проехали не останавливаясь.
У меня из уголка рта потекла слюна, я не заметил этого, мне все не верилось...
Тогда я увидел лежащий в пыли, поломанный в двух местах посох, который был очень дорог Дерки, так как остался от его умершего брата, и хранился в шифоньере.

Я взглянул на Дерки, готовый заплакать. Он, напрягшийся, слегка растопырив руки, словно приготовившись встать, сузив веки глаз, с дрожащим краем рта, как у него бывало в минуты гнева, смотрел поверх других машин вперед, туда, где исчезла машина небесного цвета, будто он видел ее сейчас. Ребята смотрели то на Дерки, то на меня, то вопросительно переглядывались, не понимая ничего.
Но Дерки был недвижим.
— Ийт! Если бы ты трос... дал бы протянуть трос... веревку... Или жердь... ты трос... если бы... — бросился я к Дерки, слабыми кулачками стуча его по коленям. Наконец, не выдержав более, я зарыдал, закрыв лицо руками.
Я не мог забыть все — как я готовился к этому, мои ожидания, ребята, которых я собрал, бахвальство свое перед ними, сигналы машин; моя самая большая радость, мои надежды не сбылись, разрушились, напрасно тешив до сих пор и обманув.
— Если бы трос... если трос... а-ха-ха-ха... ав-в-в-вай... ва ба-а — баба, — крепко обняв его ногу, я спрятал свое мокрое лицо в бархат штанов Дерки, мотая головой.
В это время рука Дерки ласково легла на мою голову.
— Дерки, трос… ты... трос... почему... — я посмотрел вверх, — я никогда еще не видел таким моего старика, его лицо было прекрасным, глаза стали добрыми, и потускнели, как вспотевшее стекло, покрасневшие губы шептали что-то как во сне:
— Да, да, мой сынок, надо было трос завязать... Я не знал... не думал... не ожидал, что они так... — пальцы его рук тихо теребили волосы на моей голове. — Иди... принеси, принеси наш посох... наш п-посох, — со стоном произнес он, устремив свои глаза, полуприкрытые от старости, на оставшийся от брата посох, который лежал сейчас в пыли, превратившись в три обломка.

С чеченского.
Перевод С. Мацаева.

nervniy
21.11.2007, 01:11
Дождик, тот первый расказ, я читал ещо давно, но с удовольствием перечетал ещо раз, а второй - ранее не читал.

Баркал.

Dojdik
21.11.2007, 21:54
Дождик, тот первый расказ, я читал ещо давно, но с удовольствием перечетал ещо раз, а второй - ранее не читал.

Баркал.

Массарна а!)

Dodam
22.11.2007, 18:36
Къонахчунна
Итаев Вах1идна
Суна сих-сиха гора иза, юьхк санна жима, хьаьрчино-о воккха стаг,
аьлча а, шийтта-кхойтта шо хир долчу боьршачу беран дег1ахь
йолу цхьа адаман б1арлаг1а, я цхьаннах-м т1аьхьа дисина 1индаг1,
я кхечух болу дагалецам...
Цхьанна а ца хаьара иза кху юьрта маца веана
я х1ара юрт муха кхоллаелла а.
Иза массарна а дагавог1ура, вийца ца хаьара цхьанна а.
Иза цхьанна а ца вевзара.
Сох ца кхеттера иза вевзаш стаг.
Мила ву иза аьлча, ахь хаьттича, х1ора а цкъа цецволура,
х1инцца, х1окху сохьта схьаала г1ерташ санна, юха ойланашка воьдура,
т1аьххьар а цхьацца беллачеран а, дийначеран а ц1ераш а йохий,
б1ешераш а хьахадой, ша дуьйцучунна ша гал а волий,
коьрттера охьа куьг а ластадой, хецалой д1авоьдура, 1одика яр а доцуш.
Цуьнга маршалла хоттуш а ца хезнера суна цхьамма а,
я хаьттича цо дуьхьал жоп луш-м муххале а.
Наха цунна пе беттара, я царна мараветталуш иза ша а ца гора.
Цуьнан кхо газа яра, ши уьстаг1 а, царна т1аьхьа ши 1ахар а,
кхо буьхьиг а.
Уьш гуттар а цхьаьна хуьлура, цхьаьна гора даима,
юьртан йистошкахула, орцан даккъашкахь, юха, буса,
шайн уьйт1ахь, серийн кертал чоьхьа а.
И 1индаг1 (стаг аьлча а) х1ора 1уьйранна, малх г1оттуш, юьрта йисттехула,
зингат санна, меллаша хьаладолалора, цунна т1аьхьа т1ийригца -
кхо газий, кхо буьхьиг, ши уьстаг1, ши 1ахар а.
Стаг дийнан дохалла малх лаьттачу орцан басехь соцура,
ши-кхо гуо боккхура ша сецначохь, меттамотт толлуш, т1аккха
дикка нислой, д1а а таь1аш, охьахуура.
Цунна уллохь, цуьнга хьоьжуш лаьтта хьайбанаш (уьш некъан бохалла
баце охьа а ца кховдара), воккхачу стеган меттахъхьер тийча,
цхьацца-шишша ког а боккхуш, жим-жимма дажа дуьйлалора.
Уьш дежа-аш цунна д1а гена довлура, ши-кхо сахьт даьлча гучудовлура,
т1аккха юха а иштта д1адовра.
Малх, саьрмикан бага боьжча санна, лаьмнийн баххьаша сарахьуо
з1аьнаршца д1асабекъча, даьхни воккхачу стагана гуонаха соьцура,
дайн узарш дора, ойла йижош санна, цхьанаэшшара нахарш а дохуш.
Воккха стаг хьаланислора т1аккха, жимма соцура,
юха меллаша юьртехьа охьволалора, цкъа а юха а ца хьожуш.
Даьхнийн т1ийриг а х1уттура т1аьхьа.
_________________
Ас шина к1ирнах ларвира иза, амалш зен, мила ву хьажа г1ерташ.
Цуьнан х1уманаш цхьа а цецвоккхуш ца гира суна,
ламазийн раж йоцург я церан терахь.
Цо уьш - ламазаш - цхьана дийнахь кхоъ, вукху дийнахь - ворх1,
шинна т1ехь а соцура, амма цхьа терахь нисделла ши де ул-улло ца х1оьттира цкъа а.
Я ламаз оьцуш хи а ца гуора, наггахь и хи цунна уллохь ца хилча.
Цо ламаз бацаца оьцура, диттан г1ашца, шена гонахарчу лаьттаца а.
До1а цо цкъа а ца дора.
Суна ца гира цо до1а деш.
Иза, цхьа доккха аьрзу санна, меттах а ца хьовш, 1аш хуьлура,
генна д1а а хьоьжуш, наггахьстигла а хьожура.
Дийнна сахьташкахь я дийнахь сарралц 1ара ишта,
б1аьргаш д1асалелар бен, корта хьабар а доцуш.
Т1аккха ц1еххьана, куьйгаш баца т1е а хьоькхуш,
сихха ламаз оьцура, иштта сиха д1а а дерзадора.
Юха а д1атуьйра, цхьана дукъа йисте я гу буьххье хиъна 1ен олхазар санна,
б1аьрнег1ар а ца тухуш, хьажар лаца а лой...
__________________
Кхолг1а к1ира долалуш, еарин дийнахь, делкъал т1аьхьуо цунна хьалхахь
ч1инч1ура охьахиира со, дедика а деш.
Цуьнан балдаш меттахъхьайра я суна хийтира иштта -
хьажар сох чекхдолура, со воцуш санна.
Со цунна ван а вацара.
Т1аккха суна и б1аьргаш гира, х1ордан басахь догуш,
т1ехь цхьа а марха йоцу суйнаш.
Б1аьргаш жимчу стеган дара, г1еметтах1оьттинчу к1ентан,
лаьттан йоцчу шовкъаца дуьне тергалдеш.
Ткъа юьхь, юьхь з1акардохнан когийн лараша аьхна гуора,
замано аьгна, лахбина, шераша хьекхна яаеллачу цергийн аьртуо
тарх а къаьстара багахь.
«Хьан ц1е х1ун ю, - хаьттира ас, - хьо кхиъна юрт мичахь ю?» - аьлла.
Иза х1етта хьаьжира сан б1аьра. Цуьнан хьажаро сан ерриг а юьхь д1алецира.
Б1аьргаш севцира, д1асалелар а доцуш.
- Хьан ц1е х1ун ю хаьттира ас хьоьга, - вистхилира со шолг1а а,
г1еххьа цунах кхера а луш, воьхна-а.
«Гиба олий, йоьлхур-кх суна нана...» - хезира суна цхьа хан яьлча.
Гиба, Тиба я Диба - и ц1е суна дукхазза а йохуш хезна яра,
цхьана вочу стагах дуьйцучу хенахь, цхьана генарчу заманахь, паччахьан 1едало
вайн къам х1аллакдинчу муьрехь я цул т1аьхьа ваьхна волчу стеган ц1е.
Цо шен да а, нана а д1а ца доьллина олуш хезнера суна, цо цхьа дика к1ант,
Сарсакъ, вийна а бохура, цуьнгара йо1 яккха, тешнабехк а бина.
Цул т1аьхьа и йо1, цуьнга ца йоьдуш, бердах иккхина а олура.
«Сарсакъан зама» олура цу хенах, иза ца вевзаш
я вуьйцу хазаза стаг а х1инца а вац кху махкахь.
Сарсакъах долу дийцарш, цуьнан хазалла, доьналла массо а тайпана наха
шайг-шайгара дуьйцура, х1орамма а Сарсакъ шайн а лоруш.
Сарсакъ ваьхначу юьртан ц1е Пхьаьлча ю олуш хезнера суна, цхьанхьа ламанца.
Цу юьртара ву олура и Гиба а, Тиба я Диба.
Оцу Дибас я Гибас и Сарсакъ г1амарийн махка х1онцана бахча вийна а бохура,
цуьнан т1ехьийза йо1, Хазаш, еза а елла.
Т1аккха ас шолг1а хаттар дира сайна хьалха 1ачу стаге, шен ц1е Гиба ю аьллачуьнга.
«Хьо ваьхначу юьртан ц1е х1ун яра, и ц1е дагайог1ий хьуна?» - олуш.
«Со цхьана а юьртахь ваха сецна-м вац, кху т1аьхьарчу заманахь бен» - элира цо,
юьхь т1ехь а, я озаца а цхьа хийцам а ца хаалуш.
- Хьуо винчу юьртан ц1е йийцахь, - элира ас т1аккха, дикка цунах шек а ваьлла.
«Новкъахь вина ша, олур-кх соьга нанас, - элира цо, - Гуьржичоьнний,
вайн махканий юккъехь болчу цхьана готтачу новкъахь,
муьжгаша т1ера ц1ийнда а вийна, юрт а ягийна, ша едда йоьдуш».
«Хьан д1айоьллина кешнаш муьлхачу юьртахь ду т1аккха?» - кхозлаг1а хаьттира ас,
иза к1елхьара ца волуьйтуш, д1а улло а хиъна.
«Пхьаьлча олурий-те цу юьртах моьттуш ву-кх со х1етахь, нах ламанца бехачу заманахь.
Цхьа жима ага дар-кх иза, масех хьоькх (х1усам) а йолуш...» - воккха стаг сецира, дагалоьцуш санна.
«Эх1, - аьлла хийтира суна т1аккха, суна вуьйцуш хезнарг хьо хилла-кх,
кху дийне ваьлла-кх хьо, цхьа а бекхам боцуш, хьо вен стаг ца хилла-те кху
Нохчийчохь, Сарсакъан ч1ир эца... цунах хиллий-ц хьо иштта къайлахь,
стагана а ца вевзаш, чаг1алкх санна, лечкъина лелаш», - аьлла.....

Dodam
22.11.2007, 18:41
Ткъа Сарсакъ... Сарсакъ суна наха ма вийццара дуьхьал х1оьттира,
эр санна вуткъа, тарх санна белшаш а йолуш, ц1ен-к1айн богучу басахь,
стелахаьштигаш кхерстачу б1аьргашца. Сарсакъ жима бер долуш да вийна бохура цуьнан
цхьана гуьржийн эло, шортта хьал-бахам а болуш вехачу.
Сарсакъан да къу хилла а бохура, майра къу, къолах вахначохь вен а вийнера.
Ша пхийттара ваьлча Сарсакъа, шеца йоккха тоба эцна д1а а вахна,
корта беъна бохура оцу гуьржийн элан, цуьнан дерриг даьхни а цхьаьна.
Сарсакъан ц1е т1аккха а лаьмнийн к1ошташкахула д1аяьржинера,
жима а, воккха а цунах тера хила а г1ерташ, дайша шайн к1енташна
Сарсакъ бен масална а ца валош. Т1ехьийзан йо1 а хиллера Сарсакъан, Хазаш олуш ц1е а йолуш.
Хазаш боккъал а хаза йо1 а хилла бохура, дийцарехь, ч1урам санна долу дег1,
лаьхьанан санна лелаш, чекх са гучу басца, ламанан чахчарш санна,
генна охьакхеташ маьлхан басахь к1ажарш а йолуш, ламт1е тесна ло санна долчу
к1айчу логца, шовда санна ц1енчу б1аьргийн хьажаро, шовданах санна, муьлхха а шех хьегорца,
цхьалхачу деган готтачу некхехь цхьа мерза г1айг1анаш а кхуллуш.
И шиъ цхьаьна шовданан коьртехь нисделча, ерриг а юьрто цу шиннан тем ларбо бохура,
и шиъ д1асадаллалц, цу аг1орхьа, шаьш хьовха, бер-кер а ца долуьйтуш.
И шиъ т1екхаьч-кхаьчначунна девзаш хиллера, муьлххачу юьртахь цу шиннах цхьаъ нисделча:
«Хьо Сарсакъ вуй?», «Хьо Хазаш юй??» - бохуш, х1орамма а хоьттуш.
Хазаллех девза бохура нахана и шиъ, юьрто юьртана, уллорчо генарчунна дуьйцуш,
кху махкахь царах лаьцна даьржинчу дуьхьал дикчу хабаршкахула.
Сарсакъа г1алмакхойн арара, г1амарийн мехкашкара, Идалал дехьара а цхьаьна даьхни а,
реманаш а кхуьйлуш хиллера, Хазашин сийна (шена х1ума ца дуьтуш),
кху нохчийн ярташкахула массарна а д1аса а доькъуш.
Шайн юьртана-м цо даьхнийн дийнна цхьа мотт латтабора, бохуш дуьйцу,
дажош т1аьхьа суьйли 1у а волуш, керлачу жижиге чам мосазза баха,
х1оранна а бен-баккха кхаара етт а, къона уста а, узу хьелий а долуш юкъахь.
Цхьацца куталш а деш, 1ер-вахар а доцуш, нуьйран г1онжаг1ах дихкинарг бен,
кхин х1умма а шен долахь доцчу Дибара (цхьа къена нана-м хилла бохура цуьнан
цу Пхьаьлча юьртахь 1аш, иза а наха д1а а йоьллинера), Сарсакъан т1ехьийза йо1
шена езаелча, тешнабехкаца вийнера Сарсакъ, шеца г1алмакхойн махка дой лахка вола,
хьо воцург къонах ца хета шена кху ламанца, аьлла, х1илланца д1а а вигна.
Юха Сарсакъан дакъа - йовхоно эрчадаьккхина долу, - цуьнан нанна хьалха хьалха
охьа а кхоьссина, оцу дийннахьехь Хазаше къамел дина хиллера боху цо,
шега ян еза хьо, Сарсакъца юкъара ков долчу х1усаме ерза хьайна ца лахь, аьлла.
Хазаш цуьнга ца яхнера.
Хазаша Сарсакъан ч1ир а ца кхаьбнера ша цул т1аьхьа баьккхинчу кхаа баттахь.
Иза ша хьалха, Сарсакъца даггара дуьйцуш ма леллара, курра леллера цу юьртахула,
букъ т1ехула кхозу маьлхан к1ажарш настарийн горгачу кенех а етталуш,
цхьа а тайпа къайлаяхар а доцуш, дехьа-сехьара шега кхайкха баьхкинчу к1енташца
ирахь а йаш, царна массарна а гуьйренан шолг1ачу беттан т1аьххьара оршотт
буьйса а юьллуш - ша Сарсакъна лерина йолу дуьненан дуьххьара, амма
дахаран т1аьххьара ерзийна хилла буьйса.
Хазаш цу буса, г1а доьжна ч1анаяьллачу гуьйренан оршот буса, божли чуьра
шен къеначу дадин хилла болу къена дин ара а оьзна, нанна елалуш, са ма
гатделахь а аьлла, маара а кхетта, шайн юьртана гена боццуш т1ехболучу тархийн
готтачу новкъахь уггар а к1орга берд а лехна, цу бердах чукхоссаеллера, шен къеначу динца.
Шолг1ачу 1уьйранна ерриг а юьрто лехнера йо1. Кара ца йинера.
Т1аккха делкъал т1аьхьа, бердийн готтачу, к1оргачу 1ина т1ехула меца
хьарг1анаш хьийза евлча, юрт кхеттера йо1 мичахь ю.
Царна иза циггахь кара а йинера, цуьнца цхьаьна - къена дин а,
доккхачу кортали юкъахь цуьнан берриг бахам а.
Иза мехкан тезет хиллера бохуш, дуьйцу наха х1инца а.
Хазаш берриг а махко йоьллинера д1а, Сарсакъан коша уллохь каш а даьккхина,
шинна а доккха цхьа чурт а доьг1на, и ший а барз чулоцуш т1ехь т1улгех къуб а йина.
Вайн къам Советан 1едало махках даккхалц цу къубах,
Хазаш Сарсакъна санна, йо1а к1антана тешаме хила дуй а бууш,
ч1аг1беш хилла боху кегийчара шайн вовшашка болу синхаамаш.
Цул т1аьхьа и безам д1абахна, бохуш а дуьйцу, вайн махкара, къуб салташа йохийча.
Суна цунах дерг ца хаьа - безам д1абахна я бисна, - амма суна хьалхахь,
нийсса дуьхьал, оцу дерригенан а не1алт дара я бахьна, т1улгал башха, меттах а ца хьовш,
дуьне ша кхоьллича санна, тергалдеш, цхьа а тайпа хаттар доцчу б1аьргаш чохь абадел
боккха синтем а сецна, жоп шегахь долуш санна, 1аш.
Суна ца хаьара, айса цуьнга х1ун ала деза, х1ун хата деза я муха.
Хьуна Сарсакъ вевзарий? Сарсакъ х1унда вийра ахь? Хазаша а хьан мила вийнера?
Цкъа-м ма вара иза нахе д1авийца дагадеара суна, юьрта охьа чу а вахна,
наха шаьш дер-кх цунна дан дезарг, аьлла.
Т1аккха а сацавелира, массарна а вевзаш хилча, цхьанна а ца вовззал
х1унда вицвелла те х1ара нахана, бохучу ойланца.
Г1еххьа цуьнга хьоьжуш а 1ийна, генаруо муха долор те кхуьнца бакъдолчунна
т1евар аьлла, иштта цхьа, йисттера-а хаттар дира ас, и массо а, сайна хетарехь, шена чуузуш долу.
«Оццул хьо вехаш,къалаш дар хиллий хьан цкъа а?» - хазийра ас,
цхьа юьдуьхьал ца хилийта, цуьнан ерриг а зама юкъа а озийна.
«Нах Сибрехара ц1а бирзича дитина ас къоладар, - элира цо, - къоланан сий
дайна а гина: х1ора заманан шен-шен бу конахий», - цо жоп сихха делира,
тоьпан чапха д1асатухуш санна, сацавалар а доцуш.
«Хьан дан масса шо ду т1аккха? Хьенан хенара ву хьо?» - хаьттира ас, сайн шеконаш т1еч1аг1ъян.
«Суна ца хаьа... - сецира иза, - ламчу т1едийн лазар деъна дагадог1уш ву-кх со», - аьлла.
«И маца дара? Цхьаьнца дустахьа иза...» - цунна г1о дан г1оьртира со,
цхьа хилам, х1оттам цунна дагабаийта.
«Большевикан 1едал т1едан ткъе итт я шовзткъа шо хьалха дарий-те иза...
беречун некъаца д1авоьлла, динца а, герзаца а со эвхьазволу хан яр-кх иза...» -
кхин ч1ог1а ойланашка вахна шена ницкъ а ца беш, меллаша жоп делира цо.
Сан шеконаш д1аевлира, х1ара и Дибар вара, суна вуьйцуш хезна волу (кхин хила йиш а яцара),
Сарсакъан, Хазашан мостаг1 я, хетарехь, берриге а мехкан не1алт, х1ораннан а
т1ерадаккха бакъо йолу - хьаннах а ч1ир ца хьаьрча ц1ий.
Цул т1аьхьа ас, цхьа а ларвалар а доцуш (со айса бекхам эца кийча вара),
б1аьрга т1е б1аьрг а х1оттийна, хаьттира цуьнга:
«Сарсакъах лаций дийцахь суна, Дибар, и айхьа х1унда вийра а дуьйцуш?» - аьлла.
«Мича къомах ву иза?» - цуьнан багара далале:
«Нохчо ву, Пхьаьлча юьртара... ахь къолах а вигна, вийна волу», - хадийра ас, диг тоьхча санна.
«Ас цхьа нохчо вийна... цуьнан ц1е а ца хаьа суна, я цкъа а гина а вацара,
ас байинарш кхин бу, кхечу мехкашкара...»
«Муха, мичахь вийра ахь иза?» - ас хаьттича:
«Теркал чоьхьа, эрзашлахь... Тхо, рема а лаьллина, Терках девлча, б1о т1аьхьара ца болура.
Суна масех некъ хаьара, нахана ца хууш болу. Рема пхеа-ялх некъан асанца д1асаекъча,
б1о со хуьлучу тобанна т1аьхьа нислора. Нохчаша ч1ог1а дуьхьалонаш йора,
цигахь стражникаш а хуьлура. Некъ гойтург нохчо вара.
Цо кхоьсинчу тоьпах бер дийра тхоьцара, ас рема лала дигна долу.
Ас, т1аьхьа а сецна, вийра и стаг. Б1о юхабирзира.
Хечин барч мокхаца хадийча, Дела цхьаъ вечех вуйла хиира суна - сунтвина гора.
Хьалхарчу юьрта кхаьчча, дакъа цигахь ду, вийнарг со а ву - сайн кхаа ден ц1арца
суо д1авийцира ас, веран бахьан а дуьйцуш.
Соьга иза кхин хьаха а ца вира. Ахь ц1е яьккхинарг ца воллу сох», - Дибар сецира,
муьлххачу а хаттарна жоп дала кийчча, воха я к1елхьаравийла дагахь а воцуш.
Иза ша ма 1ерра 1ара, цхьа боккхачу тишчу куйнал жима, б1аьргашца хьун а,
аьрцнаш а, дуьне а тергалдеш. Наггахь стигал а хьожура.
Сан ч1ог1а йиш юьйхира т1аккха, айса х1ара муха лаца, х1ун дан деза а ца хиъна.
«Ас вуьйцур ву хьуна Сарсакъ, - элира ас 1ийна-а, - соьга ладог1алахь», - аьлла,
сайн къамел долорца г1еххьа эвхьаза а хуьлуш, цхьа кхардаме эвхьаза, кхунах бекхам эца санна.
Юха ас цунна дийцира, Сарсакъа шен да вийна волу гуьржийн эла ша пхийттара даьлла
бер долуш вер, мостаг1чун корта Сарсакъа, ц1а а беана, юьртарчу бераша бекхамца ловзор.
Ас дийцира цунна Сарсакъал куц долуш к1ант ламанца кхиъна цахилар,
цо гонахарчу мехкашкара даьхни а, реманаш а кхийлар, цо царах ца оьцуш хилла пайда,
цо юьртана хьаша-да т1ера ваккха латтош хилла даьхнийн мотт,
Сарсакъа нахана вовзар, наха цуьнан вийцар.
Хазаш йийцира ас цунна, хазалла юьйцуш хилла Хазаш, Сарсакъан безамо кхин т1е а хазйина йолу,
цуьнан сийнна бохуш, Сарсакъа ша кхуьйлучу дохнах шен коьрта т1ера саг1анаш даьхна йолу Хазаш.
Юьртана, махкана теш ца хинволчче гена а ваьккхина, муьжгичо вий х1ара аьлла,
сийсазвоккхуш, цо Сарсакъ вер дийцира ас, дийцира, улохь дай-ваший а воцуш,
ирзехь баьлла сара санна, цхьалха кхиъна йолу Хазаш, 1ожаллин ц1арца кхуо ша цкъа къахкийча,
кхуьнан сте а хилла, х1ара дуьне ца хьоьшуш, ша Сарсакъна йиллина хилла цхьаъ бен
йоцу буьйса т1екхаьчча, шен дег1ах саг1а деш, бердах а иккхина ялар далхийра ас цунна.
Далхийра кхуо.....

Dodam
22.11.2007, 18:50
- Цхьа бер дуьйцу хир ду-кх ахь, ненаца хьалакхиъна долу... ц1е дага-м ца йог1у, -
б1аьргнег1арш туьйхира цо, иштта цхьа дайн куьйгийн п1елгаш а кхоьссина.
Юха, ойланашка ваьлла-а, вистхилира. - Х1аъ, цу новкъахь вийнарг хила мега-кх иза,
цул т1аьхьа цхьа йо1 елира моьтту суна, аьлча а, ас кхуьйлучу даьхнашца валийнчу
цхьана къеначу суьйличуьнца еддарг хила там бу-кх ахь юьйцург...
ахка дахна деллера-кх и шиъ, хетарехь, дага-м ца дог1у, хан дукха ма яьлла, -
иза сецира, масехазза б1аьргнег1арш а тоьхна.
- Ас дуьйцург бер дац, - элира ас сихха, - ас вуьйцург Сарсакъ ву,
шен да вийначу гуьржийн элан корта беъна волу...
- Суна ца хезна, - доккха са а даьккхина, - цигара цхьамма а корта беъна олуш,
ас цхьа корта-м беара, сайн накъостан ч1ирана, - элира юха, - иза берашна д1а а белира,
дуьххьара суо т1екхаьчначу юьртахь.
Со висира, цхьа а ала х1ума а, я вало теш а воцуш.
- Ткъа дохнах х1ун дора ахь, айхьа кхуьйлучу дохнах? - хаьттира ас, кхин цкъа а иза ахка дагахь.
- Эцца ламанца дуьтур-кх, цунна-вукхунна аьлла доцуш, дез-дезачунна ден а,
даккха а, - иза соьга схьа а ца хьаьжира.
- Хьоьца лелларш муьлш бара, мича юьртара, - со хаьттина валале:
- Соьца цхьа а ца хилла, суо воцург, наггахь жа-мотт я говрийн рема лала
цхьацца бер-кер-м дигна ас, церан дайша дига аьлча...
- Ткъа къонахий бан а бацара, уьш стенга бахнера... Хьо вевзаш цхьа а ма вац кху юьртахь!
- Къонахий а бан-м бара шайн доьзалшца цхьанхьа бехаш... сох-м ца кхийтира.
- Хьан бацара т1аккха доьзал? Зуда ца хилла хьан?
- Кхин зуда а ца хилла сан-м... Эшча, кара-м йора уьш, юха, ца эшча, д1а а йовлура...
Суна ца хаьара, айса цуьнга кхин х1ун хата деза, мича бахьнина я муха.
- Иштта муха ваьхна хьо ткъа, нахаца цхьа а уьйр а йоцуш, уьш ц1ера баьхча...
- Со ц1ера ца ваьккхина, - элира цо, сан хаттар чекхдалале, - со Дег1астанахь
хилла гуттар а, шина х1орда юккъехь, эцца къолана д1аса ца ваьлча.
- Къал... къал лелор къа ма ду, нехан хьакъ...
- Сан хьакъ стенга дахна т1аккха? - иза дуьххьара схьахьаьжира, сан хаттарна хаттар луш.
- Сан да а, денда а, девежарий а? Уьш хьан биъна, хьан байина?
Цуьнан ши б1аьрг къага буьйлира, сеналла кхин а сенлуш.
Вортан пха а бетталора, ц1ий лела коьрта пха.
Со кхин хаттар дала ца х1оьттира.
Со сецира.
Цо шозза-кхузза садаьккхира, доккха са.
Юха куьйгашца цхьаъ лоьхура, шена хьалха д1а а кхийдош.
Т1аккха балдаш хьедира, цхьацца ц1ераш йохуш санна.
Мочхалш долийра дета, сих-сиха деса къурдаш а деш.
Лацавелира, садаьхьча санна, садоь1у а ца хаалуш.
Са цхьанхьа д1адахнера.
Юха кхано, аб-абаде зама тилча, «ах1» олуш хезира суна,
лазаро ов д1ахецча санна, цо боккха узар боккхуш.
Т1аккха уьстаг1ий гучудевлира, соьга цеце схьа а хьуьйсуш, бетах охьа буц а кхозуш.
Иза г1еттира, со а вицвина, со воцуш, 1адда витина.
Г1аж борчах схьалецира, букъ т1ехьашха куьйгаш т1ехьа охьа а тосуш.
Волавелира, цхьацца ког а боккхуш, гола саттор а доцуш, х1инцца ког баккха 1емаш санна.
Иза цхьа х1ума хетара, чохь са долу дийна х1ума, я пурженца лелаш йолу берийн цхьа ловзорг.
Х1ума генахь къайлайолуш, уьстаг1ий а охьадуьйладелира, соьга хьоьжуш лаьттина долу.
Цхьацца д1а а боьрзуш, д1абоьдура, важа хьежа т1аьхьа а соцуш.
Т1аьххьара газа яхара, «пхи-пхипп» олуш, мерах шок а тоьхна.
__________________
Ас сайн дега вийцира иза, суо чу ма-кхаччара.
- Ву, хьо ваха, ч1ог1а къонах ву иза а, Казахстанера дуьйна саг1а доьхуш, коьртана телхина ша бохуш...
Ши бер, зудий делира цуьнан Симпалатехь мацалла, цо кхин дола а ца дина.
Цхьа 1овдал ю-кх, кхин ма г1олахь цига, виталахь иза, - човхийра со дас, кхин а х1умнаш а дуьйцуш.
Цхьа сиха човхийра, дера, дагарца саьрг хадош санна.
Со кхин ца вахара.
Дагахь-м воллура. Дагара цкъа а ца волура.
Со цу аьхка деша вахара, Соьлжа-г1ала.
Воккха стаг сих-сиха хата-м хоттура ас, ц1ахь нисвелча.
- И 1овдал вуьйций ахь?
- Х1аъ, вуьйцу.
- И-м волуш ву хьуна! - олура соьга, сан хаттарна цецбуьйлуш, г1агг1анехь бийла а лой.
Сентябрь бутт бовш я октябран хьалхарчу деношкахь, к1ирандийнан сарахьуо,
юьрта йисте велира со, хьаьмц а, элхьамц а кхалла дагахь.
Суна уьстаг1ий гира воккхачу стеган керта уллохь: кхо газий, кхо буьхьиг, ши 1ахар, ши жий.
Уьш дежаш дохкура, цкъа хьала а ца таь1аш.
Кевна з1ар диллина дара.
Воккха стаг гуш а вацара.
Со сецира, бай т1е охьа а хууш.
Малх буза базбелла, анайисте лахбеллера, цкъа 1аьткъаш, серла а баьлла, юха ц1ийлуш, макхбелла.
Со юьрта чу вахара т1аккха, воккхачу стеган туьше х1отта.
Бахам дукха г1ийла бара. Цхьа чоьйолу жима ц1а дара, т1е кир а тохаза, раг1ун маь1иг а къаьстара.
Керт гаьннех йина яра.
Уьйт1ахь акха къена кхор а гора.
Кертан з1ар диллина дара, жимма схьа а та1ош, серех гезарийн мас а, уьстаг1ийн чоьш а дохкура.
Уьйт1е ерриг а макхъелла яра, латта гучу а даьлла.
Буц ян а яцара я бецан хелиг а. Буц уьстаг1аша д1айиънера, чудоьхкина хилча санна.
Со кхайкхира, уьйт1а а ваьлла.
Цициг хьаьдира чуьра ара.
Юха суна т1е а дог1уш, настарх хьерча доладелира.
Т1аккха 1аьхира, хьала а хьаьжна, аз доцуш санна, г1ийла.
Ц1ийнан не1 йиллина гира.
Кхин шозза а кхайкхира со.
Цициг д1адоладелира, со шена т1аьхьа вог1уш санна.
Со кхин меттах ца ваьлча, охьахиира, ц1ийнехьа д1а а дирзина, соьга юха а хьоьжуш.
Гур лоха бара, наьйаран гур.
Ас корта чоьхьа баьккхира.
Паднар яра, т1ехь истанг а.
Гоьлт1е ког а баьккхина, нийсса аркъал, некха т1ехь т1ек1ел ши куьг а долуш,
вижина 1уьллуш воккха стаг вара, кора к1елахь, паднар т1ехь.
«Тхьевсина ву-кх», - моьттура суна, суо лаьттачохь саца а луш.
Юха гезгамашош гира, ч1ениг т1ера - некха т1е, коран йистера - коьрта т1е а.
Чоьхьа а волуш, т1ех1оьттича, ши б1аьрг жимма кхоьлина гуора, ц1ока ерриг коьрта т1е а летта.
Сира, йоца маж а хаалора, т1аьххьара вета къевлина коч а.
Тар тесча санна вара, юьхьан бос а талхаза, жимма г1аьттина бага а гуш.
Маца велла а ца хаьара, нахана ганза, д1а орца даьлча, ши п1ераска т1ехдаьллера...


Дуьххьара цунах болу хаам, «Разбойник казачьих хуторов» ц1е а йолуш,
Петарбухехь араболу, 1887-чу шеран август баттахь.
Цу газет т1ехь цуьнан сурт а хуьлу, суртдиллархочо куьйга диллина, лергаш т1ехьа долуш ши мекх а,
б1аьштиг т1ехьа тетина г1аг1азкхийн ши маь1иг йолу куй а болуш.
Фамили Элбазов ю, ц1е Дута аьлла язйина; цуьнга хуьлучу кехата т1ехь Кондратьев Давид а вуьйцу.
Юха ЧК-ас лоху иза, Советан 1едал т1едеъча, Хонкарара, Ингалсара шпион ву бохуш,
цунна ворх1 мотт хаар а ч1аг1деш.
Т1аккха ОГПУ-с белогвардеец во, полколаган чин а долуш.
НКВД-ес цунах антисоветчик олу, центнаршкахь цуьнан деши а дуьйцуш.
КГБ-ес вийна, олий, кхайкхадо, Советан 1едал доххалц лаха а лохуш.
Х1инца х1ун ду-м ца хаьа суна, ФСБ кхоллаелча.
Иза велла бутт октябрь бара, шо кхузткъе шийтталг1а а долуш, ткъоалг1ачу б1ешеран.
Каш дийца сан бакъо яц, сайна дас дехкарца.
Цуьнан лелар а, вовзар а арахь дукхах хилла ц1ахьчул.
Цигахула д1а ду цо мел лелийна къоланаш а, бекхамна баьхна вер-ваккхар а.
Дег1астанахь иза вевзаш стаг а ца хилла, цхьаъ бен: Хилдехьара Т1уьшан Вуомарг.
Вуомарга Ц1интойн Дерказна дийцина.
Дерказа - кхечуьнга.
Т1аккха Кабин Мусига кхочу. Мусас тхан дега дийцинера.
Суна дас вийцинера иза, 1992-чу шеран 1ай, Советан 1едал доьхча.
Со тахана а ца х1утту цунах дерг ма дарра дийца, пхи мотт хууш-м хилла цунна:
гуьржийн, эрмалойн, г1ебартойн, г1азкхийн, суьйлийн.
Ден ц1е Т1удаш ю, Элбазан Т1удаш, шен ц1е - Дарта.
Тайпана зусашха вуьйцу, Дуйн 1умин гарах, ц1енна хууш цхьа а вац.
Иза шен ц1ахь, Нохчийчохь, ц1е йоцуш лелла, цунах ду цуьнан некъаш наха
шайн-шайна т1еийзор а, Сарсакъах дина туьйра санна.
Х1у цо дола а ца дина, ц1ийнан з1е хаьдда а ву.
__________________
Со х1ара яздан 1992-чу шеран т1аьххьарчу дийнахь волавелла,
май беттан ткъе еалг1ачу буса чекх а доккхуш, ши эзар кхоалг1ачу шеран б1аьста,
Соьлжа-г1алахь, гена боццуш лаьтташ муьжгийн салтий а болуш.
Нохчийчохь шолг1а болу т1ом боьду пхоьалг1а шо а ду,
суна иза, т1ом, х1етахь дуьйна хадаза хета,
Элбазан Т1удашан к1ант Дарта буо хилча дуьйна схьа
я цул а хьалха, цуьнан да а, денда а бай хила дуьйладелча...
1992-2003 шш. б1аьсте, май.

Dodam
22.11.2007, 19:17
Вааа,Додам, ма г1уллакх дора-кх ахь. Х1ара болх болийна ас, амма чекх баккха мокъа ёцуш жимма йоьхь1аьржа яра со.
Дела реза хуьлда хьуна!
Д1аязделахь хьайн аьтто белахь. :rolleyes:
Сельма, Дождикас х1ара тема карла ца яьккхинехьари
суна-м дицделлера хьуна и "Папка" ц1е йолу дийцар а,
аса хьуна г1о дийр ду алар а)) :rolleyes:
Тахана кхина жимма набрать дина ас иза)

Dodam
22.11.2007, 19:28
...Папкин з1е д1аузу, т1екъовлуш. З1е халла йоьду, тийсалуш, папкин бертиг юууш санна.
Юха д1асайохку папка: охьаюьллуш, схьаоьцуш, д1аерзош, схьаерзош.
Т1аьххьар а костюм т1еюхий, папка аьрру куьйга схьа а лоцуш, араволу, коьрта, кад санна, жима, горга, тиша шиляп а туьллий.
Мачаш а лаьтта якъаялаза, лекха к1ажа болу 1аьржа мачаш. Мачийн к1ажош дааделла ду, пурх диг диттича санна.
- 1айг схьаба! - мохь туху цо.
1айг схьабохьу, шина шацца беха, г1еххьа мекха летта а болуш.
1айг-м оьшуш а ца хуьлу, мачаш иштта а шуьйра ю, делахь а 1айг т1е ца тоьа, 1айг ца хилча - кеп ца хуьлу.
Араволу, ков т1екъовлуш. Леррина воьду, яь1на нис а йой, ког бухара д1а ца ловзуш, голашкара ийабеш, жимма шуьйро-о дечу сонтачу боларца.
И х1усам цуьнан шен яц.
Шайн х1усам церан наггахь бен ца хуьлу. Уьш, даима бохург санна, нехан квартирашкахула лела, цкъа хиллачохь кхин ца хуьлуш, шаьш д1а кхаьч-кхаьчна меттиг, дихкина лаьттачу ж1аьлин гуо санна, кхеллех хьала а юзуш.
Цхьаъ дуьхьал кхета.
Папка аьтту куьйга хуьйцу, вукхо шега салам делча, куьг ц1еххьана д1а ца дала, соцунг1а хуьлуьйтуш, папка юха аьрру куьйга яккхархьама.
Салам-маршалла чекхдаьлча, и ерриг а серенада - цхьана дашах, цхьана дашца, цхьана дашо латтош йолу.
- Д1алела-кх, балхахь ву бохуш, министро аравалахь, хьенех, долуш дерг хир ду вайна аьлла... Цуьнца, министраца, цо юха, министро, цхьацца д1асахьежош... Министро аьлларг ца дича а... юха министр хьан хьаьким а хилча, адам хиларал совнаха, министро...
- Машен хилча атта хир дара, - олу вукхо, цхьаъ ала деза-кх ша моьттий.
- Машен а... делахь ю-кх, эцца министраца, юха цо - министро - жимма собар дехьа аьлла... Нийсса ах болх чохь-м буьсур бара. Министр вара «Жигули» хьехош, машен яц-кх иза ас а аьлла... Юха х1ара белхаш бац, х1ара белхаш, министр массанхьа а лара ца веш, цунна г1оьнна бохуш, министрана... Х1ара белхаш бац, х1орш! Х1ара белхаш, - аьтту куьг ластадо цо, х1ора а п1елг ша-ша боккхуш, ахьар луьйсуш санна.
- Болх Дала декъалбойла, - олу вукхо, ша муха водур вара ца хууш, жимма юьстах а таь1аш.
- Дела реза хуьлда, Дела реза... Халкъан дуьхьу бохуш, х1ара халкъ, вайн миска халкъ... Министраца сих-сиха и дуьйцуш, министраш а ма бац берриш а... Вайнаха атта олу министрана... Министро... Министрах... - ладуг1уш верг г1еххьа гена волу, «министр» боху дош лерера ца хедаш: «Дела вала-кх хьан а, цу министран а, сайн г1уллакх доцург дуьйцучу сан а да хьакхица», - олуш ша-шега.
Эххар а автобус т1е хуу папка ерг, массеран а б1аьра хьожуш, хьалаволий, стоммачу озаца доккха салам а лой.
Кора юххехь хуу охьа, дикка йовхар тоьхна, д1асахьакхалуш, ондда д1анисваларца.
Автобус 1аь1а, хьалаюзу, нехан г1овг1анаш г1уьтту. Цхьаболчара д1аяхийта боху, вукхара собарде олу, автобус частни ю.
- Адамаш дац частни! Адамаш пачхьалкхан гражданаш ду... Д1аяхийтал, дукха сиха яхийта! - ша дан дезачух х1инцца кхиъна, ц1еххьана меттавог1уш, мохь туху папка йолчо. - Сан дукхазза хилла министраца къамел, пачхьалкхан гражданаш, авангард! - кхид1а дешнаш ца девза, «революции» бохург кхузахь башха дог1уш а дац...

Dodam
22.11.2007, 19:30
Сельма, аса кхин д1а а язйийр ю хьуна,
Дала мукъ лахь!)

Dojdik
23.11.2007, 00:50
«Скажи, ты знала Хасана»

Мы с ним вместе чабановали в горах. Отара была колхозная. Он меньше года назад вернулся из армии. Парнем он мне показался вежливым, хорошим. Я предложил ему отправиться со мной в горы, и он согласился.
Мы с ним сразу поладили. Бывало, загоним отару в кошару, растопим печь и лежим себе, отдыхаем.
Печь стояла посреди комнаты, а двое наших нар — по сторонам от нее. Дверцу печи мы всегда оставляли открытой. Лампу не зажигали, разве что если зачем-нибудь понадобится. Переговорили мы с ним многое. То есть это он мне многое рассказывал, как я понял позже, много позже.
— Нет, это вовсе не так... Подумаешь, вышла замуж девушка, за которой ухаживал три года! Так значит, она и должна была поступить. Человек она такой, стало быть. Оно и хорошо, что вышла. Прикинь, ты потерял всего-то три года! А каково было бы, если бы пришлось терять всю жизнь... Так-то вот...
Заводя этот разговор, он всегда садился на нарах.
В ту ночь, в последний раз хватая губами воздух, он все пытался улыбнуться мне. Или мне так казалось... Вряд ли у него были силы на улыбку.
— Знал бы ты, какая у Малики подруга хорошая, в магазине вместе с ней работает. Высокая такая, статная. Я скажу Малике, чтобы познакомила вас. Ты ей понравишься, я знаю.
По нескольку раз за ночь приходилось уходить в кошару, смотреть, не окотилась ли овца... Ходил всегда он.
— Бога ради, Аюб, погоди, я сам... не вставай... вот я уже и готов, осталось только один башмак надеть, лежи.
— Нельзя же разувериться во всех из-за того, что одна поступила так. Это ничего, пустяки. Ты знаешь, как это здорово, когда кого-то сильно любишь, светло как-то на душе... Знал бы ты, как мне сначала нелегко было поладить с Маликой! Я туда ровно семь месяцев ходил, каждый день, иногда — через день. Потом она приняла-таки мои ухаживания.
Иногда случалось, мы разговаривали и курили до самого утра. Курил он ужасно много, сядет, бывало, у печки и курит.
— Как-то гуляли мы с Маликой по парку. Хорошо было. Я мороженое купил... Точнее сказать, купил плитку шоколада и цветы.
— Одновременно? В один день?
— Ага. Сначала плитку. Потом вечером, когда расставались,— цветы. Когда я ей подал цветы, она здорово смутилась, покраснела вся. Эх! Был бы я тогда знаком с тобой, как сейчас! Подружка у нее красивая, ты не сомневайся. А какая у нее фигура! Одни ноги чего стоят! А талия... В жизни никогда не видел такой длинной и красивой шеи, как у нее! А чтобы красилась — ни-ни. У нее и так кожа гладкая, нежная.
В ту холодную ночь, когда неоткуда было ждать помощи, и я, плача, обнимал его, он все пытался сказать мне что-то. Неподалеку шумела река. В расщелине свистал холодный ветер. Мой крик завывающим эхом отражался от крутых скал.
— Вот что я придумал, Аюб. Когда наступит весна, вернемся домой, я съезжу в город, поговорю с Маликой, а потом — две свадьбы, одну за другой... Женим тебя на той девушке.
— Сначала женим тебя на Малике, Хасан.
— Нет, что ты! Сначала тебя. Тебе же скоро двадцать восемь. А мне и двадцати одного нет.
Когда наступит весна! Весна не наступила. Весна пожухла, чтобы не наступить уже больше никогда. Приход весны затянулся на целую человеческую жизнь. Весны не стало.
— Не перестаю тебе удивляться! Надо же, она вышла, замуж, и ты на шесть лет запер свое сердце, даже и не пытаясь познакомиться с другой девушкой! Удивительный ты человек — хватило же терпения. С ума сойти. Я бы в жизни так не смог.
Да, так он мне и говорил, примеры разные находил, удивлялся.
Чабанить становилось тяжело, наступали трудные дни, мело. Частенько наваливало снега, и нам приходилось потрудиться. Самую тяжелую работу он всегда брал на себя. Мне не давал даже покормить овчарок. Из кошары не выходил.
— Хасан, Хасан, что с тобой? Хасан, дружище... Ночь, река. Снег, серебрящийся в лунном свете. Скулеж овчарок.
— Я умираю, Аюб... я умираю. Конец... Всему конец, Аюб... Аюб...
— Ты куда?
— Пойду, пригоню отару.
— Подожди... Ради Аллаха, подожди... Ну вот я и готов, Аюб...
— Да ладно тебе, какая разница, кто пойдет...
— Нет-нет, я пойду, а ты оставайся, чайку вскипяти... Оставайся... Он ушел. Потом меня спрашивали, что я чувствовал, когда он ушел, какие мысли приходили. Не было ли, спрашивали, страха, каких-нибудь предчувствий.
Ничего тревожного я не чувствовал.
Когда он вышел, я подбросил в печь дров, налил в чайник воды, поставил его на плиту, потом лег на нары. Были какие-то мысли. Я помню их все как есть:
«Счастливый он парень, Хасан. Надо же так любить жизнь. Так верить в нее. В нем еще сохранилась эта детская светлая вера, любовь, убежденность в том, что все мечты сбудутся. Верно, он не пережил ничего такого, что сокрушает его веру. Такие, кого не обуздала жизнь, встречаются один на сотню. Это очень даже хорошо. .Хорошо, что с ним не случалось ничего такого, из-за чего теряют веру в жизнь и в людей. Нечасто удается встретить такого человека».
С этими мыслями я пролежал довольно долго, забыв, что и Хасан и отара бродят в горах. Я снял с плиты закипевший чайник, поворошил угли. После этого снова долго лежал.
Пришла на ум девушка из аула, которая, надолго лишив меня душевных сил, вышла замуж, вспомнилось и другое. И только потом я встал и вышел. И тут вижу — овцы, жуя жвачку стоят возле кошары. Козы, те зашли в кошару. В голову пришла успокоительная мысль о том, что Хасан разыскивает, наверное, где-нибудь ослабевшую хромую или больную овцу.
Слабые овцы все были на месте. Я закрыл кошару, немного повременил, потом окликнул его.
Ответа не было. Я кричал снова и снова.
Далеко вверху, на краю обрыва, залаяла собака Таго. Остальные овчарки были здесь. Тогда я стал звать: «Таго! Таго! Таго!» Собака залаяла снова, не так, как раньше, а скуля, словно от голода.
Я пошел к ней.
Я громко кричал. Ответа не было. Потом, когда я поднялся в гору, овчарка, не двигаясь с места, стала, поскуливая, лаять.
Хасан лежал в расщелине, ногами в воде. Луны не было. Кругом высились черные, словно угольные, горы.
— Хасан! Хасан! Что же это такое... что с тобой?.. Хаса-ан!
Во внутреннем кармане пиджака он всегда носил большой нож острием вверх.
Он шел по краю обрыва и оступился. Видно, полы тулупа и пиджака распахнулись, а когда он упал, нож, на всю длину лезвия вошел в его грудь слева. После этого он покатился с обрыва вниз, сломал ногу.
Я перевернул его на спину. Я рыдал, хватал его, не зная что делать, кричал, просил о помощи, которой неоткуда было здесь ждать.
— Аюб... Аюб... Все... я... умираю... Аюб... Не плачь, перестань... Воды... принеси воды... воды... Аюб...
Потом, когда прошло немного времени, я поехал в город. Отыскал тот самый магазин. Малика — высокая, красивая, стояла напротив меня. «Что мне говорить? Как сказать, что Хасан умер? Что же она станет делать, узнав это?»
Я подошел к ней. Немного помедлил.
— Девушка... Тебя зовут Маликой? Ты была знакома с Хасаном?
— С каким Хасаном?
— С Джабраиловым, из села...
— Я... Я не знаю его...
— Невысокий такой, такой...
— Я не знаю никакого Хасана.
— Как?
— Среди моих знакомых нет ни одного Хасана.
— …
— А в чем, собственно, дело? Почему ты меня так расспрашиваешь?
— А?
— Я говорю — что случилось, почему...?
«Знал бы ты, как это хорошо — любить кого-то... Ну и что, если любимая вышла замуж. И как это можно так — прожить целых шесть лет, ни разу не взглянув ни на одну девушку. Девушки — они же не все одинаковые».
Пока я стоял в магазине, начался дождь. Он шел крупными каплями. Сигарета. Курить было и трудно, и легко.
«Как это ты сумел — за шесть лет ни разу не заговорить с девушкой, просто удивительно... Подумаешь — замуж вышла! Это даже хорошо. Выбрось из головы. Забудь. Пустяк! Когда наступит весна, мы с тобой поедем в город...»
... Когда наступит весна...
Навстречу мне двигались люди и машины. Дождь... Дороги были мокрыми... Дороги...

Yokx-Baab
26.11.2007, 19:34
дел рез хийл за рассказы, они очень поучительны, стыдно признаться, но на русском так легко читать а на родном в 3 раза медленнее читается, хорошо что кто ото их перевёл.

Dodam
30.11.2007, 22:22
Нахана ца хаьа х1ара мила ву, амма - бакъ а долуш - хьаьким вуйла хаьа: царна кхуьнан галстук го, урс тосу-уш яьшна маж а, костюман некха т1ерчу киснахь йоллу мода летта-а къаьста ц1ен расчестка а, и салон хьалаюьззина - садукъош лаьтта - «Тройной» 1ат1аран хьожа а, аьрру куьйга (къовлуш схьалаьцна) г1айба санна стомма папка а.
Нах д1атуьй. Шопар а ву «г1ам-г1им» деш, г1аравала а ца х1уттуш: хьаьким - хьаьким ма ву, мухха хилча а, Нохчийчохь-м - х1етте а.
Автобус т1ера охьаваьлла - кхин цкъа а галстукан шад а нисбина, - галстук йол-йолчу стаге (б1аьрга т1е б1аьрг х1оттош - иза т1ех ца валийта) байн корта а те1ош, сих-сиха шена т1е а хьожуш, мелаша д1аволало шен шуьйрачу, доккхачу боларца, т1ех йол-йолучу машенна резавоцуш т1аьхьа а хьоьжуш.
Конторе д1акхоччуш цхьамма машен чу хааво иза, цхьана хьаькимо, иза цу чуьра вуйла хууш, контора чуьра, цуьнан болх шена ца бовзахь а.
Болх-м цуьнан цхьанна а ца бевза, я кхунна шена а.
- Г1иллакх дика ду! Дела реза хуьлда! - олуш, леррина не1 а йоьллий, ший а ког цхьаьнний аракхуссуш, г1анта т1е пурх а воьрзий, папка аьрру т1ома к1елахь а йолуш, буьрка санна хьалах1утту, кхоссалой.
Х1ара чу ваьлча - контора чу, - массеран а кортош кхуьнга хьовсу, куьйгаш а совцу шаьш дол-долчохь.
- Салам 1алайкум! - кхуссу кхуо, меттах д1а а ца волуш, уггар а тоьллачунна т1е б1аьрг а х1оттабой.
- Ва1алайкум, ва1алайкум, - массо а г1отту шег-шегара, вовшех юьхь а идош.
Т1аккха охьаховшу: «Схьавала, охьахаа... мичахь... стол... г1ант, цхьа г1ант лойша», - мохь а бетташ дехьа д1а, кабинеташка.
Кхуьнан цу чохь г1ант а ца хуьлу, я стол а, я хьо бу-кх аьлла, д1абийца болх а.
__________________
- Цхьанхьа д1аязвехьа, цхьаъ ву алий, бен а дац хьуна, цхьанхьа д1а, - карзахвуьйлу лакхарниг, дуьхьал схьа куьйгаш а кхуьйсуш, бухгалтеро шега: ведомость муха х1оттаде ша, х1ун алапа ду цуьнан, белхан ц1е х1ун ю аьлла, хаьттича. - Ца хаьа, суна ца хаьа, цигара схьа, цара... цигахула цхьаьнга телефон а тоьхна, «х1аъ» ца аьлча ца волуш...
- Фамили мукъа а х1ун ю цуьнан? - хоту цецъяьллачу бухгалтеро, г1еххьачул кхера а луш.
- Собар делахь, мичахь... цхьанхьа и кехат, - стоьлан г1утакхаш д1асауьйзу, д1атоьттуш-схьатоьттуш, цхьацца уьссазза д1аса а хохкуш, - х1а-а, карий! Да велла... эх1, ца хууш. Д1аязвел, д1аязвелахь: Т1урт1ушов Турпалбек Сап1арт1ураевич. Кхийтин хьо? Х1аъ, же, ялолахь, иза кху чу ца воуьйтуш, цо и папка охьа а йиллина, «так» бохуш, сарралц... Же, же, хьадалахь...
«Зам помощника заместителя начальника отдела» д1аязво цара иза, къемата оьшуш а доцу, я шайна а х1ун ду ца хуу - помощникан зам боху дарж а кхуллуш, цунах - оцу стагах - помощник яздан ца баьхьаш, помощникан заместитель а вой.
__________________
Юха цунах, папка лелочу помощникан заместителх массо а кхоьру, техничкана т1ера (иза мукъа а х1унда кхоьру те?) министрана т1екхаччалц.
Уьш цхьа а - вай лакхахь ц1ерш яьхнарш - и т1аьххьара минот д1аяллалц балха т1ера ц1а баха а ца баьхьа, белхан г1уллакхна воьдуш верг а, со цига воьду шуна, хьенеха вохуьйтуш ву со бохуш, цхьаьнгга а боцу юкъара мохь биттиний бен, цкъа а чуьра ара а ца волуш.
Ткъа важа, папка лелориг, х1ора а стоьлан маь11е хууш, церан юьстахдаьлла кехат-х1ума, цхьа ладам боцуш санна, цхьа бен доцуш, иштта д1а - сингаттамна лелачуха, п1елгашца д1аса а тоьттуш, т1ек1ел дохуш, бертал дохкуш, цу т1ера цхьаъ-м толлуш хуьлу, терахьаш гича балдаш а детташ.
Цуьнан б1аьрг ца кхеташ, цунна ца гуш, иза ца хьожуш цхьа х1ума а ца дуьсу. Цара цхьаъ леладойла а хаьа цунна. Х1ун ду ца хаьа.
Иза иштта чекх а волу, х1ора а кабинета чухула, массо а стол лоцуш, массанхьа а охьахууш, сих-сиха папка кегош, кехаташ д1асадохкуш, цхьаццанхьа ручка 1уьттуш.
Ручка-м цо кест-кеста 1утту, ша ц1а вахча, буьйсанна.
«Даважу да Вашего (вашего бохучу дешан хьалхара В элп доккха дуьллу цо) сиведени гулбокоуважами Аликсандр Питрович што расхишатся народна гассударстванни состваннаст...» - кехат дехха хуьлу, ша дага мел лаьцна терахь а, ведомостан лоьмар а - массо а кехат шен-шен ц1арах т1е а яздой.
__________________
Балхара ц1а воьд-воьдург, сахьта т1е хьоьжий-хьоьжий - мелла а хан т1ех а йолуьйтуш, - цуьнан (папка йолчун) 1одика а еш, араволу.
Т1аккха, араваьлча, цхьа г1ийла конторе юха а хьожий, жимма собар а дой, ц1еххьана д1атасало, «1ай-й» олуш, куьг а ластадой, сада1а йиснарг ма к1езиг хан ю-кх, ма сиха кхочу-кх 1уьйре - г1уьраш а беш ша-шега.
Папка ерг а волу т1аьххьар а ара, техничкина горгам мичахь, муха хьакха еза д1а а дуьйцуш.
Техничка башха реза а яц, луш дерг цхьа алапа долуш санна, «хьаькимо» ечу 1иттаршна. «Царна х1ун ду, царна - хьаькимашна, к1айн кучумаш а юьйхина, мерз-мерзаниг дууш... Хьаькимийн маца хилла белхалочун бала», - боху цуьнан даго.
Ткъа «хьаьким» - к1айчу куча т1ехула къорза галстук йихкина волу папкин да - низам х1отто-ош ц1а кхочу, х1уш духкуш йолу йоккха стаг а човхош - нехаш яржорна, автобус чохь порядок а еш.
Порядок-м цо ша д1акхаьч-кхаьчначохь йо: базарахь а, туьканахь а, собранехь а, митингехь а.
Х1а-а, митинг, митинг хуьлу цуьнан герз, цуьнан лазар, цо доь1у са а.
Цигахь ву иза верриг а - митингехь: «б1ов» бохзу буг1а а, «к1алц-к1алц» ден цхьогал а, хи д1асадоькъу апари а, х1ордала хецна ч1ара а.
Йозанна башха говза вац иза, «он, она, оно» боху ц1ерметдешнаш мичахь, муьлха дилла деза а ца хууш ву, амма мотт буй, мотт! Мате нана йолуьйтуш а ву-кх, 1уьргара лаьхьа а, ж1аьлин багара даь1ахк а йоккхур йолуш, дуьхьал ахь ша юкъах а ца воккхуш, и мотт д1алебан витчахьана - цунна даа а ца оьшу я мала а, ков-керт а я бахам а - дийца витчахьана, дийца...
Дош луш верг а иза хуьлу, юха и дош хадош верг а; митинг д1а а цо йолало, чекх а цо йоккху; т1аьххьара резолюции а цуьнан дешнашца т1е а оьцу.
Цхьа 1едал керчачохь, г1овг1а йолучохь, дуьйцучохь - цхьанхьара схьа гучулоьлху уьш (я лоьлхуьйту), шайн папкашца, галстукашца, цу хьелан дай хуьлуш, мохь бетташ, г1ара ийеш, оццул долу адам мичча а 1уьрга чу кхуьйсуш, я шайга кхосса аьллачу.
Юха хилларг хилла даьлча (вуьйриг - вийна, воккхург - ваьккхина, буй-т1ара д1айирзича), «т1ап» олий бов, цкъа а хила а ца хилча санна.
Т1аккха юха а - цхьаъ хуьлучохь, хьалха санна бухахь хуьлу, вог1-вог1ург самсавохуш, харц гечо марздеш, долуш дерг т1ек1елдоккхуш.
Муьлххачу а пачхьалкхан, муьлххачу а 1едалехь, муьлхха а къам ахь схьаэцча - х1ора а 1едалца уьш хуьлу я иза цхьаъ (шеца кхин цхьа а воцуш санна), хийц-хийцалучу 1едалца цкъа а хийца а ца луш, цу 1едална хастам беш, уьш буьйцуш, кхайкхош, царна х1олламаш х1иттош, церан ц1арах байракх еш.
Шун лулахь а хир бу-кх уьш, х1ара Зайл-м (ас вуьйцург) суна гена боццуш бу, оцу шен папкица, ц1ен-къорза галстук а йолуш.
Валлах1, и гича - цуьнан сайх б1аьрг кхетале - ков меллаша т1е ма къовлу а (суо т1ехьа д1а а лечкъаш), утармех эчиг хьакхаделла а, тата далар ца дезаш.
Кхин болх-некъ болуш стаг а ма вац шуна со, яздархо ву бохуш, х1ара къоламаш хьекхар бен, х1етте а дац цхьа, цхьа дагна ца деза-кх, цхьа муха эр дара иза - болуш бу-кх уьш, хир а бу, даима ишта хилла а бу.
Со суо а башха ваьхьаш-м вац х1ара дийца, 1одика йойла шун.
Сан ц1е ма яккхалаш, Деладуьша ма дийцалаш, со мила ву д1а...
Ас боккъал а боху шуна, боккъал а.
Вай девзаш а дац шуна!
Кхийтирий шу? Девзаш а-м дац, я х1ара ас а ма ца яздина.


Соьлжа-Г1ала,

2002 ш. 7 апрель

Dodam
30.11.2007, 22:31
))) 1але, со ма цецъяьллера-а))
Аса лоьхуш ерг "Муса Бексултанов-рассказы" тема ма яр))
Ладно, разобрались))
Со тахана Муса волче балха ма яхнера!)
Цуьнга маршалла д1адала дезаш яра со
цхьана доттаг1чуьнгара)
Кхин цхьаъ книга ара яккха кечам беш ву ша бахар Мусас)
Керланиг яздеш дийцар а дара,
тетрадь дара хьалха 1уьллуш, т1ехь йозанаш а долуш)

Сельма
03.12.2007, 20:55
))))))))))))))))))
СубхьанаЛЛах1!
Сан йиша, ма хаза яздина-кх Мусас и дийцар!Мел дешарх к1орда ца до иза...
Доккха х1ума хьаха ду сел нийса и васт кхоллар..."хьаькман" сибат ма дарра ду дан-м... :biggreen:

Dodam
04.12.2007, 07:51
Со суо а башха ваьхьаш-м вац х1ара дийца, 1одика йойла шун.
Сан ц1е ма яккхалаш, Деладуьша ма дийцалаш, со мила ву д1а...
Ас боккъал а боху шуна, боккъал а.
Вай девзаш а дац шуна!
Кхийтирий шу? Девзаш а-м дац, я х1ара ас а ма ца яздина.

Сельма, сестренка, иза дийцар яздинарг Муса а ма вац, ваций? :))))))))))

Dojdik
18.12.2007, 01:44
Лил сильный дождь. Втянув голову в плечи, Хаси медленно шел по дороге, ступая по лужам и не обращая внимания на то, что ноги у него давно мокрые. Иногда останавливался, подставляя лицо дождю. Снова шел. Когда он подходил к многоэтажному дому, дождь полил еще сильней. Поднявшись на четвертый этаж, он позвонил.
- Кто там? – послышалось изнутри.
- Леми, ты один?
- А, это ты, Хаси?
- Я.
- А я тут закрылся. Отец не приходил еще. А мать ушла к Джокалу, у них сын из армии вернулся.
- Он в Афганистане служил? – Хаси уселся на кресло.


- Да.
- Не ранили его там? – Хаси оглядел комнату.
- Нет.
Леми включил телевизор. Московский «Спартак» играл с какой-то командой.
- А как там сыграли наши, читал? – Хаси взял с дивана раскрытую книгу.
- Проиграли. Один – четыре. Да разве это команда, спекулянты одни. Говорят, хороших игроков и то без взятки не берут к себе, - махнул рукой Леми.
- Интересная книга? – спросил Хаси.
- Да про мальчика одного… из школы сбегает, не учиться…
- А кто автор? – Хаси закрыл книгу, посмотрел.
- Сэленджер. Американец…
- У них всегда дети странные какие-то… «Генералы песчаных карьеров» смотрел? – Хаси положил книгу на стол.
- Смотрел.
- Мне фильм понравился очень. Как там парни дрались.
Они замолчали. Леми наблюдал за Хаси. Хаси уставился на экран телевизора, но он его не видел. И Леми ясно было, что он его не ведет.
- Что нам задали назавтра? – спросил Леми.
- Не знаю.
- Ты не был сегодня в школе?
- Был. Не помню.
Они снова замолчали.
- Леми.
- Что?
- Когда твой отец вернется? – Хаси теперь сидел, уставившись в пол.
- Ты один опять, да? Матери нет дома? – спросил Леми.
- Он же был другом моего отца, я и раньше хотел сказать ему, я не могу больше…
- Ты рассказывал мне, - Леми хотел выключить телевизор.
- Оставь, не выключай, - попросил Хаси! – Леми!
- Что? – Леми избегал прямого взгляда Хаси.
- Что бы ты делал на моем месте? Если бы у тебя отец сидел в тюрьме, а мать пропадала бы по ночам? Мне же тринадцатый год уже…
Леми не ответил.
- Сколько осталось твоему отцу? – спросил он, не глядя на Хаси.
- Три года он отсидел, пять осталось. Хаси думал о матери. Ему не хотелось этого. Но мысли о ней никогда не покидали его.
- Я ходил к бабушке. Матери там нет. Бабушка всегда заступается за нее… не люблю я их всех. Она и раньше уходила, вроде как к бабушке, и возвращалась только к утру. Я убью ее…
- Что?
- Ничего.
Он все еще смотрел на пол. Неподвижно сидел и смотрел в пол. И снова они долго молчали. Потом оба смотрели на экран телевизора. И оба его не видели.
- Если б мне было пятнадцать… сил же не хватит… боюсь, я ничего не смогу… - Хаси замолчал.
- Пройдет три года, отец твой вернется… Он сам сделает, что надо, а ты… а мы с тобой маленькие еще, - Леми замолчал тоже.
- Я подумаю, я соображу что-нибудь, - сказал Хаси. – Дом подожгу. А сам сбегу к деду. В дверь позвонили.
- А, Хаси пришел, - Лемина мать была веселая, улыбалась.
- Ух, такой дождь на улице! – вошел Лемин отец. – О, это ты, Хаси! – воскликнул он. – Два разбойника встретились?! Ага, телевизор смотрим? – И все. И больше ничего не сказал, ушел в другую комнату.
- Себила дома, Хаси? Она ходит на работу? Я так давно ее не видела, - повесив плащ, Лемина мать надела тапочки.
- Дома, - ответил Хаси и быстро посмотрел в Лемины глаза.
Шея и уши его покраснели.
Немного посидели у телевизора, думая каждый о своем, слушая, как дождь бьет в окна.
- Леми, я пойду, - Хаси направился к двери.
- Подожди… почему ты уходишь? Мы помешали вам? Ну пройдите в ту комнату, посидите еще, - заладила как всегда долго и однообразно Лемина мать.
Леми взглянул на Хаси. Тот ответил ему долгим взглядом и молча вышел на улицу, в дождь.




***


Навестить Хаси в больницу пришли все его одноклассники. Их не пустили к нему. Они приходили еще, снова и снова. И их, наконец, впустили. Хаси весь был в ожогах, с ног до головы. На нем ничего не было надето, только простыня висела сверху. Почти все тело было зеленное, и лишь кое-где, куда не попала зеленка, - желтое. Девочки плакали. И мальчики тоже. Прикусив губу, со слезами на глазах стояла учительница.
- Как это случилось, Хаси? Ты, наверно, спал, газ… Бедная мать… а-а-а… - учительница вдруг зарыдала в голос.
Женщина в белом халате сказала им, чтоб не шумели.
Леми не плакал. Он смотрел на Хаси. И глаза Хаси тоже останавливались на Леми.
- Леми… - зеленные губы Хаси сомкнулись, чтобы выговорить еще что-то.
- Я знаю, Хаси, почему ты… назло… ты не выбежал оттуда…
Леми стоял совсем рядом с Хаси. У него дрожали губы. Ему хотелось плакать. Но плакать он не мог. Что-то застряло в горле. Причиняло боль.
Хаси все еще смотрел ему в глаза.
- Хаси-и-и, - Леми зарыдал. Горло освободилось. Леми плакал громко, с сердцем.
Женщина в белом халате снова сказала, чтоб не шумели, а то она выгонит их..
- Я бы мог уйти, - сказал Хаси. – Я зажег и хотел уйти, но вернулся за книгами. И тут я увидел спрятанное между книгами письмо. Написанное твоим отцом моей матери… Твой отец… Теперь я все знаю! Если б я раньше знал! Я б их убил обоих, твоего отца и ее… Потом… потом, не успел я прочесть письмо, как начал задыхаться от дыма, потом я очнулся здесь… Погоди… я их убью обоих… твоего отца убью… я теперь… я теперь не маленький… я их… я их… обоих…




***

Сначала все было хорошо. Затем все прошло. Потом все вокруг стало как-то странно непонятным. Через девять дней Хаси умер. В тот день тоже лил дождь. Он лил целую неделю. Асфальт, люди, машины были мокрыми. Мокрым было все. Хаси повезли хоронить в село к его дедушке. Дождь прекратился. Начало было проясняться. Но снова пошли дожди. А однажды утром на улице уже лежал снег. Он был белым-белым. По белому снегу проезжали машины. А город был прежний..

Муса Бексултанов
С чеченского.
Перевод Л. Дадаловой.

Dodam
26.12.2007, 19:27
...Кхечу махкара - г1енакхоьлара - самаваларца хьан дайнарг:
хьуо ц1ера араваьккхича санна, хьо кхоьллинчу, винчу махкара,
гуттар а хьо хилла-хиллачу ван а вале, цкъа ваьхначу...
...буьйса зарзлуш, сахиларца, де г1аттале, дохк а таь1аш,
юха ц1еххьана, 1уьйрре оьккхуш, гуобаьккхина яьржа серло,
дуьххара де кхуллург санна, дуьненан хьалхара де...
...бода букълуш, суьйре таь1ча, де 1аржлуш, дуьне кхулуш,
д1ога цигахь, анайистехь, серлонан аса юткъаелча, -
кхузара цига к1елхьарадала, - эхартан ков санна хеташ,
мича орцанн г1отту-кх са, сино стенга сатосу-кх,
дуьненан йийсарера шен ц1а кхача садаьхьча санна,
мацах цкъа ц1ахь хиллачу, шен яйначу ялсамане...

Г1ан хадарца, самавалар, хьо ц1ера араваьккхича санна...
Буьйса зарзлуш, серло хьаьдча, дуьххьара де кхулуш санна...
Бода боларца, анайистехь дашо нур г1аьттича,
дуьненан йийсарера шен ц1а кхача са хьаьдча санна...

Х1ун ду-кх вайна цкъа дайнарг, дага ца далла дицделларг.
Ден иэсехь - Адамца а, Хьава вайн Нана а йолуш,
вай ц1а маца доьрзур-те, доьзал санна, цхьана тховк1ела,
дага ца далла дицделларг, ц1а кхачарца, дага а дог1уш?!

2007 шо,гуьйре

SIMAK
28.12.2007, 23:36
Кхана выходной де долчера (сам бак1дег дицач шадерг дар х1орш выходной=)), цхьа 2-3 рассказ напечатать ян нигат ч1агделла сан, так что ожидайте назавтра новые рассказы)

"Студент" (Ахмадов Мусана, цуьнан аьрха жималла дагалоьцуш) - 1993-2002 шо, "Г1ала еса х1унд яц тахан?" - 1986 шо, "Бохь боцу б1евнаш" (Сулейманов Ахьмадан безамна) - 2001 шо, "Наггахь сайн са гатделча" - 1979-81 шо...

Dojdik
28.12.2007, 23:38
Кхана выходной де долчера (сам бак1дег дицач шадерг дар х1орш выходной=)), цхьа 2-3 рассказ напечатать ян нигат ч1агделла сан, так что ожидайте назавтра новые рассказы)

"Студент" (Ахмадов Мусана, цуьнан аьрха жималла дагалоьцуш), "Г1ала еса х1унд яц тахан?", "Бохь боцу б1евнаш" (Сулейманов Ахьмадан безамна), "Наггахь сайн са гатделча"...

Юсуп, дика хира ду иза-м! Дала аьтто бойла хьа!

SIMAK
29.12.2007, 16:20
Юсуп, дика хира ду иза-м! Дала аьтто бойла хьа!
Дела реза хуьйла Анжела! Массо а бусалбачу стега бойла Дала аьтто!

Вот первый рассказ, 1 МБ архив, скачайте...))
"Студент"
http://www.sendspace.com/file/iqntu6

SIMAK
29.12.2007, 16:46
"Наггахь сайн са гатделча..", 687 кб, http://www.sendspace.com/file/e641ar

SIMAK
31.12.2007, 02:02
Хьусайн, бехкмабилизация, что так долго... :blushing: )

3 рассказ ю хьуна, "Г1ала еса х1унд яц тахан", "К1ентан да", "Бохь боцу б1овнаш"..

http://www.sendspace.com/file/blrozt


http://www.sendspace.com/file/3o4hua

Dodam
03.06.2008, 21:15
Со даим цецвохург адам дац кху лаьттахь
(адмаш суна 1индаг1аш хета, цхьана кхечух вайна
гушдолу, иштта вай-вукхарна а), и адам лелош долу кхин х1ума ду,
суна ц1е ца хууш долу.
Суна ца хаьа, сайга х1ара х1унда язло,
дага муха дог1у, мичара ду я хьан дуьйцу, хьан хьоьху...
Х1ора а адамца лелашъерг 1ожалла ю, адам дац,
цкъа каш чу юьжуш йолу, вайна ваьш ду а моьттуш:
суна велларг г1енах го, со цунна а го хир ву-кх, сайн адман
сибатехь, х1инца сайн йолчу ц1арца, юьхь-аматца, лерца а.
Цхьанне а (хета суна, со цунах тешна а ву) ницкъ ца кхочу,
г1ан ма-дарра довзийта, шена гинчу хеначохь,
я хенашца, кхетамца а. Г1ан цхьа дакъош хуьлу,
д1адахнарг хиндолчуьнца карарчух хоттаделла, сюжет а йоцуш
я туьйра а (юьхь а, юкъ а, чаккхе а къаьсташ)
юьхьанцара дуьйна схьа чекхдаллалц хоттаделла долу.
Бер доьлуш гина суна, вайна тхьевсина ду моьттучохь;
хьайбано корта лестош а, наб кхетча санна, дижина 1уьллуш.
Цкъа ж1аьла а летира г1енах, т1ебиллина ши б1аьрг а болуш.
Хьан эр ду, шен г1енахь дийлина бер,
цу г1енах а иштта бер ду, ша самадаьлча хуьлуш долу?
Хила там бу цунна цигахь (ша доьлхучу хеначохь) ша цигахь
хилла хан го, кхузахь ша бер хилале.
Бер доьлхуш а ма нисло, цунна гуш дерг х1ун ду-те?
Хьстаг1а ду-кх, сарахь (2002-чу шеран, январь бутт) балхара чу кхоччушехь,
чайнан цхьа стака а мелла, д1атаь1начохь суна наб кхетча -
суна моьтту-кх, наб кхетта, - киншка йоьшуш ву со,
юха хин тата хеза суна (хи ца дог1у дикка хан ю), т1аккха хи т1ех
а даьлла, кухни чу охьадоьду, со, горгам а буйнахь,
теса юха чу и хи охьадуьттуш а воллу, со ц1еххьана самаоьккхуш.
Суна хезнарг (г1енах) бакъ а долуш, хин тата хуьлу,
раковина чу детталучу, суна самах гушдолу.
Т1ехдаьлла-м ца хуьлу иза.
Цу балхах дукха воккхавеш, маь1ан черма чу а дохьий,
хи цу чу хоьцу ас, цхьана жимчу ц1узамца.
Хи к1езга дог1у, кеста хьала а дузур доцуш.
Сайна гина г1ан дагахь а долуш (айса ц1енкъара хи д1адаккхар),
сих-сиха чермига хьожу со, - хи боккъал а г1ийла дог1у,
цхьана юьткъачу т1айрица.
Суна хаьа, лаххара а ахсахьт-м черма хьаладуза оьшийла.
Со киншка а карахь аг1ор волу (г1ан суна дицделла),
хи суна т1ехьа а долуш, букъа т1ехьашха.
Киншка атта ешалуш хуьлу, Виктор Некрасовн «Записка зеваки»,
ч1ог1а дика мукъам болуш.
«Ванах, хи!» - суна дагаиккхича, ерриг а ц1енкъа хих юьзна лаьтта.
Айса тас схьа а эцна, хих т1адийна горгам теса чохь 1овдуш,
сан ши куьг ц1еххьана соцу, х1ара болх ас тховса шозлаг1а беш буй а хууш.
Суна ца хаьа, иза х1ун ду, г1ан а, само а шозза муха хуьлу,
г1енах гинарг самах а долуш.
Ас киншка толлу т1аккха, айса г1енах ешна йолу.
Суна иза дага ца йог1у, цхьа киншка хилар бен, самах айса
йоьшуш йолу Некрасовн «...запискаш».
Г1енах дерриг а девзаш хета, самаваьлча кхин дуй а хууш,
кхетам а хуьлу цигахь кхин, хьо хьуо хьайна дага а вог1уш.
Со дахарехь (х1инца шуьга д1алуьйш волу)
йозанца цхьацца лелош ву, яздархо ц1е йолуш.
Ас ч1ог1а хала яздо, цхьа дийцар яздан воьлча, шерашкахь чекх а
ца доккхуш: «Суртдоккхург» боху дийцар ас лело цхьайтта шо ду, хьалхара т1ом
а хилале. Сюжет товра суна цуьнан ч1ог1а, амма къаго ницкъ бацара:
«Дависа, Борхеса я Кортасара ма яздийр дар-кх хьо!» - бохуш,
суо-сайна оьг1аз а оьхуш.
Цкъа цхьана буса (ас буьйсанна яздо), цу дийцаран ойла еш,
хаддаза чухула д1аса а ихна, д1а а ца вуьжуш, аг1ор волу со, самонний-г1анний
юккъахь цхьаъ-м хиларе сатуьйсуш.
Суна наб кхеташ - сема ву-кх со, цхьана кхечахьа самаволуш.
Хьун ю иза, малх а боцуш, гобаьккхина сирла а го.
Юха кхин нах а хуьлу цигахь, со царна а, суна уьш а бевзаш.
Кхузара-м бац уьш, соьца кхузахь хуьлучийх.
Кхин адмаш ду-кх тхо, хьалха гуттар а цхьаьна хилча санна,
вовшийн дикка довза а девзаш.
Ц1ераш а яц оха йохуш, къамелаш а ца до, юха вовшийн кхета а кхета,
дан дезарг, цхьаьний деш.
Экха лохуш ду-кх тхо, ден а дийна, тхайна даа.
Карахь цхьацца цхьамза а бу, буьххьера ира а болуш,
кхоккха метар барамехь.
Ехха месаш а го суна сайн, малхехь даьгна йоьза дег1 а,
хенашкахь - дег1 хьулдеш - кхозу мокха ц1ока а.
Цхьа буг1а ю-кх оха эккхийна, бердах чукхосса юьгуш. Буг1а ч1ог1а
инзаре ю, 1аьржа-сийна, еха а йолуш.
Цхьа лам бу-кх, буг1а аьлча а, мерахараша дохк а г1ийттош,
бергаша схьакхуьйсу т1улгаш, коьрт-коьртал а хеталуш.
Берриг цхьа букъ бу-кх иза, токхам санна, хьаьдда боьдуш, генна
лакхахьайъелла белкорта а хаалуш.
Иза дуьхьал ерзахь, дойур дуй а хаьа тхуна тхаьш.
Тхан цхьамза цунна д1а а ца кхета. Д1акхеттарг а охьабужу,
ц1оканах чекх а ца балалуш.
Буг1а ц1еххьана сацаяла г1урту, кхос-кхоссалуш, тохалуш,
т1аьхь-т1аьхьа д1а бертал а йоьдуш.
Тхоьгара цхьаьний маьхьарий довлу, тхаьш тоьлла-кх моттаделла.
Тхо т1ег1урту, гобаьккхина, дехьа-сехьара х1оз а къовлуш:
ахк дуйла хаьа тхуна цигахь, кхин д1ахьада меттиг а йоцуш.
Оха цхьамзанаш цхьаьнний туху, серий санна, дог1а санна, стигал-латтий
дузу юкъ маьхьарца къора къаръеш.
Буг1а юхайоьрзу, дуьне санна, 1аьржа пен санна, доккха хьаж а долуш.
Ши ма1а чучча хьаьвзина го, б1аьргаш а ду, лелха санна, кедаш чуьра арадеъна.
Т1аккха мохь болу, бага а г1аьтташ, к1айн мазаш кхозу бетах.
Латта дегош санна хета тхуна, даьхнийн гурт йог1уш санна.
Цхьа а ца хуьлу...

Тхо цхьацца хуьлу, цхьаццанхьа д1асахьаьдда.
Суна лом го, ц1оькъалом, 1одан пха санна, сайна т1аьхьа дог1у.
Ма-хьаддалу д1ахьоду со, пийлиг санна, ийалуш, га лоцуш, пел лелхаш,
ког лаьтта охьа ца кхочуш.
Юха со вужуш, цхьана к1аг чу - со букъара аркъал воьрзуш, -
суна т1од го,
тоха ластийна, сайн коьрта т1е, юьхь т1е дог1уш, цхьа мохь эккха,
инзаре мохь, со 1уьллучохь, чкъург санна, хьаьвзаш - бесни йогу,
урс кхетча санна, цициг а го, сайн юьхь т1ера, кхосса а делла, ц1енкъа х1уттуш:
берриг а чо г1аьттина бу, д1овш тоха санна, айдина ц1ога, чилдакхаш д1асахьадийна,
к1айн цергаш, ц1ен мотт: - со кхета, сайн хиндолу дийцар - «Суртдоккхург» -
т1аьххьарчу дашца хила дезийла, цхьана дашо дерриг а дуьйцуш,
кху г1енан чаккхе санна, - ас юьхь т1е д1а катоьхча, куьг дерриг а ц1ех дузу.
Соьга х1инца хьан эр ду, соьга х1инца и ц1оькъалом цициг дац,
шен г1енах суна т1аьхьа даьлла, х1ара м1араш - сан юьхь т1ера -
ц1оькъалоьман лараш яц а?
Цициг тоь, цициг а хуьлуш - цунна шен г1ан дицло, сан г1ан соьца даха дуьсу,
со виснарг а 1адош.
Суна хезна (я дешна) цхьамма-м цкъа мостаг1чунна г1енах шаьлта тоьхна
бохуш, веллачуьра юха г1енах г1ан гучунна дуьхьал а веъна.

Ша леш, Со1дин Малакка (кхетамчохь а воцуш), доь доцуш вайначу
1ежин ц1е яьхнера, ц1ий хьанал дехьа шена бохуш, ша хьан 1анийн ц1ий.
Казахстанера ц1а еана, Хадишатан йо1 Секимат (нана цигахь елла хуьлу)
Залубина йилхинера, гор-бертал а етталуш, шен нанна, Секиматина
къинт1ераялахьара хьо, буса набарна д1ата1а йиш йоцуш ю-кх ша,
нанас и дехарш деш, ц1а а г1ой, хьо къинт1ераяккха шена, бохуш.
«Д1аяло, д1аяла, ели со хьуна къинт1ера, х1ара йо1 а ма хьийзае -
йистхиллера Залуба, шена дуьхьал д1а а хьаьжна, -
бедарш ма тиша ю-кх хьан, эхь а ма ду иза-м», - олуш.
Корталин Хантоти (сан денана), шен ц1ийнада 1едало вийча,
Ц1ийлла яхнера, шен майрачо - Адама - воттана делла хилла долу
уьстаг1ий схьадало.
Вукхо ша Адамера эцнера уьш, аьллера, воттана делла дацара, аьлла.
Цу буса х1ара, Хантоти, Махьмад волчу буьйса яккха сецча,
Махьмада г1енах Адамца къамел деш хезнера Хантотина,
уьстаг1ийн сибташ а дуьйцуш, вотта хилар а ч1аг1деш.
Тхан дас, Мозис, ша ц1а далийра олура и уьстаг1ий, дохкучо схьа а делла...

Мила кхетта-кх къайленах, мича кхетамца, х1ун некъ толлуш?
Мила, мичахь веха техьа-кх вайх,
мича хеначохь, маца, ша мила ву, х1унда ву хууш?
Суна ца хаьа, суо мила ву, хьо мила ву, иза а, - со суо сайна мила ву,
я хьо а - хьайна, важа - шена а, г1ан х1ун ю, т1аккха само а...
...Цкъа къаьстар хир ду-кх иза, кхузара цига боьду некъ,
цигара кхуза юхабирзича, ша дуьххьара хиллаче, хинболлуче, боллуче...
Цхьалха ду-кх тхо, я Аллах1! Хетар бен, хаар доцуш,
тхайн некъан юьхь ца гуш, некъах тилла, некъ байна...
2002-04 шш

Dodam
03.06.2008, 21:17
"- Бералла йисний хьоьца? - Бераллий... бералла йоцург, кхин цхьа а х1ума а ца хилча санна
хета-кх суна т1аьхь-т1аьхьа.
Бералла дага моссаза йог1у, нана го-кх суна сайн,
гуттар а къона, даим а тхоьца - шен берашца.
Ненаца суо гуттар а бер го-кх суна, иза лечу хенахь - хьо марша -
сайн шовзткъе масех шо хиллашехь.
Тхо цхьайтта бер дара, шина зудчо дина: ворх1 к1ант, йиъ йо11ий.
Х1етахь тилвизор а, тилпо а, компьютер а яцара, урам боцург.
Юьртара бералла ч1ог1а исбаьхьа ду.
Дахар ду цигахь: нохчийн доьзалан, 1адатан, нохчийн меттан дахар.
Хьуна юьртахь, бераллера валале, массо а х1ума 1ема,
кхузахь, г1алахь, къанвелча а ца1емарг.
Юьрто бер нохчийн 1ер-дахарна кечдо, ден-ненан башха къахьега а ца дезаш.
Стаг бераллехь аббадел веха, йисина хан м1аьрго бен а ца хуьлуш.
Нана дийна йолуш-м, иштта ч1ог1а а ца хьийзавора бералло,
нана д1аяьллачул т1аьхьа, иза бен, кхин х1умма а ца дуьсу-кх хьоьца.
Тхан урамехь дуккха а кегий бераш ду.
Сарахь, маьрк1ажехь, цу берашка шайн наной кхайкхича,
хьуо а д1авада везаш санна, цхьа синхаам тохало-кх хьоьца,
хьайга а нана кхойкхуш санна, иштта сарахь, геннара,
хезаш бен, гуш а йоцуш.
Бералла цкъа а ма ца къаьста стагах д1а,
нана д1а а яьлла, хьо т1аьхьависча-м - х1етте а..
Бералла гуттар а ненаца ю, нана цхьаьна йолуш бен, хьуна дагаян йиш а йоцуш.
Сан бералла соьца ю-кх даим а, цхьанхьа хезаш нана а йолуш,
х1инца суна гуш яцахь а..." (с)

Dodam
03.06.2008, 21:19
"...Цхьа са аьрха, са цхьалха, дуьне дош ца лоручу сина цу безамах дерриг а хуьлу:
дуьне а, эхарт а, х1унда аьлча, цу сих кхин х1умма а т1аьхьа ца дуьсу.
Юха цуьнгара - шен безамера - тешнабехк хилча,
и са ц1енна х1аллакьхуьлу: тешам ле цуьнан, къинхетам.
Ас безам а, бералла а цхьаъ ду эра дара я безам хьаьрчина стаг беран ц1еналле воьрзу аьлла,
массо а х1умнах къа а хеташ.
Хьайх тешна стаг лозу хьан, я айхьа хьуо тешийна стаг,
я хьайна теша лиъна стаг: хьуна хьуо бен цунах цхьа а кхетар вац моьтту,
иштта хьайх иза кхетийла а лаьа хьуна.
Иза ю-кх и г1айг1а, безамо кхуллу г1айг1а.
Хьуна - хьуо а, да-нана а, х1ара дуьне дицдойтург, г1айг1а ца хилча,
кхин х1ун хир ду, хьуна х1инццалц ца евзина -
хазалло кхуллу г1айг1а, хьох цхьа кхин адам деш,
хьоьца цкъа хилла доцу адам...
Везавеллачу к1анте санна, къайле ца юьйцу йо1а цхьанна а адаме, шен нене а т1ехь.
Безам хьаьрчинчу хенахь делла адам декъала хир ду аьлла, тешна ву со:
стаг х1етахь санна, са ц1ена, дог цхьалха, ойла маьрша хила йиш а яц...
Ас вуьйцург - къонах ву, боьрша х1ума а йоцуш, - бакъволу къонах.
Къонахчуьнгахь, безам санна, къинхетам а хуьлу, къинт1еравалар а,
шена цуьнгара - безамера - мел боккха бохам хилча а.
Амма х1ара дуьне кхин ду: дуьне дукха беса х1ума ю, дукха пайдабоцуш х1ума;
иштта бу цхьаболу нах а, дукхах болу «безамаш» а.
Суна безам - лазам хилла, цкъа а т1ера ца болу лазам..." (с)

Dodam
03.06.2008, 21:23
Геннара схьа, х1етахь дуьйна...


Кху заманна - зама йоцучу;
Ойла хьаьшначу шерашна а...
Х1ума т1аьхь-т1аьхьа тергал ца дан 1ема-кх хьо, я тидам ца бан.
Дахаро ша 1амаво-кх, шех х1умма а ца дуьсий а хоуьйтуш хьуна.
Хьо д1авоьду, схьа ма-варра, цхьацца бахьана хьалха а доккхий.
Наха бахьанаш х1унда лоьху-те?
«Хилла - вац» - иза ца тоьа, х1ора а вала везаш а хилча,
цкъа мацца а маршавала.

Кху наха д1а цецвоккху-кх, бен-бен долчу некъашца.

Х1ан-х1а, мичара, наха харцдерг ма дуьйцура, - уьш буьйлура.
Х1унда?
Уьш биц ма беллера, бицбеллера, цундела буьйлу хир бар-кх уьш.
Хьо ца вицлора, хьо цкъа а ца вицлора, - хьан некъан юьхь гуш ма яра,
де чекхдаьлча, буьйсанца, бодашкахь къегаерг цкъа!
Хьуна хаьара, некъ хедий, х1ара дерриг а цхьана ханна дуй а.
Х1аъ, цкъацкъа-м хьо а вицлора я бохур-кх, вицвелла, бераллехь...
Бералла!
Иза г1ан ду, г1ан ду-кх. Хьо бехке ма вац т1аккха,
хьайна хьуо а ца вевзачу, хан сецначохь, вицвелча.
Бакъ ма дац, цхьа адам жимчохь дуьйна (бераллера къандаллалц)
цхьана дахарца (шен дахарца), з1е х1отталуш деха бохург.
Хо1ор а м1аьрго д1а ма йов: цкъа бералла, жималла а,
г1еметта хан, къаналла.
Хьуна хета-кх, хьайца уьш цкъа хилча санна, иштта.
Хьо массо а ма хилла, юха цхьаьллиг цхьа а воцуш.

Ма тешахьа цхьаннах а цкъа а, урамашкахь, бераша,
«х1ус» бохуш, ж1аьлешца, къиза хьийзочу «1овдалх» бен.
Иза цхьаъ ву-кх гуттар а новкъахь, гуттар а д1акхаьчна а волуш.
Иза гуттар а ц1ахь ма ву, цкъа а новкъа а валаза -
чоь а, аре а, некъ а боцуш, - д1акхачаза, д1акхаьчна.

Хьуна делларг - гар ду-кх хьуна, цхьа м1аьрго, кхин х1умма а,
ойланах хила синтем а боцуш, хьежар бен, хьегар.
Хиъна 1ехьа, ла а дуг1уш, дерриг а чудог1ур ду-кх, т1ехдер ду-кх,
ган а гуш, цкъа хезча санна, мукъам а буьсуш,
стиглахь шерша мархаш санна, я доьду хи, 1ена дог1а а.

Суна гина, г1а мажлуш, буц якъалуш а, дацло де а.
Г1арг1улийн г1ар а хезна, малхехь г1отту зезаг а.
«Со а хилира кхузахь цкъа,
суна а гира малх», - гиний-те цкъа а цхьанна а,
шена гуш дерг х1ун ду хууш?

Гар дуьсу-кх, юха - хьежар.
Хета-кх хьуна, гича санна цкъа, урамехь бер,
ченашлахь (гуш а, хезаш а х1умма а доцуш) цхьа дуьне кхуллуш гича.
Т1аккха гуттар а юхахьежар, цунах (хьайх), цу берах, кхета лууш, кхиа а.
Цкъа а кхетар а, кхуьур а вац:
хьо цкъа а иза ма ца хилла, я иза х1инца хьо а вац.
Мичахь дай-кх я стенгахь?..

Ца кхета-кх, х1унда ца кхета, 1уьйренца бода мичхьа лечкъа,
де а мичара дог1у-те схьа, мох бижа д1а стенга боьду
я г1атта а муха г1отту-кх, цкъа хьуна гуш д1адахна хи,
юхадог1уш изза дуй?
Эзаршлахь, эзарчех цхьаъ х1унда къаьста, езалуш,
хьан са цо д1адехча санна, цуьнца хилча санна, даьхча санна.
Цагушдерг доккха х1унда ду-кх, гушдерг - сел жима а.
Хьо хьуо хьайна цкъа вицвелча, хьоьца хилла хьо а хьаьнца вуьсу-кх?
Лаьттара дуьйна йолу х1ара буьйса, механ тулг1еш ма-керччара,
стигала хьала керчий-те, шерашкахь я заманашца
хьан шераш а, денош а санна?
Со цкъа велча - д1атевсича, - денваллалц стенгахь ву-кх,
д1адахна са юха маца дог1у, мичахь дов-кха г1енаш а цуьнан.

Де делкъехь я 1уьйранна, сирла са довш,
суьйранна - цу дийнан дахалла хьоьца хилла адам мичахь дов,
б1ешераш тилча санна д1а, лацаделча санна, дайча санна,
дагалецамашка муха доьрзу-кх,
сурташ хуьлуш, сецна сурташ?
Оццалла болчу хиламехь, хиллачарех, дайначех,
цхьа м1аьрго х1унда къега-кх, дагалецамехь дагахь юьсуш:
цкъа маццах гина хьажар, я б1аьргаш, болар цхьа,
хьан х1етахь кхоллаелла хилла аьрха, б1аьрзе ойла а?
Х1ун даьхьна-кх цо шеца д1а, х1ун дайна-кх я х1ун дисна...

Велла гома я ваъалла цавезачу мостаг1чунна хьан
сино гечдечохь, доттаг1а х1унда ца вицло-кх
(вешел а чоьхьа хилла доттаг1а), мискъалазарраталла,
х1умалггала, цуьрригала даьлла хиллачу цхьана
г1алатна я цхьана дашна, цхьана вуохарна...

Беран хенахь, ненаца санна, шеца кхиъначу
доттаг1чо, 1едална ша воьхкинийла хиъча, кхойтта
шарахь ведда лелла волу Буг1арга во1 Зарма (цхьа а
дуьхьало яр а доцуш), ваьлла ша т1еваханера-кх цу
1едална герз д1а а луш: «Хьенех, хьо ву кхаьрца!», -
доттаг1чух шен б1аьрг кхетча.
Цунах кхета мила ву-кх тахана, мила ву-кх иза вовза а...

Ца оьшур-кх, ма ца оьшу, ирсе хила г1ерта лаар,
я хилча а ирс марздан, сацо г1ерта, 1ама цунна -
туьхан чам дуьра ма хуьлу, мазана т1аьхьа ахь кхаьллича,
дама лийсина цаца санна, хьо юха а цхьалха вуьсуш.

Ирсах вада ма везара, цахиндолчу г1уоза ирсах,
Делан лай зуламах санна, ирс ца ган, ца довза,
ца 1ехавала, ца хьага а...

Бода-серлонца, де-буьйсанца, бутт-шерашца хийцалуш,
синкхетамна я б1аьрсина лаца а, ган а йиш а йоцуш,
доьдучу хих я г1амарх д1ашерша зама мича
кханенга, мича тептаршка йоьрзу-те?
«Кхана» бохург хьанна, х1ун ду-кх:
я хилларг, хиндерг.
Тахненан юьхь а мичхьа ю-кх, цхьа сибат, амат дийца.
Селхана дерг а хьанна гина-кх, «х1ара ду» ала,
юха схьаган.
Хьо а мила ву-кх я мичара, мила ву аьлла,
муха кхета...

Цхьа жимма а д1ахервелча, д1а генаваьлча,
вицвелча, жа1у шен даьхнашка санна, кху адмашка
хьежа воьлча, цхьа «х1умнаш» хуьлу-кх нах,
меттаххьуьй дийна х1умнаш, зингат а, гезг а, н1аьна а
санна, сахаддалц евдда хьийзаш, боданца шайн
1уьргашка лечкъаш, серлонца юха аратекхаш,
цу н1аьнел я зингаталла чо биллалла къаьсташ а йоцуш,
цхьаъ вукхулла тола г1ерташ, кхалла г1ерташ, эшо а.
Хьенан, х1ун толам бу-кх, мила ваьхна-кх
шел т1аьхьа а...

Юха лехнарг а х1ун ду-кх ахь, ахь къийсинарг,
даьхьнарг а, хьан бедар а хьол т1аьхьа йисча, хьан
1аса а, к1архаш а.
Цхьаъ некъахо хуьлий вог1уш, важа - паччахь,
ялхо, аб-абаде д1акирчинчу заманех х1ун хили-кх,
«иза - и вара, ткъа важа - кхин», бахар бен
кху лаьттахь, диттах дайна 1индаг1 санна,
1индаг1 доцуш д1аихначу.
Х1ун дити-кх ахь кхузахь, хьо д1авахча х1ун телхи.
Геннара гуш д1атехволу цхьа некъахо шен
1индаг1ца, кошан берте 1индаг1 бен
паччахьо а х1ун даьхьна-кх.
1асанна т1е букар а те1аш, лаьттан юьхь а ларъеш,
шен некъан чаккхе а гуш, чекхволург мила ву-кх,
буьйса-буьйсанна юй а хууш, де-дийнан, дег1-лаьттан.
Цуьнан тезет ма беса го-кх, ма къен бу-кх бахам а,
нахана шайх бехк хеташ, нах бицлуш, къарлуш,
цхьа дуьне кхулуш санна, цхьа дуьне духуш,
сел иштта беса, беркъа тезет ма язло-кх кхетамна,
некъахо хилла д1аваханчу оцу мискачу хьешан тезет,
чарташлахь чурт а ца къаьсташ, белхар а доцуш,
бекар а, цхьа хила а ца хилча санна, ца ваьхча санна,
воцуш санна...

Къам ц1ера даьккхинчу б1аьста, хьан ненаваша Бисолта,
къола динчу шен доттаг1ашца, 1едало ша лаьцна
вуьгуш, ша кхаьрца вацара аьлла, багара цхьа дош а ца долуш,
мича сийна вайна хилла техь-кх,
х1ун лоьруш я х1ун кхобуш...

Къонахчуьн кхин сий ду-кх, иза ша бен ца кхуьу сий,
нехачух тера «бакъдерг» а доцуш (хьелашца д1аса узуш долу),
харцо шен цхьаннан а йолуш,
ц1арца вагош иза елахь а.
Сецна хи санна муха ваха-кх, доьдучу хинан чам а бевзаш...

Дуьней, сий - шиъ ца хуьлу-кх, я бахамца доьнал а дац,
чуо мазах юьзна а йолуш, комаьрша мила хилла-кх.
Х1у хедаш д1абай техьа-кх и цхьаь-цхьалха къонахий,
дуьне дош ца хетталла кур аркъал тийсина,
шайн мачийн к1ажах леттачу хаттал башха х1ара дуьне ца лоьруш
баьхна хилла болу и цхьа маьрша къонахий.
Стаг хьоло вуьйш хилла-кх, хьал тоделча - къонаха леш,
къеллийца ю-кх комаьршо а, халонца йог1у ч1аг1о а санна.
Къонаха ваьлча, хан соцу-кх, йо1 хаза кхиъча урам а бевза;
маршонца бен къам а ца кхуьу, нускалца бен зовкх а дац...

Ткъа доттаг1а! Доттаг1ий? Тоьар вар-кх цхьаъ хилча-м,
хьан вешига я во1е хьан ч1ир ца кхочуьйтуш волу,
шиъ хилча-м дукха а вара, кхоъ хьенан хилла-кх иштта...

Нах-даьхний ма дукха ду-кх, цхьа хьаьвдан хьайбанаш,
шайн гай, дег1 лерар бен, кхин къилба а, парз доцуш: некъ бен ма
ца хуьлу, къонахчуьн цхьалха некъ, х1оранна дерг бакъ а ма дац.
Ма хуьлда-кх сан шуьца цкъа а, шуьца хьийкъина - декъа ма хуьлда,
я дайна - шуьца д1атакха а, са сихачохь са а дезаш,
са шортехь - маша а, вайна ма-ттов дехачу вайн х1ун баьрче яр-кха къовса,
мохк хьошуш т1евеанчу мостаг1чо эвххьаза шен кхоах кхаъ эций,
вай вовшашка дохка баьхча, х1ун тешам хир бар-кх вайца,
х1ун хьашалла дал а.
Г1елах хаьдда кура сай санна, ваха везар-кх лаьттан букъа т1ехь,
цхьана денна бен дуьне а доцуш, каррийннарг д1а а кхуссуш, пхьор динчохь
1уьйре ца еш, де доккхучохь - буьйса а.
«Хилла» бахийта дезар-кх шуьга, «цхьанна вуьйцуш хезна»,
шуьца юкъара юрт а йиллина, х1ара дуьне шуьца ца хьоьшуш.
1одика ян езар-кх шун, «г1оза» дахийта, дебийта
(даьхна, дебна а х1ун до-кх вайх, даьхний санна, даьжна а),
«и хьенех къонаха вара» аллалла бен доцуш долу
дешан доьнал а вайца ца хилча; цхьа геннара хьежа везар-кх,
геннара шуьга б1аьрг бетта, шуьца декъа,
нисдан а доцуш, я къовса а, дита а...

Т1аккха юха а, юха т1аккха а къонахчунна х1ун бен яр-кх
цхьа а къонаха воцу зама а, цхьаъ-м хиллийла хууш хилча, цхьана муьрехь,
иэсехь, сахьаьвзича - самукъадаккха, ойла 1ехо, велавала, яхь йицйина
йохье вийла, хьал-де хатта, маршалла:
аб-абаде д1аластарх, хан яларх, б1ешераш,
цкъа мацца а хилла хилларг хьан заманахь хьоьца ваьхча:
Т1уьша Вуомарг, З1окин Хаза, Адин во1 Сурхо а -
къонахашна зама ма яц, заманнаверг - къонаха а...

Юха цхьанна а ма ца хаьа, дуьненчохь цхьанна а,
къонаха - иза аьрзу дуйла, бенах тилла цхьалха аьрзу,
бен боцуш кхоьллина долу, бен лоьхуш, кхойкхуш, ша санна долчу
цхьана сих хьоьгуш, ца карош, г1ерг1аш, г1елашна г1ерг1а
сира сай санна, анайистана тийжа малх а...

Ойланаша ца вуьту-кх... мичахь ю-кх церан чаккхе...

Доца хилла-кх хьо дуьне, ца леххалла - к1езга а,
цхьа масех ц1е яьккхича, б1ешераш а кхачалуш, я чаккхе а
хир яц-кх хьан ца кхеталла генахь,
т1ехинболчу цхьана къонахех дуьсур долу иэс бен...

Мичахь ду-кх стеган харц-бакъ, ц1енна бакъдерг муьлха ду-кх,
со харц волуш, бакъ хуьлда-кх сан заманахь соьца ваьхнарг,
тоьл-тоьлларг «бакъ» а лоьруш, эшийнарг «харц» волчу махкахь...

Цхьана дийнах б1е шо а деш, б1ешерах - кхо де,
даа дезаш ма хиллера даъалла доцу хьо дуьне,
цигара схьа - юьххьанцара - 1арш-Майдане д1а а кхийдаш:
геннара схьа, х1етахь дуьйна, юха цига д1а - хиллаче,
лар йоцуш муха кхача-кх, тхьевсинчара г1енахь санна,
бода серлонга ма-берззара (ког левзича - арара чу),
кхузара д1а цига кхочуш, цкъа самаваьлла,
самаволуш, цкъа г1оттуш, денлуш цкъа, эххар а хьуо мила ву а хиъна,
сибат а гина, маршо а - каравойла-кх цкъа суо сайна,
сайн сих кхуьуш, ойланах:
хьо хьуо хьайх кхетийла-кх, цкъа хьуо хьайна вовззалла.....

2004 шо, июль

Dodam
12.08.2008, 21:50
Хьуьсен, кху дийцарх хьайна хетарг алахь...
Иза воккха стаг, сурт т1ехь верг, сан доттаг1чуьн да ву..
Дала декъала войла иза, х1инца воцуш ву..
Зумсара боьхна масех шо хьалха Роьшни-Чу охьабаьхкина уьш..
Цкъа мукъан ша хьала вига валале аьлла,
цуьнан дехарца ц1а вигина хилла иза доьзало..
Кешнашка а вахана, шен х1усамехь иштта
рицкъанах а кхетта юхавирзина
дукха хан ялале д1акхелхина иза воккха стаг...........

Лулахой..

Верриг а къоьжа, т1ехь ц1ена, тишчу бедарца,
эшначу дег1ахь жима воккха стаг.
Нахаца йолу уьйр-марзо г1елъелла, лер доцуш, тийна.
Зама цхьалле йирзина хуьлу. Цхьалла даима цхьаъ лела.
Воккха стаг а ву х1инца цхьаъ. Цхьалла даима цхьаъ лела.
Воккха стаг а ву х1инца цхьаъ.
Дуьненца кхин х1ума ца дозу, дуьне д1а гена даьлла, д1адицлуш, дайна.
Иза х1ора дийнахь, я дедда юкъа малх г1аттале,
я малхаца шен лулахошна гучу вог1у, ков доьллуш, салам а лой.
"Эйт, маржа, к1ентий-я1, маржа к1ентий!" - олу, саца а луш.
Т1аккха х1оранца а цхьацца дуьйцу,
шайн вовшашна дагадог1урш, я хилларш, я лелларш,
юха шайн-шайн ойланаш а.
- Исраил, хьо ги-кх суна г1енакхоьлах...
Ахьаран галнаш еш Макка а йоллура... Цхьа хаза ц1ена
чоь яра шуьшиннан, йоккха йогуш пеш а йолуш.
Самаваьлча-м, вилхи со... - олла а лой, соцу,
б1аьргашна т1е куьг а хьокхуш;
охьахуу цхьана лохачу г1анта, малхбале д1а а хьоьжуш.
Вист ца хуьлу. Малх цуьнан б1аьргаш чуьра схьакхета.
Малх соьцу цуьнан б1аьргашкахь.
Малх, луьйчуш, тхи къегаш, диттийн генех хьерчабаьлча,
хин т1адамаш дакъало, б1аьрнег1арийн чоьйх д1ауьйш
я юьхьан хебаршца.
Юрт йолало, самайолуш.
Воккха стаг, хьала а г1оттий, кхечунна т1евоьду.
Цуьнца а дехха цхьаъ дуьйцу, шабаршца, балдаш а хьедеш:
"Хьуна уллохь бен ваха хуур волуш-м вацар хьуна со, Къедар,
хьо реза хир-цахир-м ца хаьа... х1ара меттиг-м суна ч1ог1а хала
елла хьуна, шен-шен ю бохуш...
Тхаьш лулахой цахиларх-м кхин шек а дац-кхи тхо,
тхайна накъост хилчхьана, - хьожу,
букъа т1ехьа куьйгаш дохкуш, цхьана метта лаца а луш.
- Лулахой-м дика бу сан, - олу юха ша-шега, - берриш а дика нах бу:
Къедар а, Деда а, Ахьмад а, Субар а...
Маржа, Субар, ма ц1ена стаг яра хьо,
ма бехке нус а яра, массо а г1алат хьайн лоруш,
дика г1иллакхаш - нехан..."
Юрт дикка самайолу. Юрт г1отту.
Г1ара хеза адамийн, ж1аьлийн, даьхнин.
Берийн маьхьарий а ду, бежараг1 арайоккхучу.
Воккхачу стагана хеза уьш. Геннара хеза, юьрта чуьра схьа.
Иза юха а жимма лела, цхьанна т1евоьдуш, вукхунна.
Вол-волу-у-ш, юьстах волу.
Ковберте схьакхочу.
Юхавоьрзу, 1одика ян, цкъа т1аьххьара б1аьрг тоха.
Къора тешаш хилла, мотт боцчу тийналлица зератехь лаьтта чарташ го,
х1инца адамийн ц1ерашца баьрзнашна т1етевжина,
до1анашца охкаделла.
Ша хиллачул кхин а жимлуш, горглуш,
лулахошна букъ а берзийна (уьш т1аьхьа хьуьйсуш санна хеташ),
шен цхьаллица цхьаь д1авоьду,
цхьалла т1аьхьа 1индаг1 санна.
1индаг1 т1аьхьа дуьсур ду, х1ораннах а цхьа 1индаг1,
цхьа б1арлаг1а, цхьа г1аларт, буо санна, цхьа г1ийла ойла......
http://www.selard.com/picture.php?albumid=345&pictureid=4503

Dodam
12.08.2008, 23:54
Иза сурт кху чу-м ца х1оттадало соьга((((
Ссылка ю гуш, а ша сурт-м ца го..:( (((

Кана
13.08.2008, 00:53
"Суна ца хаьа со мила ву..."

Со даим цецвохург адам дац кху лаьттахь
(адмаш суна 1индаг1аш хета, цхьана кхечух вайна
гушдолу, иштта вай-вукхарна а), и адам лелош долу кхин х1ума ду,
суна ц1е ца хууш долу.
Суна ца хаьа, сайга х1ара х1унда язло,
дага муха дог1у, мичара ду я хьан дуьйцу, хьан хьоьху...
Х1ора а адамца лелашъерг 1ожалла ю, адам дац,
цкъа каш чу юьжуш йолу, вайна ваьш ду а моьттуш:
суна велларг г1енах го, со цунна а го хир ву-кх, сайн адман
сибатехь, х1инца сайн йолчу ц1арца, юьхь-аматца, лерца а.
Цхьанне а (хета суна, со цунах тешна а ву) ницкъ ца кхочу,
г1ан ма-дарра довзийта, шена гинчу хеначохь,
я хенашца, кхетамца а. Г1ан цхьа дакъош хуьлу,
д1адахнарг хиндолчуьнца карарчух хоттаделла, сюжет а йоцуш
я туьйра а (юьхь а, юкъ а, чаккхе а къаьсташ)
юьхьанцара дуьйна схьа чекхдаллалц хоттаделла долу.
Бер доьлуш гина суна, вайна тхьевсина ду моьттучохь;
хьайбано корта лестош а, наб кхетча санна, дижина 1уьллуш.
Цкъа ж1аьла а летира г1енах, т1ебиллина ши б1аьрг а болуш.
Хьан эр ду, шен г1енахь дийлина бер,
цу г1енах а иштта бер ду, ша самадаьлча хуьлуш долу?
Хила там бу цунна цигахь (ша доьлхучу хеначохь) ша цигахь
хилла хан го, кхузахь ша бер хилале.
Бер доьлхуш а ма нисло, цунна гуш дерг х1ун ду-те?
Хьстаг1а ду-кх, сарахь (2002-чу шеран, январь бутт) балхара чу кхоччушехь,
чайнан цхьа стака а мелла, д1атаь1начохь суна наб кхетча -
суна моьтту-кх, наб кхетта, - киншка йоьшуш ву со,
юха хин тата хеза суна (хи ца дог1у дикка хан ю), т1аккха хи т1ех
а даьлла, кухни чу охьадоьду, со, горгам а буйнахь,
теса юха чу и хи охьадуьттуш а воллу, со ц1еххьана самаоьккхуш.
Суна хезнарг (г1енах) бакъ а долуш, хин тата хуьлу,
раковина чу детталучу, суна самах гушдолу.
Т1ехдаьлла-м ца хуьлу иза.
Цу балхах дукха воккхавеш, маь1ан черма чу а дохьий,
хи цу чу хоьцу ас, цхьана жимчу ц1узамца.
Хи к1езга дог1у, кеста хьала а дузур доцуш.
Сайна гина г1ан дагахь а долуш (айса ц1енкъара хи д1адаккхар),
сих-сиха чермига хьожу со, - хи боккъал а г1ийла дог1у,
цхьана юьткъачу т1айрица.
Суна хаьа, лаххара а ахсахьт-м черма хьаладуза оьшийла.
Со киншка а карахь аг1ор волу (г1ан суна дицделла),
хи суна т1ехьа а долуш, букъа т1ехьашха.
Киншка атта ешалуш хуьлу, Виктор Некрасовн «Записка зеваки»,
ч1ог1а дика мукъам болуш.
«Ванах, хи!» - суна дагаиккхича, ерриг а ц1енкъа хих юьзна лаьтта.
Айса тас схьа а эцна, хих т1адийна горгам теса чохь 1овдуш,
сан ши куьг ц1еххьана соцу, х1ара болх ас тховса шозлаг1а беш буй а хууш.
Суна ца хаьа, иза х1ун ду, г1ан а, само а шозза муха хуьлу,
г1енах гинарг самах а долуш.
Ас киншка толлу т1аккха, айса г1енах ешна йолу.
Суна иза дага ца йог1у, цхьа киншка хилар бен, самах айса
йоьшуш йолу Некрасовн «...запискаш».
Г1енах дерриг а девзаш хета, самаваьлча кхин дуй а хууш,
кхетам а хуьлу цигахь кхин, хьо хьуо хьайна дага а вог1уш.
Со дахарехь (х1инца шуьга д1алуьйш волу)
йозанца цхьацца лелош ву, яздархо ц1е йолуш.
Ас ч1ог1а хала яздо, цхьа дийцар яздан воьлча, шерашкахь чекх а
ца доккхуш: «Суртдоккхург» боху дийцар ас лело цхьайтта шо ду, хьалхара т1ом
а хилале. Сюжет товра суна цуьнан ч1ог1а, амма къаго ницкъ бацара:
«Дависа, Борхеса я Кортасара ма яздийр дар-кх хьо!» - бохуш,
суо-сайна оьг1аз а оьхуш.
Цкъа цхьана буса (ас буьйсанна яздо), цу дийцаран ойла еш,
хаддаза чухула д1аса а ихна, д1а а ца вуьжуш, аг1ор волу со, самонний-г1анний
юккъахь цхьаъ-м хиларе сатуьйсуш.
Суна наб кхеташ - сема ву-кх со, цхьана кхечахьа самаволуш.
Хьун ю иза, малх а боцуш, гобаьккхина сирла а го.
Юха кхин нах а хуьлу цигахь, со царна а, суна уьш а бевзаш.
Кхузара-м бац уьш, соьца кхузахь хуьлучийх.
Кхин адмаш ду-кх тхо, хьалха гуттар а цхьаьна хилча санна,
вовшийн дикка довза а девзаш.
Ц1ераш а яц оха йохуш, къамелаш а ца до, юха вовшийн кхета а кхета,
дан дезарг, цхьаьний деш.
Экха лохуш ду-кх тхо, ден а дийна, тхайна даа.
Карахь цхьацца цхьамза а бу, буьххьера ира а болуш,
кхоккха метар барамехь.
Ехха месаш а го суна сайн, малхехь даьгна йоьза дег1 а,
хенашкахь - дег1 хьулдеш - кхозу мокха ц1ока а.
Цхьа буг1а ю-кх оха эккхийна, бердах чукхосса юьгуш. Буг1а ч1ог1а
инзаре ю, 1аьржа-сийна, еха а йолуш.
Цхьа лам бу-кх, буг1а аьлча а, мерахараша дохк а г1ийттош,
бергаша схьакхуьйсу т1улгаш, коьрт-коьртал а хеталуш.
Берриг цхьа букъ бу-кх иза, токхам санна, хьаьдда боьдуш, генна
лакхахьайъелла белкорта а хаалуш.
Иза дуьхьал ерзахь, дойур дуй а хаьа тхуна тхаьш.
Тхан цхьамза цунна д1а а ца кхета. Д1акхеттарг а охьабужу,
ц1оканах чекх а ца балалуш.
Буг1а ц1еххьана сацаяла г1урту, кхос-кхоссалуш, тохалуш,
т1аьхь-т1аьхьа д1а бертал а йоьдуш.
Тхоьгара цхьаьний маьхьарий довлу, тхаьш тоьлла-кх моттаделла.
Тхо т1ег1урту, гобаьккхина, дехьа-сехьара х1оз а къовлуш:
ахк дуйла хаьа тхуна цигахь, кхин д1ахьада меттиг а йоцуш.
Оха цхьамзанаш цхьаьнний туху, серий санна, дог1а санна, стигал-латтий
дузу юкъ маьхьарца къора къаръеш.
Буг1а юхайоьрзу, дуьне санна, 1аьржа пен санна, доккха хьаж а долуш.
Ши ма1а чучча хьаьвзина го, б1аьргаш а ду, лелха санна, кедаш чуьра арадеъна.
Т1аккха мохь болу, бага а г1аьтташ, к1айн мазаш кхозу бетах.
Латта дегош санна хета тхуна, даьхнийн гурт йог1уш санна.
Цхьа а ца хуьлу...

Тхо цхьацца хуьлу, цхьаццанхьа д1асахьаьдда.
Суна лом го, ц1оькъалом, 1одан пха санна, сайна т1аьхьа дог1у.
Ма-хьаддалу д1ахьоду со, пийлиг санна, ийалуш, га лоцуш, пел лелхаш,
ког лаьтта охьа ца кхочуш.
Юха со вужуш, цхьана к1аг чу - со букъара аркъал воьрзуш, -
суна т1од го,
тоха ластийна, сайн коьрта т1е, юьхь т1е дог1уш, цхьа мохь эккха,
инзаре мохь, со 1уьллучохь, чкъург санна, хьаьвзаш - бесни йогу,
урс кхетча санна, цициг а го, сайн юьхь т1ера, кхосса а делла, ц1енкъа х1уттуш:
берриг а чо г1аьттина бу, д1овш тоха санна, айдина ц1ога, чилдакхаш д1асахьадийна,
к1айн цергаш, ц1ен мотт: - со кхета, сайн хиндолу дийцар - «Суртдоккхург» -
т1аьххьарчу дашца хила дезийла, цхьана дашо дерриг а дуьйцуш,
кху г1енан чаккхе санна, - ас юьхь т1е д1а катоьхча, куьг дерриг а ц1ех дузу.
Соьга х1инца хьан эр ду, соьга х1инца и ц1оькъалом цициг дац,
шен г1енах суна т1аьхьа даьлла, х1ара м1араш - сан юьхь т1ера -
ц1оькъалоьман лараш яц а?
Цициг тоь, цициг а хуьлуш - цунна шен г1ан дицло, сан г1ан соьца даха дуьсу,
со виснарг а 1адош.
Суна хезна (я дешна) цхьамма-м цкъа мостаг1чунна г1енах шаьлта тоьхна
бохуш, веллачуьра юха г1енах г1ан гучунна дуьхьал а веъна.

Ша леш, Со1дин Малакка (кхетамчохь а воцуш), доь доцуш вайначу
1ежин ц1е яьхнера, ц1ий хьанал дехьа шена бохуш, ша хьан 1анийн ц1ий.
Казахстанера ц1а еана, Хадишатан йо1 Секимат (нана цигахь елла хуьлу)
Залубина йилхинера, гор-бертал а етталуш, шен нанна, Секиматина
къинт1ераялахьара хьо, буса набарна д1ата1а йиш йоцуш ю-кх ша,
нанас и дехарш деш, ц1а а г1ой, хьо къинт1ераяккха шена, бохуш.
«Д1аяло, д1аяла, ели со хьуна къинт1ера, х1ара йо1 а ма хьийзае -
йистхиллера Залуба, шена дуьхьал д1а а хьаьжна, -
бедарш ма тиша ю-кх хьан, эхь а ма ду иза-м», - олуш.
Корталин Хантоти (сан денана), шен ц1ийнада 1едало вийча,
Ц1ийлла яхнера, шен майрачо - Адама - воттана делла хилла долу
уьстаг1ий схьадало.
Вукхо ша Адамера эцнера уьш, аьллера, воттана делла дацара, аьлла.
Цу буса х1ара, Хантоти, Махьмад волчу буьйса яккха сецча,
Махьмада г1енах Адамца къамел деш хезнера Хантотина,
уьстаг1ийн сибташ а дуьйцуш, вотта хилар а ч1аг1деш.
Тхан дас, Мозис, ша ц1а далийра олура и уьстаг1ий, дохкучо схьа а делла...

Мила кхетта-кх къайленах, мича кхетамца, х1ун некъ толлуш?
Мила, мичахь веха техьа-кх вайх,
мича хеначохь, маца, ша мила ву, х1унда ву хууш?
Суна ца хаьа, суо мила ву, хьо мила ву, иза а, - со суо сайна мила ву,
я хьо а - хьайна, важа - шена а, г1ан х1ун ю, т1аккха само а...
...Цкъа къаьстар хир ду-кх иза, кхузара цига боьду некъ,
цигара кхуза юхабирзича, ша дуьххьара хиллаче, хинболлуче, боллуче...
Цхьалха ду-кх тхо, я Аллах1! Хетар бен, хаар доцуш,
тхайн некъан юьхь ца гуш, некъах тилла, некъ байна...

2002-04 шш

Кана
13.08.2008, 01:11
Ша леш, Со1дин Малакка (кхетамчохь а воцуш), доь доцуш вайначу
1ежин ц1е яьхнера, ц1ий хьанал дехьа шена бохуш, ша хьан 1анийн ц1ий.
Казахстанера ц1а еана, Хадишатан йо1 Секимат (нана цигахь елла хуьлу)
Залубина йилхинера, гор-бертал а етталуш, шен нанна, Секиматина
къинт1ераялахьара хьо, буса набарна д1ата1а йиш йоцуш ю-кх ша,
нанас и дехарш деш, ц1а а г1ой, хьо къинт1ераяккха шена, бохуш.
«Д1аяло, д1аяла, ели со хьуна къинт1ера, х1ара йо1 а ма хьийзае -
йистхиллера Залуба, шена дуьхьал д1а а хьаьжна, -
бедарш ма тиша ю-кх хьан, эхь а ма ду иза-м», - олуш.
Ма ч1ог1а моменташ юй х1орш!!!!

ч1ог1а тамшийна хаза дийцар ду-кх х1ара.
цхьа парг1ата а,ц1ена а шен ойланаш юьйцу-кх кхузахь Мусас,-
ша-шега юьйцуш ма хиллара,бакъдерг лохуш ма хиллара.

яздархойн г1енаш ма ч1ог1а а хуьлу))ши б1аьрг т1екъовларцана кинош ма гойту царна-м.
Кхин адмаш ду-кх тхо, хьалха гуттар а цхьаьна хилча санна,
вовшийн дикка довза а девзаш.
хила а-м хуьлу г1енахь цхьа ша-тайпа гергарло,-самахь вайна
девзаш долу гергарлонах тера а доцуш.

P.s.Аша х1ун олу,доттаг1ий?

Сельма
13.08.2008, 01:38
Хаза дийцар ду изам, Кана...
Мила кхетта-кх къайленах, мича кхетамца, х1ун некъ толлуш?
Мила, мичахь веха техьа-кх вайх,
мича хеначохь, маца, ша мила ву, х1унда ву хууш?
Суна ца хаьа, суо мила ву, хьо мила ву, иза а, - со суо сайна мила ву,
я хьо а - хьайна, важа - шена а, г1ан х1ун ю, т1аккха само а...
...Цкъа къаьстар хир ду-кх иза, кхузара цига боьду некъ,
цигара кхуза юхабирзича, ша дуьххьара хиллаче, хинболлуче, боллуче...
Цхьалха ду-кх тхо, я Аллах1! Хетар бен, хаар доцуш,
тхайн некъан юьхь ца гуш, некъах тилла, некъ байна...
Х1ара ду-кх нийса аьлла...
Ма ца хаьа-кх вайна ваьш муьлш ду...вай дерриш а кьайленех, х1етал-металх доьттина ду-кх...

Dodam
28.08.2008, 18:45
Мостаг1ий..

Цкъа цхьана юьртахь, доза къастош кха доькъу шу бен,
юккъехь йина керт а йоцуш, вовшашна баккъаш а тоьхна,
ул-уллохь ши ц1а лаьттачу шина лулахочун
доьзалшкахь вер-ваккхар нисло д1аса.
Доьзалийн дайн ц1ераш суна х1инца дага ца йог1у,
тайпана-м ч1ебарлой бу.
Махьмин к1анта (ц1ераш ас тохку) Къахьармин
цхьаъ бен воцу к1ант воь.
Шен к1ант Махьмин к1ентан карах велча, Къахьармас,
шен тезетан кадам эца воккханиг а веш, Махьма коьртте охьахааво.
Де батто хуьйцуш, шо шерийн когадахча,
шен к1ентан ч1ир а оьций, ша вийначу Махьмин к1ентан
тезетахь кадам эца охьахуу т1аккха Къахьарма ша.
Юха наха хотту, шуьшиннах тоьлларг муьлха ву х1инца, олий, -
велла ши стаг ву царна дагахь.
"Ша тоьлларг ву-кх тоьлла, - олу Махьмас, - сан к1анта
шен во1 вийча, со шен тезетахь кадам эца охьахаийра
оцу 1аш волчу Къахьармас. Юха, тоьхна, шен к1ентан
ч1ирана сан во1 а вийна, хаза меллаша схьа а веана, ша х1инца
сан кадам оьцуш 1аш а ву.
Тоьлларг, Къуръанор ву, и Къахьарма", - олий.
Б1ешерашна к1езиг хаьа и тайпа масалш.
Уьш къонахашца бен ца деха.
Къонахий иштта дукха а бац......


1996 шо, 8 октябрь


http://www.selard.com/picture.php?albumid=265&pictureid=4893

Дон't аск ми.
31.08.2008, 07:27
Хьуьсен, кху дийцарх хьайна хетарг алахь...
Иза воккха стаг, сурт т1ехь верг, сан доттаг1чуьн да ву..
Дала декъала войла иза, х1инца воцуш ву..
Зумсара боьхна масех шо хьалха Роьшни-Чу охьабаьхкина уьш..
Цкъа мукъан ша хьала вига валале аьлла,
цуьнан дехарца ц1а вигина хилла иза доьзало..
Кешнашка а вахана, шен х1усамехь иштта
рицкъанах а кхетта юхавирзина
дукха хан ялале д1акхелхина иза воккха стаг...........

Лулахой..

Верриг а къоьжа, т1ехь ц1ена, тишчу бедарца,
эшначу дег1ахь жима воккха стаг.
Нахаца йолу уьйр-марзо г1елъелла, лер доцуш, тийна.
Зама цхьалле йирзина хуьлу. Цхьалла даима цхьаъ лела.
Воккха стаг а ву х1инца цхьаъ. Цхьалла даима цхьаъ лела.
Воккха стаг а ву х1инца цхьаъ.
Дуьненца кхин х1ума ца дозу, дуьне д1а гена даьлла, д1адицлуш, дайна.
Иза х1ора дийнахь, я дедда юкъа малх г1аттале,
я малхаца шен лулахошна гучу вог1у, ков доьллуш, салам а лой.
"Эйт, маржа, к1ентий-я1, маржа к1ентий!" - олу, саца а луш.
Т1аккха х1оранца а цхьацца дуьйцу,
шайн вовшашна дагадог1урш, я хилларш, я лелларш,
юха шайн-шайн ойланаш а.
- Исраил, хьо ги-кх суна г1енакхоьлах...
Ахьаран галнаш еш Макка а йоллура... Цхьа хаза ц1ена
чоь яра шуьшиннан, йоккха йогуш пеш а йолуш.
Самаваьлча-м, вилхи со... - олла а лой, соцу,
б1аьргашна т1е куьг а хьокхуш;
охьахуу цхьана лохачу г1анта, малхбале д1а а хьоьжуш.
Вист ца хуьлу. Малх цуьнан б1аьргаш чуьра схьакхета.
Малх соьцу цуьнан б1аьргашкахь.
Малх, луьйчуш, тхи къегаш, диттийн генех хьерчабаьлча,
хин т1адамаш дакъало, б1аьрнег1арийн чоьйх д1ауьйш
я юьхьан хебаршца.
Юрт йолало, самайолуш.
Воккха стаг, хьала а г1оттий, кхечунна т1евоьду.
Цуьнца а дехха цхьаъ дуьйцу, шабаршца, балдаш а хьедеш:
"Хьуна уллохь бен ваха хуур волуш-м вацар хьуна со, Къедар,
хьо реза хир-цахир-м ца хаьа... х1ара меттиг-м суна ч1ог1а хала
елла хьуна, шен-шен ю бохуш...
Тхаьш лулахой цахиларх-м кхин шек а дац-кхи тхо,
тхайна накъост хилчхьана, - хьожу,
букъа т1ехьа куьйгаш дохкуш, цхьана метта лаца а луш.
- Лулахой-м дика бу сан, - олу юха ша-шега, - берриш а дика нах бу:
Къедар а, Деда а, Ахьмад а, Субар а...
Маржа, Субар, ма ц1ена стаг яра хьо,
ма бехке нус а яра, массо а г1алат хьайн лоруш,
дика г1иллакхаш - нехан..."
Юрт дикка самайолу. Юрт г1отту.
Г1ара хеза адамийн, ж1аьлийн, даьхнин.
Берийн маьхьарий а ду, бежараг1 арайоккхучу.
Воккхачу стагана хеза уьш. Геннара хеза, юьрта чуьра схьа.
Иза юха а жимма лела, цхьанна т1евоьдуш, вукхунна.
Вол-волу-у-ш, юьстах волу.
Ковберте схьакхочу.
Юхавоьрзу, 1одика ян, цкъа т1аьххьара б1аьрг тоха.
Къора тешаш хилла, мотт боцчу тийналлица зератехь лаьтта чарташ го,
х1инца адамийн ц1ерашца баьрзнашна т1етевжина,
до1анашца охкаделла.
Ша хиллачул кхин а жимлуш, горглуш,
лулахошна букъ а берзийна (уьш т1аьхьа хьуьйсуш санна хеташ),
шен цхьаллица цхьаь д1авоьду,
цхьалла т1аьхьа 1индаг1 санна.
1индаг1 т1аьхьа дуьсур ду, х1ораннах а цхьа 1индаг1,
цхьа б1арлаг1а, цхьа г1аларт, буо санна, цхьа г1ийла ойла......
http://www.selard.com/picture.php?albumid=345&pictureid=4503

деллахь, Малика, мукъа денош хьоьца Мусайн дийцарш дуьйцуш дохур ду айса аьлла, дагахь-м вара хьуна со, амма, хууш ма-хиллара, воьдуш йинарг чот яц-кх) Малика, со жима бер долуш, сан ялх-ворх1 шо долчу хенахь, тхайн нанас ша пхьег1а кагйича "пхьег1а кагъялар дика ду, олу",- аьлла, меллаша, ша кагйина пхьег1а д1акхуссуш гинера суна) т1аккха, цхьана дийнахь, ловзуш лелачу ас пхьег1а кагйинера) тхайн нанас аьлларг схьалаьцначу ас, сайгара даьлларг доккха хьуьнар ду моьттуш, тхайн нене кхаъ баьккхира - х1ара дика болх бинарг со ву шуна, совг1ат суна эцалаш!,- аьлла) тхан нанас цу дийнахь къиза "совг1ат" ийцира суна, кест-кеста: хьан хада хьайн ши куьг охьа, кху чохь мелйолу пхьег1а аьтта ваьлла-кх хьо!,- олуш) цо сайна х1унда йиттина ца кхетачу ас, сайн ховхачу хьекъалца ойла йора: пхьег1а баккхийчара кагйича хуьлуш хир ду-кх диканна, ткъа со маца хир ву техьа иштта воккха?,- бохуш) х1инца хилла со воккха, Малика) х1инца айса мел динарг, мел доьхна дерг иза делахь а - диканна! ,- олий, ц1андеш 1едал ду сан) масалла, вай дийцинарг хьан бехк болуш юкъах диссина хиллехь, ас хьох, ламаройн дерстина датт1а дохкош долу, даккхий бехкаш дохур дара, амма бехк тахана сайн хиларна, со тийна-таь1на 1аш ву) ткъа дийцарах лаьцна аьлча, х1ара дийцар ч1ог1а хаза ду, Мусайн дукхох долу дийцарш санна) Мусас ч1ог1а говза гойту баккхийнах а, церан г1иллакх а, церан цхьалла а) къаналла йийцар ч1ог1а пох1ма оьшуш х1ума ду, къаьсттина хьо къона велахь, х1унда аьлча, къаналла еккъа ц1ена цхьалла ю) кхузахь Мусас вуьйцуш волу воккхастаг гой хьуна, Малика, мел ч1ог1а ю цуьнан цхьалла, кешнийн кертахь чарташца къамеле виллал ч1ог1а) цхьалла ч1ог1а хилар, сан кхетамехь, хьан дахарах доьзна ду) нагахь санна, хиламех юьзна къоналла хьан хиллехь, хьан шортта дагалецамаш хир бу, ткъа цхьалла, иза дагалецамашца вахар ду) хийла вайна хезна ду-кх, Малика, цхьацца баккхийчу наха дина весеташ - хьенехан уллохь д1аволла со,- бохуш долу) дег1ан чарх х1ун бен ю миччанхьа хилча а,-олий, ойла кхоллало, амма уьйр-безам ч1ог1а ницкъ болуш х1ума ю-кх) цу уьйр-безамо марздеш ду хьуна кху доккхачу дуьнен чохь ши метар хиллал бен доцу латта) вайн юьртахь вара, Малика, цхьа воккхастаг) ишколехь хехо вара иза) цхьаболчара - ша ваьхна, жиннашца тайна ву иза,- олура, ткъа кхечара - коьртана телхина) со ч1ог1а кхоьрура цунах, амма цо къамел деш ладуг1ура ас) цо шортта хабарш дуьйцура, шех кхеташ стаг а воцуш) ойла йича, бехк хиллий цу мисканан шех кхеташ хиллачу нахана уллохь каш дезарна?) шен ц1е а, шен некъ а, шен г1иллакх девзачу нахаца лело деза гергарло дийна волуш а, веллачул т1аьхьа а) цу воккцачу стага лехна дерг иза ду-кх) тахана суна х1ара дийцар воккхачу стагах лаьцна яздина ду моьтту, амма дан-м сох лаьцна яздина ду х1ара, кхана хир волчу сох) цунах со кхетар ву цхьа хан яьлча, кхетча а, ца кхетча а бен доцучу хенахь.. :blushing: )

p.s. Дала гечдойла вайн баккхийчу нахана, шаьш бирзина меттиг Дала декъала йойла церан!

Кана
31.08.2008, 11:16
тхайн нанас ша пхьег1а кагйича "пхьег1а кагъялар дика ду, олу",- аьлла, меллаша, ша кагйина пхьег1а д1акхуссуш гинера суна)
)))))))))))))))))))))))))))))
тахана суна х1ара дийцар воккхачу стагах лаьцна яздина ду моьтту, амма дан-м сох лаьцна яздина ду х1ара, кхана хир волчу сох
х1ара-м,ша кхиина ваьллачу воккхачу стага санна,аьлла ахь,Хьуьсен.

АТXО
02.09.2008, 11:31
"Г1ала еса х1унд яц тахан", "К1ентан да", "Бохь боцу б1овнаш", "Наггахь сайн са гатделча.."
Х1орш х1инца юг1а тенгахь карор яра теша суна?

Дон't аск ми.
02.09.2008, 20:46
Х1орш х1инца юг1а тенгахь карор яра теша суна?
деша атта-м дац хьуна х1ара, амма цкъачунна кхунах тоам бан хьажахь.. :blushing: )

http://s49.radikal.ru/i125/0809/6b/cc010a128bf4.jpg

http://s61.radikal.ru/i173/0809/42/02e295ecf6b4.jpg

http://i010.radikal.ru/0809/a8/d44123c36c6d.jpg

Дон't аск ми.
02.09.2008, 20:47
http://s44.radikal.ru/i106/0809/17/5305585a3350.jpg

http://i007.radikal.ru/0809/3e/0c0a70c54376.jpg

http://i013.radikal.ru/0809/20/aed05c249523.jpg

http://s49.radikal.ru/i126/0809/df/46b36cc34e87.jpg

http://s46.radikal.ru/i112/0809/f0/7ef9c1ce4b83.jpg

АТXО
02.09.2008, 21:10
деша атта-м дац хьуна х1ара, амма цкъачунна кхунах тоам бан хьажахь.. :blushing: )


Ахьам цкъачуненна баха, юг1хуленнаъ дукхa ч1ог1а тоьаш ду=))
Дела реза хуьйла!

Мусан дийцарш цхьа ша кепар, хаза хуьлуш хилла)

Dodam
05.09.2008, 23:10
Дуьсург..

Цхьанна а цкъа а хаа йиш яц дуьне маца кхоьллина ду;
маса эзар къам хийцаделла х1инца вайна т1екхачале;
т1аккха вайл т1аьхьа дуьненчу маса зуьрет дог1ур ду а...
Маса пачхьалкх, маса г1ала, маса доттаг1а, мостаг1а...
безамаш, къестарш; тешнабехкаш, х1илланаш;
кхин чкъураш, сибаташ кхин; кхин меттанаш, латтанаш а...
Юха оццул хиллачу, даьхначу, леллачу адамах д1а ойлайича,
дагадог1уш т1аьхьа дисина кхо-диъ бен дош а:
"Суна хаьа, сайна х1умма ца хаьийла", - цхьамма - Сократа.
"Цхьана хи чу шозза вала йиш яц цхьа а", - вукхо - Гераклита.
"Х1ора а керланиг - иза дикка дицделла шираниг ду", - кхозлаг1чо а -
Сулайма-пайхамара. Кхин х1ун ду?
Х1умма а дац-кх, ша хилларг долуш ду-кх,
иштта - къаьмнаш, пачхьалкхаш, г1аланаш, безамаш;
юха цул т1аьхьа, цул т1аьхьаа - ...изза т1улгаш, мехаш, хиш...
цхьаъ д1адаьлча важа кхочуш, вукхунна т1аьхьа - кхин цхьаъ.
Юха т1аккха а дерриг а - иза, дерриг а - латта,
цхьа латта, цхьа латта бен, кхин х1умма а,
кхин цхьа а х1ума - х1умма а...



1999 шо, 1 июль..

Dodam
05.09.2008, 23:33
...Мусас ч1ог1а говза гойту баккхийнах а, церан г1иллакх а, церан цхьалла а) къаналла йийцар ч1ог1а пох1ма оьшуш х1ума ду, къаьсттина хьо къона велахь, х1унда аьлча, къаналла еккъа ц1ена цхьалла ю) кхузахь Мусас вуьйцуш волу воккхастаг гой хьуна, Малика, мел ч1ог1а ю цуьнан цхьалла, кешнийн кертахь чарташца къамеле виллал ч1ог1а) цхьалла ч1ог1а хилар, сан кхетамехь, хьан дахарах доьзна ду) нагахь санна, хиламех юьзна къоналла хьан хиллехь, хьан шортта дагалецамаш хир бу, ткъа цхьалла, иза дагалецамашца вахар ду) хийла вайна хезна ду-кх, Малика, цхьацца баккхийчу наха дина весеташ - хьенехан уллохь д1аволла со,- бохуш долу) дег1ан чарх х1ун бен ю миччанхьа хилча а,-олий, ойла кхоллало, амма уьйр-безам ч1ог1а ницкъ болуш х1ума ю-кх) цу уьйр-безамо марздеш ду хьуна кху доккхачу дуьнен чохь ши метар хиллал бен доцу латта) вайн юьртахь вара, Малика, цхьа воккхастаг) ишколехь хехо вара иза) цхьаболчара - ша ваьхна, жиннашца тайна ву иза,- олура, ткъа кхечара - коьртана телхина) со ч1ог1а кхоьрура цунах, амма цо къамел деш ладуг1ура ас) цо шортта хабарш дуьйцура, шех кхеташ стаг а воцуш) ойла йича, бехк хиллий цу мисканан шех кхеташ хиллачу нахана уллохь каш дезарна?) шен ц1е а, шен некъ а, шен г1иллакх девзачу нахаца лело деза гергарло дийна волуш а, веллачул т1аьхьа а) цу воккцачу стага лехна дерг иза ду-кх) тахана суна х1ара дийцар воккхачу стагах лаьцна яздина ду моьтту, амма дан-м сох лаьцна яздина ду х1ара, кхана хир волчу сох) цунах со кхетар ву цхьа хан яьлча, кхетча а, ца кхетча а бен доцучу хенахь.. :blushing: )

p.s. Дала гечдойла вайн баккхийчу нахана, шаьш бирзина меттиг Дала декъала йойла церан!
Амийн.. Дала декъала бойла-кх уьш...
Хьуьсен, хьо-м х1инцале кхетна дукхачух...
Цуьнан эхан-ахханах ца кхеташ
дукхах долу адамаш шайн бакъ дуьненчу д1абоьлху-кх..((
Дала дукха вахавойла хьо!!!
Дала 1алаш а войла хьо даима а!!!
Дала тешаме накъостий ма эшабойла хьуна..
иштта хьан дахарехь марзо а хуьлийла даима а...)

Цу баккхийчу нахах аьлча... тхан балхахь вара
цхьа стаг.. кхин башха воккха а ма вацар иза.. 66 шо..
амма б1аьрзе к1ента к1ант дуьненчу ваьлча
ч1ог1а охьатаь1ир иза.. х1инца балхар ц1ахь сецна..
Цуо олуш дара-кх цхьа х1ума..
"Суна хьалха моьттур, воккха стаг цуьнан
хьекъал, кхетам сов хиларна лору..
х1инца хаа суна, иза иштта доций..
цуьнан кху дуьнен т1ехь яккха йисин хан
к1езиг хиларна лору иза...."(((((
Аса хийла тидам бо вайн баккхийчу нехан..
цхьа тамашийна дог 1овжадо сан уьш гича..((((
Стенна ойла йо-те аша, оле хета суна..(((
Масех де хьалха вайн г1алахь базарахь
цхьацца аьчгаш юхкуш болчу нахе
цхьа мотор безий хоьттуш цхьа воккха стаг вар..
халла 1асанца ког бокхуш вар иза..(((
карахь т1оьрмиг чохь бар цуьнан иза мотор..
Жимма ахчанах х1ума елир ас цунна саг1ийна,
сайн новкъа хеташшехь.. цунна х1ун хетар ду ца хууш..
Цхьа саг1а цуо иза дира!!!
Сайгахь мел хилларг д1аделла делар аса аьлла
хеташ, дохко а елир со..(((

Аса хьалха хьахийна сан доттаг1чуьн да ву х1ара...
Зумсара боьхна охьа баьхкин бар х1орш..
Ша д1акхалхале шен ц1а вигийтина хилла кхуо..
иштта кешнашка а вахан..
дукха хан ялале д1а а ваьлла.. циггахь,
шен лулахошна уллохь, д1а а воьллина х1ара....

http://img-fotki.yandex.ru/get/34/malh-azni.0/0_16dae_52e73488_XL

Кана
06.09.2008, 15:58
"Суна хьалха моьттур, воккха стаг цуьнан
хьекъал, кхетам сов хиларна лору..
х1инца хаа суна, иза иштта доций..
цуьнан кху дуьнен т1ехь яккха йисин хан
к1езиг хиларна лору иза...."
Аллах1у акбар!!!

Дела реза хийла хьуна,Додам...Ч1ог1а хаза сурт а ,хаза дийцар а ду.
Дала геш дойла цунна.

Кана
06.09.2008, 16:08
Додам,валлах1и,ма ч1ог1а хаза сурт ду иза.
Со-м,лоррий,цуьнга хьажа, кху темин чу йолу хьуна кест-кеста.

Кана
06.09.2008, 16:14
Дуьсург..

Цхьанна а цкъа а хаа йиш яц дуьне маца кхоьллина ду;
маса эзар къам хийцаделла х1инца вайна т1екхачале;
т1аккха вайл т1аьхьа дуьненчу маса зуьрет дог1ур ду а...
Маса пачхьалкх, маса г1ала, маса доттаг1а, мостаг1а...
безамаш, къестарш; тешнабехкаш, х1илланаш;
кхин чкъураш, сибаташ кхин; кхин меттанаш, латтанаш а...
Юха оццул хиллачу, даьхначу, леллачу адамах д1а ойлайича,
дагадог1уш т1аьхьа дисина кхо-диъ бен дош а:
"Суна хаьа, сайна х1умма ца хаьийла", - цхьамма - Сократа.
"Цхьана хи чу шозза вала йиш яц цхьа а", - вукхо - Гераклита.
"Х1ора а керланиг - иза дикка дицделла шираниг ду", - кхозлаг1чо а -
Сулайма-пайхамара. Кхин х1ун ду?
Х1умма а дац-кх, ша хилларг долуш ду-кх,
иштта - къаьмнаш, пачхьалкхаш, г1аланаш, безамаш;
юха цул т1аьхьа, цул т1аьхьаа - ...изза т1улгаш, мехаш, хиш...
цхьаъ д1адаьлча важа кхочуш, вукхунна т1аьхьа - кхин цхьаъ.
Юха т1аккха а дерриг а - иза, дерриг а - латта,
цхьа латта, цхьа латта бен, кхин х1умма а,
кхин цхьа а х1ума - х1умма а...



1999 шо, 1 июль..
харц -м дац.

"...и если нет на свете новизны,
а есть лишь повторение былого;
и понапрасну мы страдать должны,
давно рождённое рождая снова...
пусть наша память,пробежавши вспять
пятьсот кругов,что Солнце очертило,
сумеет в древней книге отыскать
запечатлённый в слове
лик твой милый"...-
баьхначу Шекспирана а дайна.

Djow-Mars
06.09.2008, 17:15
Дег1ан чарх 1илла йисира, са д1адахча, дакъа хуьлуш.
Дакъа новкъа а делира т1аккха, дуьххьарлера т1аьххьара некъ юьхьар а лаьцна, шен бакъйолчу х1усаме кхача- каш готтачу лахьти чу.
Каш. Лахьти. Къематде.
Б1аьрг кхоларца духу дуьне а...
1996 ш. август-октябрь, 12-г1аде.

дукх ойлнаш йича хьекъал гал долу олуш дукх цхьа х1ума вайнеха
хьан хаа, х1у ду йа муха ду
ца оьшу ойлнаш йича гал долу хир дукх и. йа гал дала баш х1ума ца оьшург хила а мега

вай т1екхуьуш болу и вай молодежь олу и яхь йолу к1ентий и яхь йолу мехкарий а
доьши теш цар Мусас йаздина элп цхьа а. йа дещча х1у ойлнаш йог1у теша

йа кху тема чу йаздеш беш, уьш бу теши къона кеги
суна къан белла нах хеташ

ма д1аяг1акх х1ар хан
ма жима варкх со дуьхьар доьшуш и Юха кхана а Селхана санна олург
ма йоьдукх х1ар хан

АТXО
07.09.2008, 20:45
Мусан "1аламат" боху дийцар дешнера аса сийсар. Ма бе берам боцуш, хаза дийцар хиллера иза.
Таг1ана вай ц1ахь долу хьал дукх, Мусас ткъа шо герга хьалха яздинчу, шен дийцар чохь дуьйцург.
Делахь а, хала хиллехьаъ, хаза хенаш хилла уьш, Элдарха, ”Пхьар”, Ахьмад а санн болчу къонахша хаза йина.
Дегах кхеташ дийцар ду.

Пекъир Къедар, цигахь биц балa бисин хилла и кхемаъ ))

Dodam
05.10.2008, 23:33
Аса тховса цхьа керла дийцар деа-кх шуна, доттаг1ий....

Dodam
05.10.2008, 23:35
Цу дийнахь, Нохчийчохь, и жима к1ант вийначу дийнахь...
К1отарарчу цхьана поэтана -
Бисултанов Аптина
автор

- Са деза кхоьллина ду-кх...
- Са дац деза кхоьллинарг,
деза кхоьллинарг дег1 ду,
цхьана ханна аьлла, -
маццалц? - лело делла
стешха дег1...
Халкъ ц1ера даьккхина кхо шой, ворх1 бутт баьллачу гурахь,
1947 шеран ноябрь беттан юккъерачу деношкахь,
дайн луо а кхуьйсуш еанчу, бутт ловзучу буьйсанна,
Хьаьхечу ц1е йолчу ламанан к1отарахь, бевддачу нахана (обаргашна)
к1ел баьхкинчу НКВД-ен салтиша ялхитта шо долу
жима к1ант лоцу, ведда к1елхьара волучуьра, г1ог1 лоцуш, топ а тухий.
Тоьпан х1оъ т1ехках кхета.
К1ант жижиг дахьа веана хуьлу Хьаьхечу, тархийн херанашка
дакъадалийта дитина долу, 1аьнна болчу кечамна аьлла,
хьалххехь дайинчу акхаройн.
К1ант бердашка вулу, салтишна гуш а волуш. Цунна ца хаьа, ша гуш вуйла.
Шен гихь бахьа мохь а кечбой, суьйренга хьежа волу к1ант,
баккхийчара ма-аллара - уьш метта-мотт болчохь бу,
1а даккха х1орш севцинчохь, - шена т1аьхьа мотт ца бан:
моттбеттарш дукха бу, жашкахь болу суьйлий а цхьаьна, -
лаьмнаш царна д1аделла хуьлу, Шуьйта-г1али чу кхаччалц.
Маьрк1ажан бода къовлалуш, хьалха даккъашка б1аьрг а тухий,
к1ант ламанца ирах воьду, ша схьавеанчу аг1ор,
Гарбалчухула а ца воьдуш.
Ло жим-жимма кхуьйсуш хуьлу, мархашлахь бутт а лечкъаш.
К1анта сих-сиха са а до1у, ши-кхо б1е метаршкахь некъ бича,
сохьтехь гергга хиъна а 1аш.
Масийттаза иштта соцу к1ант, кхин а д1аваха ницкъ боллушехь,
баккхийчара аьлларг деш, буьйсанах ларлуш санна.
Чамхашкара лам т1ебаккха масех г1улч йисича (цигахьара схьа бутт
кхеттийла хаьа к1антана, М1айстошкара дукъ серладаьлча),
к1ант т1аьххьара соцу, баттана г1еххьа оьг1азло а еш,
Чамха ша д1а т1еваьлча, ша гур волчу баттана.
«Мичхьахула, - ойла йо цо, - мичхьахула вахча тоьлу-кх:
кхузара кхин лакха ца волуш, Пуожа-Пхьархула чувоьссинехь -
беттан серло хиндоцчухула - я т1ехьахула д1а а вахна,
Доккхачу-1инахь собар дича?»
«Ушел, - хеза к1антана, ша сацам бина валале, - ушел,
сволочь, упустили», - лакха т1ехула мохь тухуш:
«Нет, не ушел, не вышел еще, он там, спрятался... учуял,
бандюга...» - важа дуьхьал кхойкхуш а.
К1антана ша вуьйцийла хаьа, х1ун дуьйцу а ца хууш.
К1ант 1адаво цу кхетамо, ц1еххьана шега боьссинчу:
х1ара царна гучуваьлла хуьлу, дуьххьара дуьйна цара ларвеш.

К1ант д1атоь, бецан пхьид санна, ша 1аьччохь аркъал а вуьжуш,
дерриг а гуобаьккхина ган, сица схьалаца, б1аьргашца тида.
Нехан аьзнаш хеза юха а, ца бевзачу маттахь луьйш,
лам буьххьера охьа чу дог1уш, гуо лаьцча санна, маь1-маь11ехь.
К1ант охьатекха, букъара охьа, шина б1аьргаца ирах а хьоьжуш,
неканца хи тоьттуш санна, пхьаьрсан голашца дег1 а ийдеш,
хьуьна т1екхача йолчу ойланца, цхьанхьа генна юйла хуучу.
Мохь гай т1е бихкина хуьлу, каялахь, к1елхьара баккха.
Мохь хала хуьлу, даш санна беза, дег1аца цхьаьна хьалаийбан.
Т1улг хьов т1аккха куьйга к1елхьара, куьйго ца лаццалла боккха.
К1ант бертала т1улга т1е вужу, шен дег1аца лаца дагахь.
Т1улг, маьхьах а тасалой, керча. Лаца ца ло, карара болу.
Т1улг керча-аш, х1оз санна боьду баца т1ехула, тата а доцуш,
сихалла дикка гена яллалц, «Фарр-фарр» дарца, х1аваъ а цоьстуш.
Юха кхоссало, «данк» а хезаш. Цул т1аьхьа кхин а, кхин ц1екха а.
Эххар а кхечу т1улгах кхета, «т1ох» эккхарца, тата а г1оттуш.
Герзаш дуьйлу, дуккха а герзаш, т1улгана т1аьхьа, г1ар яьллаче.
К1ант охьатекха, мохь д1а а кхуссуш, б1аьргашца иштта ирах а хьоьжуш,
даккъашца я бердан баххьашка стеган г1аларт ду-дац а хьожуш.
Цхьа ц1ог1а эккха, инзара мохь, са лаьцначу х1уманна санна,
«ц1ийц1-ц1ийц1» дарца, орцанца кхойкхуш, гуо 1адош, лам г1оттуш.
К1ант вуху, шех ка а етташ, хьозана мохь схьалаца санна,
букъ к1елахь орца дохучу, бен хьаьшначу хьозан мохь.
Дог деттало, схьаэккха санна, дог некхах дала г1ерта, дуьненнал
шорделла дог, некхан готтехь тар а ца луш, я саде1а х1аваъ дац,
я накха а, х1уо чуоза.
Герзан тата, эзар герз, гонаха лелха даьндаргаш, ц1еран суйнаш,
адамийн г1ар, церан когаша хьадина т1улгаш,
дехьа-сехьахула, уллохула, боьраца охьа, ч1ожа чухула.
К1ант, хьала а эккхаш, воду, коган к1ажошца кхийс-кхийсалуш,
гуш б1аьрсин т1адам а боцуш, х1аваэхь ийлуш санна.
Г1ог1 къовзош санна хетало, г1ог1 дег1аца доцуш санна.
Бертал кхета. Хьалаг1отту юха, кхин цкъа а вужу,
юха кхин цкъа а: г1ог1ан даь1ахка «къарш-къирш» до,
г1ог1 эгадо, дерриг дег1 а.
Дег1 дохло, малхехь санна, цхьана довхачу хи чохь санна,
ц1еран тулг1еш уьдуш санна, пхенашкахула - ц1еран мехаш.
Даьндаргаш кхин а, кхин а лелха, маьхьарий хеза,
цхьа дешнаш, ца кхетачу меттан орца, экхана гуо лоцуш санна,
экха дуьйш санна, доруш санна.
К1ант бертал охьатекха, дег1 хьаьшна боьду моьлкъа санна,
т1аьхьа текхаш цхьа г1ог1 а долуш.
Г1ар т1аьхь-т1аьхьа улло г1ерта, когийн тата, дуьйлу герзаш.
Т1улгаш а уьду уллохула, коьрта т1ехула, кхийс-кхийсалуш.
К1ант бердашца д1алачкъа вулу, 1ай акхарой соьцучу,
аьрронгахь гучу бердашца.
Цхьана лабана к1ел нисло, бухахь шортта луьст а болуш,
екъа йисинчу хьиэха к1елахь.
Юха а цхьа йовхо хьоду, х1ара ц1ахь хуьлу:
деца, вешица... накъосташца, яй кхехкош...
юха нана а цхьаъ дуьйцуш... ма вижахь, нана яла хьан,
пхьоьраза охьа ма вижахь... Исмайл а ву, кхуьнан ваша,
«та-та-та» бохуш, котамашна т1аьхьа, гай а дерзина,
х1инц-х1инца когбаккха волавелла...
Воккха Дадий, дадий а го, кхарна юккъера д1а а ваьлла,
цхьаьний иштта д1авоьдуш...
Т1аккха самаоьккху, бода а гуш, юха а кхетамчуьра волу.
Цхьа аьзнаш, нехан аьзнаш, г1енах санна, г1ан хиэдош,
цкъа шен ц1ахь, т1аккха - уьдуш, есачу паналле, т1ома - олхазарх
шершаш санна, тулг1енаша айвина хьош, аганахь техкош санна:
к1ант лайлахула охьахьош хуьлу, кхоъ-диъ чуокха т1ек1ел а тоьхна,
салазца вуьгуш санна, чокхеш т1ехь, нийсса аркъал,
дег1ан дохала хьала вах а вина.
Хьуьнйисте шаьш охьакхаьчча (цигахь церан говраш хуьлу),
салтиша к1ентан варо доьхку, ц1ий сацош, муш а къовлий.
К1ант циггахь меттавог1у, шех хилларг х1ун ду а хууш:
гобаьккхина салтий го, кхоьссина т1едог1уш луо а.
Луо доккха ду, гезгамаша санна, к1айн бамба санна, севсина 1уьллуш.
«Сатохалахь, - вистхуьлу цхьаъ, - кестта хьан чов ц1ан а йина,
Итум-кхаьлла охьакхаьчча...». Вистхилларг нохчо хуьлу,
да волуш санна, ден дола деш, б1аьраэшарца г1о-орца лоьцуш.
Дечигех сихха барма бо. Иза говран букъ т1е буьллу.
Цу т1ехь х1ара аркъал воьхку, т1ехула т1е чуокха а тосуш.
Г1енаш хуьлу, самавийлар, дег1ехь цхьа мерза зовкх,
юха лазам, т1аккха йовхо, ц1е летта догу пхенийн саьргаш,
балдаша детта деган ов.
Юкъ-юккъехь хилларш а го, нах ц1ера баьхна бутт балале,
цхьа сарташ, цкъа гина долу: даьхнишка ихна шийла мохь,
шаьш к1ирнах уьш лардар, к1елхьара даха аьтто лоьхуш,
салтиша чудоьхкина долу, х1орш гучубаха, гучубовлийта,
даьхнашна кхаьрга орца даккхийта... К1ира чекхдолуш,
ворх1алг1ачу буса, Идрис г1отту, Байн Идрис:
«Со Делах ца ваьхьа-кх и даьхний иштта далийта, хан йоцуш
х1ума хир дац...».
Ибрах1им хьалхаволу, ша бен стаг г1ур вац, олуш.
Т1аккха «1ожалла» кхоже юьллу, т1аьххьара шиъ виссалц.
Шинна тесина 1ожаллин кхаж Ибрах1иман болу юха а.
Иза д1авоьду, буьйсанца уьйш, кхаа декъе буьйса екъаелча.
Хан ялале дуьне оьккху, лаьмнийн ч1аж бекош.
Дуьне леста, тохало, тийналло 1ададо т1аккха.
Ибрах1им юха ца вог1у.
Даьхний кхин к1ирнах а 1оьху, кхара турмалца лар а деш.
Цул т1аьхьа туьй, ца хилча санна, мохь а, ц1ог1а а, орца а доцуш...
Ибрах1иман дакъа схьалехча, докъа т1ера корта д1абаьхьна хуьлу,
дег1ан чарх 1илла а юьтуш. Мацалла делла даьхни а 1охку,
ц1уокеш чохь даь1ахкаш а, яккхий, можа цергаш а гуш.
Шен денда го кхунна т1аккха, букъ берзийна, юьхь а ца къаьсташ,
цунна уллохь лаьтта шен да а. Иза г1ан дуй хаьа к1антана,
важа сурт дуйла а хууш, ша боккъал а теш хилла волу.
__________
Юха кхунна ша верзина го, т1ехь бохкуш цхьа нах а болуш,
1аьржачу чохь, чиркх а латийна. Мехий детта, ира юнаш.
Цхьамма бетах горгам хьокху, т1еда горгам, хица т1адийна -
нохчо хуьлу, тоххарлера, олуш-хоттуш х1ума а доцуш,
да-нана санна, 1уналла деш.
Наггахь цхьацца дош а дожадо, ша-шега луьйш, кхуьнга санна:
«Эхь дац иза... х1ара беран т1орз... шаьш бахна д1а а левчкъина...
ден ц1е х1ун ю хьан... иштта хуьлу къонахий... жижиг чекхдаьллера шун...
сел генара муха... Т1уьйлла хала меттиг ма ю... эцца Хьаьна я Пуожах...
дика меттигаш ма ю цигахь, дийнна жа-мотт а чуг1ур болуш,
дукха яккхий хьехнаш... э-эх1, маржа я1-кх, маржа...
массо а стаг ц1ера воккхуш... Дубин к1ант-м вац хьо...
дика ду-кх хьо царна гуш воцуш...», - т1аккха араволу, схьа а ца хьожуш,
ц1еххьана цхьаъ дагадеъча санна.
Ши буьйса йолу я кхунна хета, тхьусвоьллачуьра меттавог1уш;
уллохь цхьацца стаг а хуьлу, бодашкахь юьхь а ца гуш.
Хоттуш цхьа х1ума а дац, сих-сиха маха тохар бен.
Кхоалг1ачу буса юург йохьу.
Х1ума яъйо, шаьш г1о а деш.
Сахуьллуш цхьаъ чувог1у, хьалха хилларг а воцуш, кхин,
карахь сирла чиркх а бу: «Х1ун хьал ду? - меллаша хотту, чиркх
юьхь т1е а лоцуш, - Идрисаг1ар мичахь бу, маса вар шу, Иби вуй цаьрца...
ахь ц1ераш яьхнарш-м виъ бен вац... уьш шийтта хила ма везара...
...ас хьенан ц1е... муха... соьга хаьттина...
...сийсара, буса, набкхетча, цаьрга кхойкхуш вар-кх хьо...
кхарна хаахь, бойур бу, къайлаха хабар а тоьхна, к1елхьара баха
беза уьш... со хьан ден доттаг1 ву... со дага ца вог1у хьуна,
хьан да волчу со ихна... Дуба дика къонаха вара... хьо... хьан ц1е суна...
жима бер дар-кх хьо... х1етахь...», - хьан де доттаг1а... кхуьнан да...
«сан хьо бен т1аьхье а яц», - ден т1аьххьара дешнаш..............

Dodam
05.10.2008, 23:46
..............Не1 тоьхна дагадог1у кхунна, 1аьржачу чохь, не1 етташ.
«Собар де, мила ву хьо, не1 буха а ца йоккхуш!» - кхуьнан да г1отту.
Нана а ю, метта хьалахиъна: «Цас-сс... вижалахь», - к1ант тевеш, кхо шо долу Исмайл.
«Уьш х1ун г1овг1анаш ю, ванах! - денда хуьлу резавоцуш -
цхьаъ-м велла-кх, милла веллехь а».
Дас не1 йоьллу.
Не1 иштта йиллина юьсу, арахьара чу шело а хьодуш.
Салти ву, т1е топ лаьцна.
Цо дега цхьаъ дуьйцу.
Да ца кхета.
Салтичо мохь хьокху.
Арахь кхин цхьаъ го.
Ж1аьла лиэта, кхеран ж1аьла, з1е хадо г1ерташ санна, сих-сиха детта а луш.
Юха топ йолу. «Цкъу-ув» хеза, дахделла туьй ж1аьлин аз.
Ж1аьла доьлхуш санна хета.
Х1орш берриш а ара боху, арахь дайн луо кхуьйсу.
Нах кхин а бу, кхин дуккха а. Са серла долу. Маьхьарий хеза,
нах кхойкхуш, боьлхуш.
Бераш а ду нанойн марахь, т1е юрг1анаш а хьерчийна.
Юьртана кочча д1агулбо. Ерриг юрт а цигахь ю.
Зударий юха чу бохуьйту, шина-кхаанца салти а волуш.
Кхуьнан нанас цу бохьу, пунт хиллал кхорийн цу; кхекхех дина
т1оьрмигаш а, ден кетар а, масех куй а. Вортанах охьа дуьмеш а кхозу,
т1ийригах чекхдаьхна.
Хьиэбелларш чехабо, стигал хьала герз а тухуш.
Цхьана зудчуьнга мохь болу, ша йоллчохь охьа а кхеташ;
кхабичуьра ахьар 1ена.
Салтичо г1аттайо, кхин юха чу а ца йохуьйтуш.
Дас х1ара вуху, буьйса т1еяккха вуьтуш санна, куй а,
маша а кхунна а луш, цу букъа т1е а боьхкий, кхаа декъе бекъча -
цхьа дакъа: «Хечен дукъах вай охьадирзича - ас хаам бийр бу хьоьга, -
ши некъ бекъалучу меттехь, бердашца охьа чу вадалахь,
юха цигара пурах д1а а верзий, пкъеройн хьуьнахула Шуьндала г1уо,
цигахь бевдда нах бу хьуна, б1ов санна, ирах бахана, боккха
гуш болчу берда к1елахь... тхох х1ун хир ца хаьа, сан хьо бен
т1аьхье а яц... же, варий, саца ма сацалахь, вадалахь,
хьуьнчуьра кхин ара ца волуш...»
Де самадолу, дакъошца т1екхозу дохк лакха бердашца хьала а нислуш.
Яйн к1ац оьгу. 1инан дехьара к1отарш а го, иштта арабаьхна лаьтта нах а.
Цигахьара схьа топ йолу. Кхузарчара дуьхьал кхуссу.
Нехан т1ийриг яхло т1аккха, хьалхий, т1аьхьий салтий а болуш.
Салтий юкъ-юккъехь а бу.
Зударий боьлху тийжамашца, Деле орца дехарца.
Церан букъ т1ера бераш а доьлху, бухкаршца т1едихкина долу.
Даьхний лаьтта, нахарш а дохуш, божалш чуьра арадаьхна.
Уьстаг1ий кертийн яххашца лела, алл гонаха йинчу кертийн,
алан хьелаш хьалалехьош.
Даьхний кхарна т1аьхьа хьуьйсу........................................... .................................................. ......
Къам махках доккхуш хуьлу............................................. ..................
__________
...сан ц1е Къахьарма ю, хьайн ц1е йийцал, дукхаваха иза...
хьан нанас хийла кхача белла ву хьуна со... дика ду ахь цхьаьнгге
а х1ума ца аьлла... соьга ала мегар ду хьуна...
х1ара г1азкхий вайн мостаг1ий ма бу... Ибиг1аьрга хабар а тоьхна,
цигара д1аг1уо ала деза цаьрга. Х1орш т1екхачахь...
мича меттехь дара шу, йийца хаьий хьуна иза... кхара хьайна ницкъ
бале... х1орш ч1ог1а къиза нах бу... чов лаза-м ца лозу...
ас х1инцца лор а валийна, х1оккху сохьтта, хаза маха а тохийтина,
т1аккха паргг1ата 1ийр ву вайша.....................................
__________
- Кийча хилалахь, - хеза кхунна, т1ехьа вог1учу ден аз, -
кхера ма лолахь... нийсса охьа а вадий, т1аккха дехьа-сехьа
а лелхаш, г1олахь Шуьндехьа д1а, кхийтира хьо... вист ма хила...
х1ах1, х1инца... Делан карахь... охьа чу вада... - хьалхарчу бердах
ша къайлаоьккхуш, к1антана маьхьарий хеза, юха т1аьхьа детта герзаш а.
К1ант вуху я вицло, цу вохаро к1елхьаравоккху - к1ант Шуьндехьа
д1а а ца водуш - дас шега ма-аллара - шайн к1отарехьа юхаводу,
генна бердашца чу а водий. К1ант д1алечкъа некъа к1елахь,
шаьш 1уьйранна схьабинчу, ах гергга аьлла, ша д1авахча.
Цо цигахь ши буьйса йоккху, стаг лачкъалла йолчу хьиэхахь,
меттан т1адалца цу а бууш. Цунна дуьхьлара к1отарш а го,
к1отаршкахь хьийза салтий а. Буса 1оьхуш даьхний а хеза, наг-нагахь
йолу топ а, дехьа-сехьара уг1у ж1аьлеш.
Деалг1ачу дийнахь, сахуьлуш, сай-бодий къаьстачу юкъахь,
к1ант некъал дехьа волу, мацалла т1аьхьа кийра а 1оьхуш.
К1ант буьйсанна ваха ца ваьхьа, к1ант д1алечкъа буьйсанна, ша
бертиша ваарна кхоьруш.
Пхеалг1ачу сарахь Шуьндала кхочу, дас бийцина берд болчу.
Берд боккха хуьлу, 1окъа санна шера, хьуьнан юккъехь сецна лаьтташ,
бухара дуьйна хьалавеъча бен, улло т1е а ца кхачалуш.
Иза бен т1ег1ойла а яц; т1евог1ург гуш а хуьлу.
Лакхара стаг меллаша хьоьжу, бухара хьалавог1учу кхуьнга,
хиъна 1ачуьра хьала а ца г1оттуш, голашна т1ехула топ а йиллина.
Уьш цу буса дехьа бовлу, шайна дуьхьларчу басах,
цигара схьа берд ларбан, к1антаца «орца» ду-дац хьожуш.
Кхо буьйса йоккху. К1анта кхаъа а буса набйо, сама моссаза волу х1ума а юуш.
Юха, бердан хьиэха бирзича, шина к1иранахь
ха латтадо, рог1-рогг1ана хийца а луш.
Хи буьйсанна бен ца дохьу, ц1е дахкарца латайо, дохк деанчу дийнахь,
буьйсана цкъа а ца латайо, жижиг бен даа х1ума дац,
хьех юьззина дакъийна жижиг.
К1ант цаьрцара кхин ца къаьсташ, ялхитта шо шен дуьзча,
халкъ ц1ера даьккхина кхо шой, ворх1 бутт баьллачу гурахь,
1947-чу шеран ноябран юккъерчу деношкахь еанчу, луо дог1учу суьйранна,
юкъ-юкъа гуш бутт а болуш, баккхийнаш къар а бой,
хьиэхашкахь дакъо дитинчу жижигах цхьа дакъа ян воьду,
хьуо боххушехь, герз а ца хьош: кхунна салтий гина а бац х1окху шарахь а,
жашкахь бохку гуьржий бен; гуьржиша цкъа а мотт а ца туху.
Цу буса к1ант лаца а лоцу, дуьххьара ша ваханчу буса,
х1инца Итум-Кхаьллахь а ву, т1улгех йинчу набахтехь, даьндарго
г1ог1 а дойна, шех хиндерг хууш а доцуш, я, аьлча а, шера хууш:
мотт тохахь - виса а мегаш, ца тохахь - вуьйр а волуш............................................. ....
Не1 ехха ц1евза, кхо г1аларт гучу а долуш.
Ца боьвзачу маттахь луьй, вовшех дагабуьйлуш санна.
Нийсса юьхь т1е серло туху, х1азарехь гун горга серло. Цунна т1аьххье
х1ума а кхета, тухушверг гуш а воцуш.
Кхунна дикка етта; шад а, г1ожмаш а, кагдинчу г1ог1ах мийраш а туху.
Лазам бац, цхьа а лазам а, са кхерамо 1адийна хуьлу, дег1ачуьра са,
дерриг дег1 а, цхьана кхечуьн долуш санна хеташ, шена кхечахь гуш санна.
Аьрру куьйга лаг лоцу т1аккха, пенах д1а корта а бетташ:
«Где остальные, где!.. убью, змеенышь, размажу....»
Цхьаъ чуэккха, мохь а тухуш: «Ишто такой... убьете малчика... биссовистни...
уходите, - цо уьш чуьра аракхуьссу цхьацца пхьарс а лоцуш,
леста а беш, вуьйш дуьхьало еш санна бу, - лор ца карош,
со ара а валийтина, оцу ж1аьлеша... тховса стаг вахийта веза
Идрисаг1ар болчу, цхьаъ кечвина ас... дукха салтий бахна уьш лаха
Т1уьйлла а, К1ента-чу а, Хьак-Боса а... т1екхачахь... кара ма бахьара-кх уьш,
кхузара стаг д1акхачале... же, дагаяийталахь хьайна, шаьш
хиллачу меттиган ц1е... тховссехь вайшиъ ца хьовзахь...»
К1ентан дег1 лаза долало, х1инц-х1инца денлуш санна, меженаш а эгаеш.
«Лам бар-кх иза, - олу к1анта, - охьахьаьжча гуш доккха хи а дара...
со хилла меттиг-м яцара иза...» - иштта д1а олу,
лам чохь лам буйла а хууш, лам болчохь - хи дуйла а.
«Лам бара... б1аьвнаш ярий, б1аьвнаш... М1айста олуш хезирий хьуна я
Б1аст-Лам... муха меттиг яра... даккъаш дарий... муьлхачу аг1ор гуора...
бутт т1екхетарий шуна буьйсанна... я 1индаг1ехь хуьлура шу...
дуьхьлара меттиг муха яра... хьун ярий... бердаш дара я...
зезнаш-м ца гира хьуна...»
«Лам бар-кх дуьхьал а, цунна т1ехьа а лам бара...», - к1анта
меллаша хазадо, меттиг дагалоьцуш санна.
Къахьарма бохург вист а ца хуьлу.
«Лам бара? - хотту юха, - лам бара боху ахь?»
К1антана иза кхетча санна хета, ша дуьйцучух кхетча санна.
Т1аккха 1ийна-а: «Со ван а воцуш, кхин хьайна цара еттахь:
«Я все сказал Кахиру, язык ваш не знаю», аьллахь, -
чуьра аравлу, и дешнаш ц1енна схьа а олуш, цхьана х1умана-м
сихвелча санна, я цхьа кхин дагадеъна.
К1ант кхета цара лелочух, шеца лелочу х1илланах; меттиган ц1е
еза царна, 1а доккхучу меттиган ц1е, кхара туш тоьхна меттамотт,
лаьмнашка ло охьадиллича, ваха-ван некъ боций а хууш,
массо а цхьана меттехь вен.
К1ант цу буса Соьлжа-г1ала вуьгу, цкъа а ца гинчу машенахь,
кузовна т1е а воккхий.
Цхьаьна ха деш салти а хуьлу.
Некъан бохалла 1еттаво к1ант, уллохь волчу салтичо:
«Ну, хватит, мать твою», - сих-сиха мийра а тухуш.
Сирлачу чохь самаволу т1аккха, чохь дуккха а нах а болуш,
х1ара санна, маьнгеш т1ехь.
Чоь к1айн ю, нах а бу к1айн, к1айн схьа мел гушдерг а ду,
нехан духарш а, пенош а цхьаьна, корехь кхозу к1айн шаршош а.
__________
«Как самочувствие, не болит? Скоро домой, к родным,
вот придет мать и заберет тебя», - олу кхуьнга, екъа чукхетта юьхь а
йолуш, сийна б1аьргаш гучу г1азкхичо.
Иза кхуьнан нийсса юьхь т1е хьоьжу, б1аьргаш чу, хаттаре,
кхуьнан юьхь т1ехь хила там болчу.
«Мать» боху дош кхета кхунна, вуьйш дешнаш ца девза,
«дом» бохург х1ун ду а хууш.
Юха кхечахьа ша д1авигча (набахте юй хаьа кхунна),
нохчийн мотт буьйцучуьнга - тоххарлера Къахьарма хуьлу -
ненах дерг хотту кхуо, лоьро шега аьлла хилла долу.
Вукхо иза т1е а ца дуьту.
Цхьана 1уьйранна, сахуьлуш я суьйренца, маьрк1ажехь -
де-буьйса кхунна хийцаделла хуьлу, наб а йоцуш, барт хеттарна, -
т1ехьара цхьамма не1 а йоьллий,
1индаг1 санна, нана схьах1утту,
не1аран гуран беасонехь,
тезетахь лаьтташ санна, во1 вийначу тезетахь.
Меллаша т1ейолало кхунна, не1 а къовлало иштта т1е,
цхьамма йоьллуш а, къовлуш а йоцуш, шен лаамца йолуш санна.
Кхунна иза г1ан дуйла хаьа, г1енах бен хир доцийла.
Нана охьахуу кхунна хьалххахь, бат, муо санна,
т1екъевлла ю, б1аьрнег1ар а ца кхета т1е, юьхь т1ехь ц1ел
т1адам а бац, еса къамкъарг уьду хьала-охьа.
Нана ц1уока т1ехь санна 1а, ламазана хиъча санна,
кхуьнан б1аьрг т1ера б1аьрг а ца боккхуш.
«Нана яла хьан, - хеза к1антана, - нана яла хьан», - шозза олуш.
Хиш меллаша охьадуьйлало, боккха биллинчу шина б1аьргех;
балда цергашна юкъе лоцу.
Балда деттало, корта а цхьаьна.
Балдах ц1ий долало.
- Со х1окхара цигара дуьйна... хьоьга уьш схьабийца ала...
со юьйр ю, боху-кх кхара... суна хьоьга... муха...
«Дада могуш... шу мичахь ду... Исмайл воккха... х1ун деш ву... -
к1анта шега хоьтту, ша-шега санна, г1енах г1ан хоьттуш санна, -
Воккха Дадий, Дадий ву-кх суна гуттар а г1енах гуш...
я самах хеташ санна... хьо боккъал а я суна иштта...»
- Хьан да... дика... дика 1аш ву... х1ара х1умнаш а елла хьуна...
ц1ена х1умнаш, хьо д1авига... ц1ерпоштаца... уьш д1абахна хир ма бу...
хьо кара вахча... уьш цигара д1абахна... суна хьоьга...
хьоьга х1ун ала... - нана елхаршка йолало, юха узаршка, г1уьрашка -
цара йиттина... хьо 1ехаве, дийцийта бохуш... нана яла хьан, хьайн нана!
Нанас чоь 1адайо,
нана т1екхета, аьрзу санна,
шен к1езишна зудборз санна,
к1ант хьестарца, къа дехарца, не1алташца, девнашца......
Нах чу лелха, дуккха а нах. Етта буьйлало, дуьххьара етта.
Нана бертал текхош хуьлу, нана лиэташ, лата тийсалуш,
нанна етташ, д1аса кхуьйсуш...
Геннара мохь, маьхьаран орца:
«Ма дийцалахь... вейталахь хьуо... кхарна х1умма а ма дийцалахь,
хьан да кхара вийна хьуна... вийна хьуна кхара...
хьан да - цхьаннан мохь, йилбаз мохь санна, кхерсташ,
цкъа бовш, юха карлабуьйлуш, тховх лиэташ, пенойх, -
..........хьан да кхара вийна хьуна... ма дийцалахь...
вейталахь... хьуо вейталахь...»
Хи детта юха, дог1а санна хи, хих юьззина ц1енкъа,
цу хи чохь, ч1ара санна, кхийс-кхийсалуш, деттало г1ог1,
дег1 а доцуш, ша долуш санна, дег1ах д1акъаьстича санна............................................. ...........................................
............................к1ант пенаца хьалахааво, ненан мохь хеза,
маьхьаран орца... нана юьйр ю, олу к1анте, бакъдерг дийца,
дийца бакъдерг.......................................... ...............................................
«Тхан дуккха а даьхний дара, - к1ант ца хеза халла бен,
к1ант дуьххьара дийца волало, - доьтту даьхний дара тхан...
со жима бер дара х1етахь... кхо-диъ шо кхаьчна бер...
шура цу йотта х1ума яцара... ца тоьара, шура дукха йолуш...
т1акхха нанас боги чу а, кедашка а юттура шура...
соьга чохь 1е, олура цо, цицигах шура ларъян... цу х1ора а пхьег1ана
т1е а х1уттуш, чекхдолура цициг, массанхьара шура молуш,
бат 1уьттуш, чам боккхуш... юха нанас сайга:
«Цициго шура бехйирий?» - аьлла хаьттича: «Ца бехйира», -
олура ас, дуккха а шура а йиъна, дижина 1уьллу цициг а гуш:
цициг сан доттаг1а ма дара, ас муха эр дара д1а...», -
к1ант д1асоцу, вист а ца хуьлуш, ша ваьллий хаийта санна.
- Да ж1аьлеца... ва беж1у... хьан да вала ж1аьла дууш...
ахь 1ехо вара хьуна со, мезиша юьзначу хьо х1умано! -
дуккханах цхьаъ чухьоду - царна юккъера Къахьарма бохург -
хьалхара мийра коьртах а тухуш...
«Чичилов!* Товарищ Чичилов! Нельзя так, угробите,
он нужен...» - хеза к1антана шен са долуш,
са далале, са д1адахча:
«Чичилов... Къахьарма... нельзя так... нужен...
ден «доттаг1а»... кхуьнан ден...»
__________
Цу дийнахь я цу буса - и жима к1ант вийначу дийнахь -
Нохчийчохь пайхамар вийча санна хета-кх суна,
Нохчийчоь дуьххьара цу дийнахь йийча санна.
Цул т1аьхьа а моссаза йий-кх, моссаза юьйр-кх Нохчийчоь...
__________


*Чичилов памили йолу г1азкхи, нохчийн мотт а хууш,
нохчий махках бахале а, ц1а бирзича а МВД-н белхало
хилла ву, Т1ехьа-Мартант1ерачу Бакриевг1еран
йиша яхана нуц а волуш.
1995-2005 шш.

Dodam
26.11.2008, 23:10
Мусайн керлачарех кхин а цхьаъ дийцар
ду аса комп т1ехь яздан долийна..
мелла а сан мокъа хан к1езиг хиларе терра,
ма-хетта яздар ца хуьлу сан..(
Тховса цу дийцаран йоьхь чу йоккхур аса,
чаккхе т1аьхьа хир ю......
Ч1ог1а лан хала дийцар а ду-кх иза......

Dodam
26.11.2008, 23:13
Кху чуьра и к1ант..

Ц1а юьрта йисттехь дара, айбеллачу гу т1ехь лаьтташ, генна бухахь юрт а 1уьллуш.
Юрт йоккха яра, шуьйрра яьржина, лекха ирхдахна таьллаш а долуш,
хьуьнан коьллаша аре санна, бошмаша д1ахьулйина юрт.
Юьртана лакхахь арц а гуора, г1еххьа макхъелла хьаннаш а йолуш,
д1ога лахенца, аренца охьа, сийна-1аьржа, хина бижна саьрмик санна,
Россин т1еман техника яра, юьртана т1е а ерзийна гуш.
Кхуо тидам суьйренан бира, де хила а ца хилча санна, ехха юлучу суьйренан,
анайистехь, паналле, к1айн, сийна серло а къаьсташ.
Малх мархаша хьулбинера, стигал дикка сирлуш, юха макхлуш, 1аржлуш санна.
Лаьтта т1ехь серло дара, х1ора а юрт, патар а къаьсташ, чекх са гучу х1авааца,
сирла хи санна, сирла даьржина, деррига а латта, дуьне а цхьаьна -
цхьана х1умане-м хьоьжуш санна, я тебча санна, тийча санна, цхьа зевне сецча санна.
Цхьанхьара-м, т1аьхьа дисина, цхьалха олхазар а доьдура, аренцара, ламанца хьала,
наг-наггахь «къаркъ» а хазош, тилделча санна, кхоьруш санна, д1ога цигахь, мархашна к1ел, дерриг а цхьа 1аьржа къаьсташ.
Аьзнаш ч1ог1а ц1ена хезара, юрта чуьра г1уьтту цхьалха аьзнаш,
цхьа ша-шах кхоллалуш санна, карладийларца, декаш санна.
Юха, мархийн йийсарера болуш, ц1ийбелла малх, ц1ечу б1аьрхишца,
анайисте охьакерчича, мархийн юткъа асанаш, мохо марса йохуш санна,
хаьштигашца ц1ен йогура, бист-бистера лелаш, ешаш, ц1ечу ц1аро ц1ен йожуш, н1аьно г1а-патар санна.
Малх, бесни лаьтта г1ортош, цхьана м1аьргонна лацабелча, д1ахьулбелча,
къайлабаьлча, к1айн з1аьнарш, т1емаш санна, г1ург1езан к1айн т1емаш,
бухбацарера стигал хьала, пха1одан пхьаьрчий санна, юткъа яхлуш,
мархех летча, дог1а долуш санна, мархашкара, датон дог1а 1аьршашкара.
Т1аккха бода, стиглах хьаьрчаш, лакхара охьа лацабелча, анайист иштта сирла юьсура,
т1аьхьа-т1аьхьа д1аюткъалуш, д1агорглуш, жимлуш санна.
Цхьацца стогар а летара хьала, дехьа-сехьара, юкъ-юкъара, цхьа-цхьацца леташ,
юха шишша, рог1ехь - раг1 ларъеш санна.
И стогарш летта довлале, сирла къаьстачу анайистаца, къилбера хьала, хехо санна,
орцах хьодуш, бутт г1оттура, т1ехь 1аш цхьа сибат а долуш, гила кеманца бог1уш санна.
«Иза Дела ву, - олура аш, шаьш кегий бераш долуш, - цуьнга хьежа мегаш ма дац,
вай луьйш цунна д1а ма хеза».
Бутт, жимлуш, лакха болура, анайистах аса хуьлуш, даьтта кхачийна милт санна,
юткъа-юткъалуш, кхулуш санна.
Бутт соцура, буьжуш санна, жа йистехь, жа1у санна.
Бутт - жа1у, седарчий - жа,
беттасин бацалахь дежа... 1
Иштта хетара схьагушдерг, седарчий - жа а дежаш, юха батто - жа1уьно - геннара уьш лардеш санна.
Буьйса кхерамна кара йоьдура, тийналлина, г1ар-татана.
Ц1ахь ц1а доцу цхьалха мархаш, некъах тилла г1арг1улеш, батта к1елахь 1аьржа хиэбара,
дехьа-сехьара т1егуллуш, гуо хьийзош, некъ толлуш.
Беш тийнера, кертара беш, диттийн патарша шабарш а деш, г1енахь хьуьйчу бераша санна,
я бенахь хиэба к1орнеш.
Буьйса-дуьне буо хетара, бодано къора 1адийна, лаьттан букъа т1ехь мел хилла х1ума, кхерамо къардича санна.
Юха мархаш юьйлаелира, д1ора, цигара, дехьа-сехьара, тулг1енашца х1урдкема санна,
бутт мархашца болалуш, цхьаццанхьа къайлаиккхича, к1оргачу 1ина боьжча санна,
кхечанхьа гучубуьйлуш, кхис-кхийсалуш, азлуш, бовш.
Юха, тата доцу серлонаш, «гул-гул» деш, цхьа бос баьхьна, г1ийлла етталуш,
ломан тархашца, йистб1аьра лелха къора аз санна, генна-геннахь лепалуш, йовш.
Т1аккха зама а – абаде – цхьа м1аьрго – б1ешераш, азаллера дуьйна схьагуш, къемате кхочуш санна
Цхьа т1адам, т1адмаш, «дап-дип»дарца, «дап-дип», чаболаца бог1у дин санна,
т1аккха йорг1ица, хьадарца, некъаца уьйш, д1абахлуш, экхан лорана эр санна.
Стиглан буога т1ек1ел хаьрцаш, «жажжехь» дог1а т1етоьхча, кхунна шен сте дагаеара.
Кхунна хаьара, иза кхоьрийла, дог1анах кхоьрийла, беран мохь, боданах санна, дог1а дог1учу буьйсанах.
Х1ара чухьаьдча, чуиккхича, иза пенах д1атеббера, ша 1иллинчу маттах къаьхкаш,
метта хьалахиъна, ша-шех хьаьрчаш.
- Хьо мичахь… со самаяьлча… мохь тоха а ца яьхьаш… - цо куьг сихха д1алецира,
кхуо шега д1акховдийна долу, шинна а куьйга, ч1ог1а къовлуш.
- Дог1а ду иза, х1умма а дац… ас стогар латабей хьуна…
- Ма, ма латабехьа, суо гуш санна ма хета суна, дог1анна суо д1агуш санна…
хьан куьг ма довха ду…
- Кхера ма кхера…
- Со-м ца кхоьру, хьо цхьанхьа вуйла хиъчахьана, хьо чохь хилча, суна уллохь.
- Хьуна уллохь ма ву со.
- Ма дика ду-кх, хьо волуш…
«Х1аъ, дика ду-кх, хьеннан а цхьанна, сатедан кхин цхьаъ волуш,
х1ун бен ду, милла хилча а, дуьненчохь цхьаъ хилчахьана,
я гергара, хийра хилла, я везаш, сагатдеш, хьуна цхьа ч1ог1а халахилча,
ахь ойланехь воьхуш волу, хьо кхойкхуш, хьоьжуш, геннара хьан са кхобуш,
хьан сино воьхуш верг».
- Хьо х1инца чохь 1ийра ма ву.
- Х1аъ, ву, д1айижа, дог1а дог1уш хаза ма хуьлу, наб мерза кхета хьуна ч1ог1а…
- Хьо чохь хилча, хьо вуйла хиъча…
- Со чохь ма ву, хьуна уллохь…
Иза иштта, ша 1аччура, буьрка санна, д1акхийтира г1айби т1е, кхин ког-куьг хецар а доцуш,
ерриг цхьа к1орнех хьаьрчаш, т1егорглуш, жимлуш.
Дог1ан тата дара хезаш, бешара схьа, шипаршца, сих-сиха корах а леташ,
чинк а тухуш, юха дан а довш.
Зудчо корта меттаххьайра, г1айби т1ехула д1аса боьхкуш, г1айба нисбеш, меттиг лохуш, юха эххар а д1а а туьйш.
Х1ара цунна дуьхьал охьахиира, поднарах букъ г1ортош, куора дуьхьал а вирзина.
_____________
Дависа-кх, дог1а, хьан, ма г1айг1а йохьу-кх ахь хьайца, я-ма ткъа,
цхьа хаддаза, ч1ура к1елахь 1аь1а чов санна,
цхьанаэшшара 1ена-кх хьо, «ч1ов-ч1ив» деш, детталуш, т1адамашца дазлуш,
ишта а хала х1ара буьйса, сан сина кхин а язъян санна, т1аьхь-т1аьхьа т1есерсаш, ца кхачалуш, долалуш.
Гуьйре а ма хала хилла-кх, дог1анах еша гуьйре, 1ожална кечдан санна,
массо а х1ума ч1ана доккхуш, хьан кхетам а, ойла а хьош,
хьо верриг а цхьалха воккхуш, хьайн сица а, дагца а цхьаьна, вахарца а, 1ерца а.
1ер а, вахар а мичахь дар-кх, мичахь дара дуьне а, дуьххьара дуьйна волавелла, чекхваллалц д1ачекхвала,
хьайн некъан нигат а эцна, хьайн са а эцна, 1аьрше а…
Готта хилла-кх хьо, дуьне, ненан карахь сел доккха хетта, я хила а ца хилла-кх, нанас мор хьарччол бен:
бераллера дуьйна схьа кху дийнан ойла йича, даим цхьа некъаш ду-кх, хьо т1аьхьа уьду некъаш…
_____________
Буьйса яра-кх иза – кхунна дагадог1у, ахкаргашна араваьлча, г1овна уллора цхьа г1аларт,
тоьпан юьхьца т1едоладелча, т1аккха шен ност а йохлуш, бухара ког т1адийна.
Юха дешнаш, цхьа дешнаш, кхунна цкъа а ца хезна долу.
- Нана, нана! – чохь 1аьржа яра, - нана…
- Х1ун до ахь…
- Нана, салти ма ву. Со…
- Мичахь ву, х1ун салти… дукха ма бу салти, д1авижа, да сама а ца воккхуш хьайн…
Т1аккха велхар, ц1енкъа юккъехь, шен хеча т1еда юй а хиъна.
____________
Юха кхано, воккха хилча, кхунна йийцира и буьйса,
х1ара меттара г1аттийна, ц1ера ваьккхина 1уьйре а.
____________

Dodam
26.11.2008, 23:18
Б1аьста, х1аъ, б1аьста дар-кх, ц1а даьхкинчул т1аьхьа, кхуо арме вига ша аьлла, военкомате кехат делча.
- Соьца дешна волу ишколера ворх1 к1ант а вахна, со… со х1унда ца воьду? – элира кхуо реза воцуш,
дена дуьхьал а х1оьттина, цхьа кехатцуьрг а буйнахь, лохачу г1антахь хиъна 1ачу.
Кхеран уьйт1ахь дара иза, кертал чоьхьарчу бай т1ехь.
Да лаьтта хьоьжура, кхуо бохург ца хезаш санна, цхьанаметта доьг1на хьажар а долуш,
цхьа ша-шеца ечу ойланашца.
- Суна дагадан, наха дийцарехь а, дай-к1ант цхьаьна мангала х1оьттина вац-кх вайн цкъа а,
к1ант ден дег1ала волуш. Х1инца хьо кхиънера, хьо жимма сецнехь, - элира дас меллаша,
кехатцуьрг п1елгаш юкъа а хьекхош, - оцу армис, ахь юьйцучу, т1ера да а вийна,
лаьцна д1авигна, ваша а вийна, хьаьккхина ц1ера а ваьккхина, юха цигахь, д1акхаьчча,
хьол жимох долу йо1-к1ант – ши бер а делла, хала ц1а кхаьчнера-кх со…
кхуьнцара, кху 1едалцара, цхьа х1ума а ца дезар-кх суна, «хьо мила ву» боху, кхуо луш долу хаттар а.
Жима ву-кх хьо, дависарг, х1умма а ца хаьа-кх хьуна, кхуо вагийна вац хьо цкъа а, со санна,
кийрахь сийна алу юьллуш, - кехатцуьрг бай т1ехь дара, иза хьала а г1аьттина, ц1ийнехь д1аволавелча.
Иза меллаша воьдура, ког айлуш а боцуш санна, байт1ехула ши ког а текхош, юха а шен ойланашца.
И кехат кхунна девзира, кхуо арме вига ша аьлла, яздина хилла кехат.
Х1ара сарахь вахара чу, оцу ханналц ваьлла а лелла.
Дада букъ а берзина, паднара т1ехь 1уьллура, коьрта т1ехула гата а тесна,
чиркхан серлонах юьхь хьулъян…
Кхуо не1 тоьхча, схьахьаьжира, юьхь т1ера гата д1а а оьцуш.
- Буьйса дика йойла хьан, дада, - элира кхуо, саца а велла.
- Дала везийла, чувеан хьо, Хасолта. Д1ало цунна, зуда, юург. Хьайн х1ума кхалла, со дехьа чу волу хьуна.
Иза д1авахча дехьачу, нана лийра кхуьнга, дена д1а ца хазийта, лоха-лоха шабарш а деш,
шен буйна т1е буй а боьттуш: «Хьо дийна а волуш кхин, хьо дийна а волуш,
дена дуьхьал вист ма хилалахь», - бохуш.
- Ас хьуна дийца ма дийцина, - элира дас кхано, х1ара х1ума йиъна ваьлча, чу а веъна, - д1аяло, зуда,
хьо д1айижа, жимма вист хила воллу тхойша, - нана дехьа чу а яьккхина, - дагадог1ий хьуна, Муртаз ас хьайна вийцина?
- Дог1у, - х1ара стоьла уллохь лаьттара, г1антан букътухурга т1е куьг а диллина,
ша цунна йинчу восана воьхна, цуьнан хьажарх юьхь а идош.
- Шен цхьаъ бен воцу во1 салташа вен а вийна, юха, баханчу юьртарчу наха,
генаш т1е а диллина, лам буьххьера такхийна к1ентан дакъа шен уьйт1а деъча,
вехха докъе хьоьжуш а лаьттина:
«Кеста вала, Аюб, хьо, ма ца 1ий-кх хьо, ма ца ди-кх ахь ас бохург, -
аьллера Муртаза шен к1ентан докъе, - хьо бахьан долуш,
айса ловр йоцу хийла ден г1ело лайнера-кх ас, хийла дош дисира-кх суна т1ехь,
айса д1авийна, хьох ч1ира ца хьарчо, я суо цаьрга вейтина, хьуна т1аьхьа дов ца дита…
суо воцург хила г1иртинера-кх со, Аюб… хьо бахьана долуш, юрт йоькъуш
1уьллучу кху некъан хехо а хилла, сискалх кхеттий бен, вог1у-воьду стаг т1ех а ца волуьйтуш,
хьан сий дан ма г1иртинера со, ва Аюб, кеста вала, Аюб, хьо,
ма юьхь1аьржа х1оттий-кх ахь вайша», - аьллера-кх, Хасолта, Муртаза шен вийна 1уьллучу к1анте, - дас аьлча,
кхуьнан б1аьрса кхуьйлира, лаьттара ц1енкъа, каш долуш санна, к1арула 1аьржа а хеташ.
Х1ара хьацарх вуьзира, букъан боьрачухула уьдучу хьацаран т1адмаша, хечин барч а т1адош.
Дехха соцунг1а далийча – кхунна шераш девлла моьттура, - юха а вист хилира да:
- Т1аккха, к1антах бехк баьккхина ша ваьлча, шен к1ентан докъа юххе охьа а хиъна,
т1е куьг а хьоькхуш, шен к1ант хьаьстинера, Хасолта, оцу дас:
«Дукха ваха, Аюб, хьо, суна дукха ма везара хьо, хьо цхьаъ бен ма вацара сан,
лазийна хир ву-кх хьо ч1ог1а, ас хьаьнгара веха-кх хьо,
ма байлахь вити-кх ахь вайша, вита-м ткъа», - бохуш, шен к1анте.
Во1 вуй, Хасолта, во1, - элира цо юха, - во1 дас боххург деш хила веза-кх, ша во1 велахь,
юккъехь цхьа а къайле а йоцуш. Нахехула ма хазийтахь суна, Хасолта, айхьа дина х1ума.
Айхьа ворх1 вийнехь а: «Ас ворх1 вийна хьуна», - алахь соьга. Дай, во1 бохучулла деза, бехке,
гергара х1ума кхин ма дац кху лаьттахь, Ша д1аваьлча, Шел т1аьхьа Дала даздинарг а дай-наний ма ду.
Хьо тхайн цхьаъ бен воцу дела, тхайн б1аьрга хьалххахь хила ма лаьара тхуна хьо, оцу хьайн ненан мукъна а ойла ехьа…
- Эцца, берашца къовса а велла, динера ас, - элира кхуо, юьхь т1е тоьхначу хьацаро, б1аьрга хьалхеш а к1амъеш.
- Хьо деша а вахийтина, юха кху юьртахь, ишколехь болх а беш – вай цхьаьна мел хан йоккхур а ца хаьара, -
сарахь-1уьйра хьо хьайн чохь а волуш, цхьа к1еззиг дахийтахь вай…
Кхин цхьа х1ума а эра ду ас, сайна ч1ог1а халахетта долу… хьастаг1а,
эвлаюккъехула, баккхийчу нахаца со схьавог1уш, шиша ирах а дахийтина, хи муьйлуш лаьттара хьо.
Къонахчунна эхь ма ду, иштта уосала, бежана санна, юьрта юккъехь нох а дохуш,
дез-дезачохь – г1уркх санна ирах1оьттина, хи а муьйлуш, лелча.
Дукха ма ду къонахчо ларо деза х1умнаш, дийцина ца валлал дукха.
____________
Кхунна цул т1аьхьа, кест-кеста дагаоьхур ду и къамел, и доцург а, цо мел аьлла дош,
д1алевзина ког, шеца – к1антаца – цо лелийна хилла цхьа тамашийна г1илкхаш а.
Кхунна дагаоьхура, ша цхьана аьхка, пхоьалг1ачу курсе хьалаваьлча, Сибрех балха баханчу
шен накъосташна т1аьхьа ваха тохавалар, ша нене хьаставалар, дега алахь, бохуш, юх-юха а хьесталуш.
Эххар а, цхьа к1ира даьлча, дас чу а кхайкхина, велавала а г1ерташ, шеца дехха къамел дина,
юха ша цуьнга, «х1аъ» баьхна, цуьнан х1ора а дашна т1аьхьа.
- Сагатделла хир ду-кх хьан уьш ца гуш, - элира цо, - вуьшта, ахчаний,
бохчаний бохучу х1уманна ваха оьшуш-м дац хьуна цига, Хасолта.
Стаг цхьана атто а ма кхобу, рицкъанах дан х1ума ма дац, шен сил совнаха лехна…
ца вахнехь х1ун дара-те хьо? - аьлла.
Х1ара велавелира: «Дада, вахийтахь со, цхьана баттахь, жимма 1ан а 1ийна…», - олуш.
- Хьуна иштта лууш хилча, дуьхьало ян а ца лаьа суна, кхана сарахь, п1ераска буса,
мовлад а ешийтина, к1ирандийнахь, Дала мукъ лахь…
Т1аккха, к1ирандийнахь, 1уьйранна, х1ара новкъа валале, шена т1е ц1ена х1умнаш а юьйхина,
раг1у к1елахь 1ара иза, х1ара нанна мара а кхетта, д1аваха чуьра араваьлча.
Нана т1аьхьа ца елира, хьо иштта гена новкъа волуш, хьуна т1аьхьа хьажалур яц ша аьлла.
Х1ара дена юххе д1ах1оьттира, т1оьрмиг т1ехьа а лоцуш.
- Цу г1азкхашка, хьо д1акхаьчча, хьайн г1илкхашца ма хьежалахь, уьш дукха бу хьуна.
Шайн-шайн амалш хуьлу хьуна нехан, шина юьртара нах а ца хуьлу цхьатера.
Ас х1ун эра ду хьоьга, дика а, вон а – хьоьгара даьлларг – кхуза схьакхочур дуйла хаалахь.
Ахча долуш а ма дуй хьоьга…
- Ду,- элира кхуо.
- Г1уо х1ета, Делий, Делан элчий, эвлаяийн орций ду-кх хьоьца, хьожуш хила-кх…
Х1ара жимма сацавелира, ша х1ун дича бакъхьа ду ца хууш, юха шегахьа цхьа ши ког а боккхуш, х1ара д1а т1еволавелча:
- Д1авало, д1авало, - элира цо, дуьхьал дайн куьг лоцуш, х1ара саца а вина, - хьуо лелачу меттехь
ледара ца хуьлуш – гайна уосал а, киса къуьйлуш а воцуш – чекхвала г1орталахь, аре хала ю хьуна, - аьлла.
____________
Маржа, кхунна хийла дагахь лаьттара ду иза, дас ша иштта сацор,
шена д1а т1е а ца воуьйтуш, дуьхьал дайн куьг а лаьцна,
юха и к1ант а, кху чуьра хилла и к1ант а цкъа, т1еваг1ахьара аьлла хетта,
х1ара хьалаг1аьттича, кхунна т1еван а ца х1уттуш, д1авахана буьйса а…............

Dodam
26.11.2008, 23:22
Чаккхе хир ю...
маца хир ю ала-м хуур дац суна..)

Dodam
29.11.2008, 19:31
.............Х1ара к1ира даьлча ц1а валийра, да д1аваьлла олуш, т1аьхьа телеграмма а еъна.
Буц хьакха а вахна, ц1а веъча, говр д1а а хецна: «Цхьа вон корта лазабели-кх сан» - аьлла,
д1атаь11инчохь, садаьлла хиллера цуьнан, ц1ий коьрте а хьаьдда.
Кхунна каш бен ца гира, шен да д1авоьллина каш.
Д1аваьлча везох хуьлуш хиллера да, дийна волчул а везох.
Д1аваьлча кхеташ хиллера-кх, да бохург х1ун ду.
Цул т1аьхьа, иза воцуш йоккхучу ханна, кхунна ч1ог1ох а ийшира иза, дийна волучул а ч1ог1ох,
иза мила ву, мила хилла, цо лелийна некъаш а хууш.
«Юьхьмоттарг1а товш яц хьуна къонахчуьнгахь, юьхьмоттарг1а ма лелаелахь цкъа а,
дагахь дерг - маттаца а хилалахь, - олура цо кхуьнга, - бакъдерг иэхьаца ду хьуна,
маттаца а доцуш», - олий.
Ша цхьаццанхьа - дикане я воне - д1аса вахна чувеъча, дуьйцура цо и тайпа х1ума,
шен цхьаннах-м кхоллаелла ойла, ц1арца вийца ц1е а ца йоккхуш.
Даим а даьхнишца дара цуьнан мел долу г1уллакх: цхьанхьа оьцуш,
кхечанхьа духкуш, т1аьхьйиснарг ярстош, даьхнишца бен, кхин беркат а ца хеташ.
Цкъа, лам чуьра, шийтта бежана а эцна, х1ара шиъ новкъа вог1уш - гурахь дара иза, - цхьана лома буьххье ваьлча,
ц1еххьана дохк а хьаьдда, дог1а а тоьхна, 1аржлуш санна д1ах1оьттира, эрна арахь висича санна.
- Хьенех, - элира кхуьнга х1етахь дас, - вайшиъ дай-во1 велахь а, тахана ши накъост ву,
цхьаьна новкъана араваьлла, хьуна х1ун дича бакъхьа хета: я кхузахь буьйса яккха соцу вайша,
я юрт карролц, д1аг1о вайша? - аьлла.
- Вайшингахь т1е-к1ел таса х1ума а яц, дог1а маца соцур а ца хаьа, суна-м д1авахча
бакъхьа хетара, - элира кхуо, - хьуна луъург дийр ду-кх, - олуш.
- Делахь, со хьалха вер ву хьуна, бежнашна некъ гайта, д1аьхьара схьа а човхош,
меллаша схьавог1ур-кх хьо, - да хьалха велира.
Кхано х1ара шиъ - цхьана юьртахь буьйса йоккхуш - ц1а кхаьчча:
- Муьлххачу а новкъа ваьлла ши стаг: воккхий-жиммий, гергий-хийрий а доцуш, цхьатерра ши накъост ву хьуна,
к1ант, вовшах дагаваьлла бен, сацам бан а мегар доцуш.
Цигахь, цу лам буьххьехь, буьйса яккха дагахь со а вацара хьуна, делахь а хьоьга а хаьттина,
ахь х1ун олу а хьаьжна, хьох кхоччуш накъост а вина, веара хьуна вайша охьа.
Хьайцарчу стагана, ша накъост ву моттийта деза хьуна, иза вацахь а, цуьнга дакъа лацийта,
ша лорийла цунна хаийта; т1аккха хуьлу хьуна стагах накъост, царна юккъехь барт хуьлу хьуна т1аккха.
Ма дукха, ма дукха дар-кх цуьнан х1умнаш, т1аьхь-т1аьхьа, воккхахилла воьлча бен, кхунна кхета а ца кхеташ.
Иза да а, ваша а ма хиллера, оьшучохь-доттаг1а а.
Кхуо ша ларавезачохь а, х1ара лоруш хиллера-кх цо, ша д1аваьлча кхунна т1аьхьа дита,
х1ара кхетийта, кхиийта: цуьнан хьикъма т1аьхь-т1аьхьа бен кхунна довза а ца девзира.
- Дог хьастахь сан, хьенех, дог хьастахь сан, - элира цо цхьана буса, х1ара д1авижа чувоьдуш, -
со аг1ор валлалц, суна хабарш а дийций, сан г1айба а тобай, юрг1а а нисдай, суна т1е куьг а хьаькхний бен,
д1а ма вижахь цкъа а, 1ехавехьа со, бер санна, хьастахь со, - аьлла.
Хийлазза, цул т1аьхьа, я гуттар а, даима санна, б1аьргех хи долур-кх кхунна, иза дага моссаза вог1у,
дагара а-м ца волура, кху чуьра и к1ентан х1ума юха кхиа а йоьлла, цуьнга хьаьжча,
и гуш долу бер хьо а долуш, цуьнга хьоьжуш волу хьуо юха - хьайн да волуш санна а хеташ:
ден к1антаца йолу марзо йоккха ма хил-хиллера ч1ог1а, ша ден метта х1оьттича бен,
к1ант шен дех кхетар а воцуш.
Эх1, маржа, х1инца ма ч1ог1а кхетар-кх х1ара цунах, цуьнан шега иштта хьежарх,
цхьа къайлаха, ларамза санна, куога буьххьера, коьрте кхаччалц, леррина ша тергал а веш.
Юха кхано, цхьа зама яьлча - ши-кхо де я к1ира - цхьана хьенех - динчо иштта динера, вукхо иштта аьллера,
минехера х1ара даьллера, бохуш, юьхь-дуьхьал схьа а ца олуш, гена-геннара цхьацца дуьйцура,
т1аьхь-т1аьхьа дуьйцура, т1аьхь-т1аьхьа улло а г1ерташ, дерриг а ша кхунна бохийла, кхунна дуьйцийла хоуьйтуш.
Кху чуьра и к1ант кхиавоьлча юха, кхуо цунна а дуьйцура уьш, наь1ара улло иза хьала а х1оттавой,
шена сих-сиха цуьнга чай а дуттуьйтуш, иза шеца къамеле, дийцаре ваккха г1ерташ,
цуьнан хьекъал а, кхетам а мичхьа кхаьчна хаа лууш, т1аккха цигахула д1а - цуьнца дийца дезарг а.
Йоза-дешарх дика кхеташ бер дара иза, даим цхьацца хаттарш а деш, д1адуьйцучух са а ца 1ебаш.
Иссалг1ачу классехь вар-кх иза, х1аъ, хьалхара т1ом болалуш, нохчийн шайн графика а х1унда яц,
вайн истории а мичахь ю, бохуш, цо х1ара цкъа готта хьовзийча.
- Элп, - иза политика ма ю, к1ант, - элира кхуо, - ахь карара х1ума яа 1амийна хьайба,
хьох дозуш ма хуьлу, - аьлла.
- Т1аккха вайн мотт а болуш, туьйранаш а, иллеш а долуш, х1окху махкахь мел йолу ц1е а нохчийн маттахь а йолуш,
даьхна хилча, цхьа бух хила ца беза вайн, цхьана маттахь д1аязбина? - хаьттира цо.
- И х1умнаш дайна-кх, к1ант, - элира кхуо, - х1окху ерриг Дег1астанахь, - кхул арахь а, - цхьа пачхьалкх
хиллачух тера ду-кх, буьйцуш берг нохчийн мотт а болуш, 1илманчаша дийцарехь.
Карочу цхьацца т1улгашца а, кхечу х1умнашца а йолу хьаьркаш, нохчийн маттахь ешало, бохуш, дуьйцу-кх цара.
И пачхьалкх йоьхча - цхьа кхин ницкъ т1е а летта, къаьмнаш д1аса декъаделла-кх,
шайн-шайн мотт а эцна, ша-ша к1елхьара дала, дийна диса...
- Графика-м хила ма еза, цхьа х1умнаш лелийна! - цо аьлча:
- Дукха шира зама ма ю иза, - элира кхуо, - цу хенахьлера дисна х1ума ма дац цхьанхьа а...
- Латини графика-м а ма ю т1аккха?
- Важа цул а хьалха хилла ю-кх, к1ант! Пачхьалкх юху бохург х1ун ду хаьий хьуна?
Пачхьалкх юху бохург - къам д1адолу бохург ду-кх, цу къоман мотт а, йоза а, адамийн сибаташ а хийцалуш.
Тоьллачо иэс д1а ма доккху бухачеран, коьрта-коьртара адамаш х1аллак а дой, бисинчех бацархой а беш.
Вай-м кху дийне а дика кхаьчна хьуна, цул т1аьхьа масех пачхьалкх кхоллалуш,
юхуш - ткъа а, ткъе итт а - масийтта б1ешо хийцалуш, оццалла дисар а доккха х1ума ма ду, буьйцуш берг
шен мотт а болуш. Кху г1азкхиша дитина хиллехь, бусалба дин т1е а эцна, хаза йоза а, жайнаш а долуш,
схьадог1уш хилла вай-м, кхара юха аьтта-кх, вуьрх1ийтталг1ачу б1ешарахь дуьйна коча а баьхкина.
1арбойн графика а кхара д1аяьккхина, паччахьан 1едал - Советан 1едалца хийцича,
вайн 1арбошца уьйр хиларна кхоьруш, латинин графика коча а йоьллина, шаьш ч1аг1белла, д1ах1оьттича, 1925-чу шарахь.
Т1аккха иза а хийцитина, туркойн а иштта хилар бахьана долуш, 1938-чу шарахь, шайн, кириллица олушъерг,
нуьцкъара т1е а оьцуьйтуш. Юха лаххьийна махках а даьхна, мел болу бух х1аллак а беш.
Деша деза-кх, к1ант, 1ама г1орта веза-кх, бакъдолчунна т1аьхьа кхиа г1ерташ хьо велахь...
Иза 1адда лаьттара, х1ара гуш а, ца гуш а, цхьанхьа генна, кхунах чекх д1а а хьоьжуш.
____________
Т1аьхь-т1аьхьа и к1ант х1аллакьхиларан бехке ша хетара кхунна, ша цуьнца, воккхачуьнца санна,
(кхин уллохь дагара дийца ваша а, да а цахилар хир дар-кх иза) деш хилла долу къамелаш,
шена чохь мел 1аь1нарг, шен мел йолу г1ело а юьйцуш.
Цхьа беран долу х1умнаш а доцуш (бераллера воцуш санна), хуьллушехь воккха хилир-кха иза,
кху кертан воккхох а, да а, 1уналхо а ша волуш санна.
Шен нана а ма човхайора, цуьрриг а ша резавоцуш х1ума даьлча. И зуда к1антах ч1ог1ах кхоьрура,
ц1ийнада волчу кхулла а. Ма хуьлура моттахь: «Ханакъи чукхачале, Ханакъина гахь», - бохуш,
сера дайна котам санна, ши т1ам д1а а бахна, хьийзаш.
Шен ма хуьллу 1ама-м винера кхуо иза, жима бер долуш дуьйна схьа, наь1ара юххе хьала а х1оттавой,
деца, ненаца, нахаца, махкаца лелон дезарг а дуьйцуш, сих-сиха:
«Г1ел-м ца велла хьо?» - хатта а хоттуш, юха: «Г1ел ма лолахь, Ханакъи, кхана хьайна оьшур ду хьуна», - олуш, т1е а тухуш.
Цо ч1ог1а ла а дуг1ура кхуо дуьйцучуьнга, юх-юха хетта а хоьттуш................

Dodam
29.11.2008, 19:34
Чаккхе хир ю.. Дала мукъ лахь.....

Dodam
06.12.2008, 22:40
...Боьрша стаг хецна хилавеза хьуна, олура кхуо, зудбер санна, къийлалуш а воцуш.
Салам хаза х1оттийте, паргг1ата ло: «Ассаламу 1алайкум», - олий.
Хьайга «Хьалавала, охьахаа» аьлча, цара гайтинчу а ца хууш, жимма лахахь хаа - хьоьца лелорг шайн
г1иллакх ду хьуна наха, хьо мила ву хьажа г1ертар а.
Цхьаъ велахь а, итт велахь а - хьаша-да веъча, - «Марша дог1ийла шу» ала,
цхьаъ волчунна там хир бу хьуна, дукханга олуш нийса а ду.
Ханъяьллачу къаночуьнца бераца санна хилалахь, лелар беран а долуш, кхетам эвлаяан санна хуьлу хьуна церан.
Нана гуттар а хьесталахь, чкъуйриг йоцу х1оа санна, куьйга-кара а ийеш, суна-м х1ума ца оьшу хьуна,
хьайх суна сингаттам а ца болуьйтуш, сан къаналла ахь ларйичхьана.
Хьоьгара арадаьлла, цхьана кхечунна д1ахезча, хьайна новкъа хиндолу х1ума, са долчу дег1е а ма дийцалахь.
Хьайна нах ца гарх, хьуо нахана ца го ма мотталахь - къонахчунна ша-шена гуш хилча а кхачам бу хьуна, ледар х1ума ца далийта.
Хьаша-да новкъа ваккха хьуо араваьлча, ков-бертера чу а ма верза, иза генна д1а а вигна, юха цигара иза къайлаваллалц сецний бен.
Юьртара воцчу стага цхьа «хьенех» хаьттича, «цига, кхуза» бохуш, п1елгаш а ца хьежош,
кхето веззача иза д1а а кхетавай: «Со хьажа, ас дан кхин х1ума дуй?» - олуш, хаьттиний бен, д1а а ма г1уо.
Эвхьаза къамел стагаца да а ма де - схьадийр дац хьоьца, хьайн маттаца уосала дешнаш а ма леладе.
Салтичо топ санна, шен майралла ги а йоьллина лелашверг вац хьуна къонаха,
кхонахчуьн майралла, бекхам санна, д1айиллина хуьлу хьуна, оьшучохь хьала а йоккхуш.
Хьайл тоьлларг - ларве, г1ийлачуьнца яхь а ма лелае.
Зударех а ма ловзалахь, цара стаг пайда боцчу воккху хьуна, шайн дашца нис а вой.
Зуда синкъерам санна х1ума ю хьуна, т1ехдаьлча духу ловзар санна, цхьана барамца латто езаш:
ахь йиннарг хуьлу хьуна цунах, - набарна - г1овли а, дерачу чевна - туьха а.
Хьуо цхьана нахаца тевне я шуьне нисвелча, охьа т1аьххьара хаалахь, юха дуьххьара хьала а г1оттуш.
Даим хьоьца волу мостаг1а - хьан багара мотт бу хьуна.
Хьайн мотт хьоьга ларлахь, кхузткъе кхойтта киртиг хилча, кхузткъе шийттанах чекхваьлла а ву-кх хьо.
Оьшучулла бен дуьне а ма лахлахь - дуьсур долуш ду хьуна х1ара.
____________
- Дада, - хаьттира цо т1аккха, хеттарш дукха дуора цо, - хьан денда муха вийра? Иза дийцахь суна, - аьлла.
Шен чохь вийра-кх, элира кхуо, шен чохь, шена иза вийна де дага ма-дарра д1а а дуьйцуш.
Цхьана «операцина» доьлхуш ду шаьш аьлла, кхеран чохь совцуш, буьйса а яьккхина,
цхьана салтий а, НКВД-ешникаш а болуш, юха 1уьйранна, шаьш д1абоьлхуш, шайна т1аьхьа араваьлла
кхуьнан денда а, цуьнан доттаг1 а вийна, декъий а эцна охьабахар-кх, Итум-Кхаьлла, декъий бертал говраш т1е а дихкина.
Пхиъ нохчо вара царех, кхуьнан дедена тапча йиттинчуьн ц1е Хьамзат а йолуш.
Кхунна тахна а дуьхьал лаьтта иза, хьаьттаро бос а болуш, 1аьржачу аматехь, дег1ана тоьлла стаг.
Кхуьнан деден доттаг1а Б1азгин Мохьмада вийра. «Хьешан шун т1е баьхбелларш» - олура царех наха,
уьш хьаха моссаза бо - хьешан шун доьхкинарш», - олий.
Х1ара бер дара х1етахь, пхи-ялх шо кхаьчна бер.
Ша иза дуьйцуш, к1ентан мочхалш д1асалелаш гуора кхунна, сих-сиха деса къуьрдаш а деш.
«Сан дас - хьан деда хиллачу - дай-во1 цхьаьна мангала х1оьттина вац вайх, олур-кх, Ханакъи, - элира кхуо шен к1анте, - кху 1едало цкъа да вуьйш,
юха во1 вуьйш, цхьа а кхиа ца витна-кх вайх, - аьлла.
- Х1ара 1едал доьхна бохург бакъ а дац хьуна, вайна ца доьхна хьуна х1ара, нахана доьхнехь а,
кхуьнан тешнабехк боккха бу хьуна», - олуш.
____________
Хьалхара т1ом чекхбаьлча, ч1ог1а воккхавера и к1ант, вай тоьлла, вайн х1инца пачхьалкх а, маршо а хир ю бохуш.
Х1ара ца тешара. Кхуо дуьйцура цуьнга, ша цу балхах х1унда ца теша.
Ши пачхьалкх яра кху лаьттахь кхунна ца езаш: хьалхара Росси а йолуш, юха Турци а.
Турцис санна, бусалбачу нахана тешнабехк бина цхьа пачхьалкх а йоцуш.
Шайн цхьана къомах лаьтташ пачхьалкхаш яцара уьш, я шайн долчу лаьтта т1ехь а.
Г1илкхаш церан дан а дацара, динан буха т1ехь, къоман 1адаташца чаг1делла.
Церан дин - моттарг1а яра, дуьненан хьелашца йоьзна, коьрта 1алашо - хьал а долуш.
Хьал лаьттаца доьзна а дара, нахера схьадаьхначу. Я дин а, я эхь, юьхь а, эхарт а доцу къам
къизаллица къаьсташ а хуьлу, тахне бен, кхане а йоцуш.
Церан тахне - дуьне ду, дуьненчуьра хьалхе. Царна хаьа, шаьш бакъдоцийла, нехан бакъ шаьш эшинийла,
юха, харцонца эшийна долу бакъдерг, харцонца бен лар ца лой а.
Росси эшна сецна яц хьуна, к1ант, элира кхуо, шен хьал жимма тодаллалц тебна ю хьуна, т1ом д1абахьа аьтто а боцуш:
цуьнан лаьтта т1ехь ма бац х1ара, иза сецчхьана ма йолу. Цул сов, Росси вайл а я цхьаннел а кхечу пачхьалкхаша оьшуьйтур а яц хьуна,
ч1аг1 а елла д1ах1иттинчу пачхьалкхаша, х1унда аьлча уьш кхунах екхаш, юзуш,
кхунах хьаьвда а дина 1ашйолу дела, кхуьнан мел долу маь1да д1а а узуш.
Царна стенна оьшу, ойлаехьа, шарбина некъ бохор. Кху дуьненан х1ума кхаа терзана т1ехь лаьтташ ду, к1ант,
элира кхуо юха, кхаа дина т1ехь ч1аг1делла, царех шиъ харц а долуш: кериста динний, жуьгти динний.
Тоьлларш керистанаш а бу, бусалба къаьмнаш церан когаш к1елахь а долуш.
Вайна моьттург бакъ дац хьуна, аьттехь а бакъ, я Росси вайга эша а лур яц хьуна, дика барт а болуш вовшах кхеттачу
масех пачхьалкхо бен, йиъ хуьлда уьш, я барх1.
Вай совца дезаш ду хьуна х1ара х1оьттинарг, вай лардала дезаш, - аьлла.
____________
К1ант кхунах ца кхийтира.
____________
Кхано юха г1ала, деша воьду аьлла, охьавахча, цхьацца х1умнаш дуьйцура цо,
т1аьхь-т1аьхьа оьг1аз а оьхуш, кхехка а кхехкаш, ша-шена чу а г1ерташ.
Кхунна-м цо ца аьлча а хаьара, кху махкахь долуш дерг. Лоллера кхаа денна мукъна к1елхьарадаьлла цхьацца долу къам,
1ан ца 1аь, ша лоллехь долуш ма-1арра, цхьана низамца нисделла я шен долчу хорша чохь,
иза бута яза ца дуьсу атта, стеро санна, ц1ингаш а кхуьйсуш, цу къомана хьалхаваьлларг,
мостаг1чух санна, шен къомах юха ца летча: вен везарг - вен а вуьйш, ваккха везарг - ваккха а воккхуш, 1отта езачунна - 1отта а 1уттуш.
Кхузахь дерг а изза а дара - сацон да вацара, дай дуккха бара, цхьа а воцуш: цхьаъ - куьпара,
важа - юьртара, урамера а волура кхин, толаман да ша ву олуш, т1аьхьа г1ера а х1оттайой.
Г1еранаш дукха яра, массо а инарла а, шен ден букъ а, ненан голаш а йолуш.
Массарна а кху махках шайла-кхахьпа тарделира, массо а мохк бухкуш а вара,
къуьша къола санна, шаьш-ваьшлахь д1аса а бекъна.
Росси т1аккха чу а еара, хьалха хилларг г1енан г1ан а долуш: юьрт а, аре, лам а, к1отар а - маьрша меттиг а ца юьтуш.
Кху юьртара кхойтта жима стаг цхьана дийнахь вийра, х1ора денна иштта схьа а кхоьхьура, цхьаццанхьа кара а беш.
Ца карош а бисира.
К1ант т1аьхь-т1аьхьа г1ийла гуора кхунна, ц1ийделла б1аьргаш а долуш, лер а дайна, ша-шеца къайла а вуьйлуш.
Кхунна хаьара цуьнгахь дерг, цо шен сица къуьйссург а.
Цо иза т1аьххье схьа а элира.
Кхуьнан дала жоп ца хилира, жоп цхьа а нийса дацара.
Х1ара вист ца хуьлуш г1еххьа сацавелча - кхунна шен да дагавеара, шаьш ц1ера д1абаьхьна некъ,
юха цигара, Казахстанера, делха а доьлхуш, ц1а дахкар а, - муха, х1ун дича я х1ун аьлча бакъхьа ду а ца хууш
(цунна дерриг а шена гуш а, хууш а ма дара), мича дешнашца я кхетамца, бохуш, х1ара ойлане ваьлча:
- Кху махкахь ваха ма веза сан... кху юьрта чу а оьхуш, юха кху чуьра ара а вуьйлуш...
Делан лаамца бен х1ума хила йиш а ца хилча, нийса ма дац... хьуна иштта новкъа дан... нах а ма 1а...
Х1ара меллаша хьалаг1аьттира т1аккха. Цу дийнахь, аьлча а цу буса санна, хала, ша дечух ца кхеташ,
х1ун дан деза ца хууш, г1аьттина а вацара х1ара, «кхин гур вуй техь-кх хьо» кхоллаеллачу ойланца,
«т1е мукъна а ваг1ахьара» бохуш, шен доьхначу дагахь.
- Дала 1алашвойла-кх хьо, - элира кхуо, к1ентан б1аьра хьожуш, дикка хьала а нисвелла.
- 1одика йойла... буьйса декъала йог1ийла, дада, - араволуш воллура, аьтто куьйга не1 а йоьллуш:
«Ханакъи!» - аьлла, кхуо мохь тоьхча.
Схьахьаьжира.
- Нанна ма хаийталахь, дада, - элира юха, кхин схьа т1е а ца вог1уш.
Д1авахара.
_____________

Dodam
06.12.2008, 23:11
«Ма, ма... ца оьшу хьуна, ма хьалахь меттах», - хьастаелира кхуьнан ойла, зуда меттаххьовш а гина.
Юха узарш хезира, т1аккха - елхар. Иза гуттар а йоьлхура иштта, г1енан кхоьлахь, тиларчу яхча санна, самаяла а ца туьгуш.
Мел ч1ог1а кхуо хьеярх, кхин метта а ца йог1ура, цхьа хаддаза елхар бен, маццахехь белла хиллачу нехан ц1ераш а йохуш.
И к1ант вийча, кху чуьра и к1ант, масех к1ира тиларчохь даьккхира цо, дег1ан лаамаш а ца бевзаш.
Юха халла меттаеара, иэс ц1енна д1а а долуш: к1ант хиллийла-м хаьара шен, юха х1инца иза воцуш вуй а.
Кхуо цунна т1е ца валош цхьа лор а я пхьар а ца витира, жинашца тайнарш а цхьаьна.
Адам гича ца мегара иза, ши б1аьрг хье т1е а болий, мохь оьхуш: «Д1адаккха иза, д1адаккха, шайт1а
ду иза, цуьнан ма1аш, исс мотт, нот1а оьху цунах, нот1а», - бохуш.
Цуьнан лазар дийца хууш я девзаш цхьа молла а ца велира, цхьацца жайнаш яздар бен.
Уллора д1авала йиш а яцара. Лазар муьлххачу а хенахь дог1ура цунна, хиъна 1аш а, тар тесча а.
Иза к1иръелла цхьана метте хьежа йоьлча (мерах ч1огг1а са а доь1уш, ши б1аьрг т1е а бог1ий),
т1екхета кийчча хила везара, вуьшта, хьо хьевелча, я иза меттара г1аьттича, сецон хала хуьлура,
я сеца а ца лора, ерриг а чоь т1ек1ел тоьхний бен.
____________
Зудчуьн елхар г1уьрашка делира, узаршка, «къарш-къиршшехь» цергаш а хьекхош, етта а луш.
Х1ара т1екхийтира, ши пхьарс а лоцуш, шен коьртаца цуьнан корта г1айби т1е а та1ош.
Г1уллакх ца хуьлура. Т1аккха, т1ехула хьала а вуьжуш дег1ан дохала мара йоьллира кхуо иза,
шен ши куьг къовллуш цуьнан букъа к1елахь вовшах а тесна, коьртаца, тохара санна, ч1ениг генна хьала а г1ортош, бага цуьнга г1атта ца яйта.
Саца ца лора. Сохьтехь сов тийсавелира х1ара цунах, мукъа яьл-яьлла меже лоцуш, цуьнан куьйгех тийсалуш,
цергашна юккъе мотт ца бахийта, бага а ца г1атта йойтуш.
Пелаг санна д1аса воьттура цо х1ара, кхуссий т1ера чу а воуьйтуш. Х1ара юха а т1екхетара, цхьацца меже а лоцуш.
Иза ерриг а хи санна яра, хьацаран х1орд санна, кхин дика хьал кхуьнгахь а дацара.
Эххар а д1атийра иза, цхьа ехха, г1ийлла елхан а йолалуш, дерриг дег1 мал а делла, кхин сама а ца йолуш.
Иштта хуьлура даим а, и лазар т1ера долуш.
Т1аккха туьйш-туьйш, елча санна д1атоьра, кхаа-деа сохьтехь садоь1у а ца хезаш.
____________
Дог1а 1енара хьалха санна, дог1а саца а ца доллура; наггахь я сих-сиха йоккхачу тоьпан г1овг1а оьккхура,
«цкъу-ув» олуш, юьрта т1ехула цхьа еха ях а луш.
Юха т1аккха а дог1ан г1овг1а, «ч1ов-ч1ив» деш, 1ена ладар.
Х1ара чуьра аравелира т1аккха, ламин т1ерачу лабана к1ела.
Охьахиира ша лаьттачохь, пенах д1а букъ а тухуш. Х1уо шийла дара, дог1анан цинцаш а кхоьхьуш,
хьацарх дуьзна дег1, ялсамане кхаьчча санна, цхьа парг1ат а долуш.
Вехха 1ийра, цхьа ойла а, кхетам а боцуш.
Юха и к1ант дагавеара, кху чуьра хилла и к1ант, иза д1авахна буьйса а.
Иза д1авахча, цу буса, хан, тап-аьлла, сецира кхунна, метах д1а а ца йолуш, эхартара къемате йоьду барамза хан-зама санна.
Кху даго – кху да велла диссаро – хьоьхура-кх кхунна цу буссехь, к1ант дийна кхин гур воций.
Иза кхин тайпа бер ма дара, ша цкъа схьалаьцна некъ, гечонаш а ца хоьржуш, юьхьдуьххьала д1ахьура болуш.
Бехк-м кхуьнан бара, аьлча а… шена хетарг дуьйцур-кх кхуо а, шен дас шена хьехнарг а:
«Къонахчуьн некъ цхьаъ хила беза хьуна, цкъа иштий, юха вуьштий а, хьелашца хийцалуш а боцуш, -
ша схьа ма-лаццара, цхьана боларца д1ахьош, кест-кеста юхахьажарца, т1аьхьабиснарг тергал а беш».
Юха иза вайча, кху чуьра и к1ант, - дийначаьрца дийна а воцуш, беллачаьрца велла а воцуш, - ворх1 баттахь лийхира кхуо.
Г1аличохь хиллийла хиира кхунна, юха цу чуьра арабовлуш, цаьрца цхьаьна араваьллий а.
Цуьнан сарташ кисна а доьхкина, х1ара ца воьдуш, ца кхочуш цхьа а меттиг а ца йисира: 1алхан-юрт, Сема1ашка, Заки-юрт, Гих-чу.
Гихчохь цхьана зудчунна вевзира иза. Цо т1ерг1ан пазаташ елла хиллера цунна, ц1е а, ден ц1е а хоттуш.
«Хансолтин Ханакъи ву ша элир-кх цу к1анта, - дийцира кхунна йоккхачу стага, - и ц1ерш
дагахь йисир-кх суна, цхьа хьалхалера и ц1ерш», - аьлла.
Цигара х1ара Шуьйта а, Ведана а, Нажи-юрта а ихира.
Веданахь ч1ог1а чам а байра кхуьнан, цхьа ирзу а, 1ин а дийцина, ша д1акхаьчча, бухарчара,
т1е топ а лаьцна: «Дас-нанас лоьхуш йолу х1умнаш, эцца цхьанхьа д1а а левчкъина,
нехан куьрка чохь 1аш хуьлу хьуна, ваша, г1орийний, шелъеллий шаьш бохуш, чоьрпеш а юуш,
зударшца лахахь иза, кхуза схьа а ца кхийдаш» - шега аьлча:
«Вайн чуьра к1ант, шу санна, лечкъачех вац, - элира кхуо,- лечех ву, лечех, хьалхарчу мог1аршкахь» - аьлла.
Цара венза а ваьккхира х1ара, и дешнаш бахьана долуш...
____________

Dodam
06.12.2008, 23:48
Чаккхе хир ю.. Дала мукъ лахь..
ма-хетта ка ца йолу сан...((

TurpalNaj
11.12.2008, 16:16
Додама!

"Даим хьоьца волу мостаг1а - хьан багара мотт бу хьуна.
Хьайн мотт хьоьга ларлахь, кхузткъе кхойтта киртиг хилча, кхузткъе шийттанах чекхваьлла а ву-кх хьо.
Оьшучулла бен дуьне а ма лахлахь - дуьсур долуш ду хьуна х1ара." :(

Малха Аьзни
20.12.2008, 16:58
Это же была не шутка


... Нет, друзья, это была не шутка, совсем не шутка: тебе всего двадцать три, у тебя в кармане диплом об окончании университета, и твои волосы треплет ласковый ветер, а она ими восхищается...

- У тебя красивые волосы, - говорила она, откидывая голову назад и улыбаясь. Это было в минуты особо хорошего настроения, когда в течение дня я в десятый раз признавался ей в любви.

А волосы и без ее комплиментов были красивы. И как же им не быть таковыми, когда на протяжении всех пяти, вернее, последних трех лет, я ничем другим не занимался, кроме как перелистывая журнал «Мода», отыскивая в нем самые красивые мужские прически. А когда находил, становился перед зеркалом и сам себе говорил: «Эх, Джабраил, какой же ты все-таки парень! Да и девушку твою не в чем упрекнуть, только вот нос у нас с тобой чуточку кривой!» И это была правда: нос и сегодня такой же кривой, как и раньше.

Только у одного парня была прическа лучше, чем у меня, или мне так казалось. Тот парень шел двумя курсами старше, кажется, его звали Леча. Это был бесшабашный, гордый молодой человек, может, даже более бесшабашный, чем я сам. Кстати, у него и сегодня такая же прическа, как в те годы, только сейчас она слегка тронута сединой.

Я его часто вижу в телепередачах читающим свои стихи:

Где ты, где ты сейчас,
Некогда восхищавшаяся мной? (1)

«Ушли они, молодой человек, - говорю я в таких случаях, -все они, нахваливавшие наши с тобой волосы, ушли, чтобы теребить руками волосы других. Лучше отправляйся домой и посвяти стихи жене:

Как прекрасна, как хороша ты,
Что было бы со мной, если бы не ты!

И в благодарность она будет готовить тебе вкусные обеды, и ее не будет волновать, правду ли ты говоришь или лукавишь, как не волнует молния, сверкнувшая далеко в горах».

В тот день, когда я стоял, преисполненный гордости за самого себя, с дипломом в кармане, а мои волосы трепал ветер, нас на целых три года распределяли на работу.

Я не особо переживал по этому поводу, потому что директор нашей школы прислал на имя декана пространное письмо с просьбой направить меня в родное село.

Но меня немного тревожило то, что Малика остается в городе. Кругом было столько смазливых, как девушки, парней, почти наравне с кокетками пользовавшихся косметикой, слова этих «красавцев» слетали с кончика языка, и еще с детской колыбельки начиналась их будущая карьера.

Один из них жил со мной в комнате и по-настоящему меня злил, днем и ночью пользуясь пудрой и кремами и подолгу простаивая перед зеркалом, как будто это была его собственность. Из-за этой его привычки до меня редко доходила очередь, чтобы хоть мельком полюбоваться на свой «автопортрет».

Видели бы вы походку этого парня: он словно боялся уронить бокал. Какое-то бесполое существо. О его принадлежности к мужскому полу говорила только скудная растительность на лице. Иногда мне в голову приходила крамольная мысль: хо лось предложить ему повернуться спиной ко мне, а потом, надавав пинков и не позволив опомниться, загнать его в здание университета.

Но удивляло то, что это ничтожество всегда сопровождала стройная, ладная, как голубка, девушка. Прислушаешься порой! и слышишь от нее: «Ведь он так красив!»

А что он совсем не мужчина, по-моему, девушкам даже нравилось - вот такая вот пошла мода.

По правде сказать, им с таким было проще: захотят пригласят его, надоест - отправят восвояси. Он, как одна из принадлежностей женской сумочки: расческа, зеркальце или помада, которые у дамы всегда при себе. Если мужчина имеет честь, достоинство, совесть, то нынче он в общественной жизни приравненный к преступнику, он словно изгой, и взгляд на него бросают косой, как на волка, и глаза от него отводят, словно боясь; встретиться взглядом. Иногда, бывает, что и прозвищами его; одаривают, например, такими: Хутор, Колхоз или Старик.

Стоя в кругу друзей, я обратил внимание, что Малика направилась в мою сторону. Она шла своей обычной походкой, всегда заставлявшей мое сердце биться как-то особенно.

Мне трудно описать эту походку - не нахожу слов. Одно скажу: она была необыкновенно красива. А сейчас напомнила мне цыганку, которая, не в силах совладать со своей страстью, выплескивала ее в танце. Бывало, лежа на кровати в своей комнате в общежитии, я чутко прислушивался к шагам проходящих по длинному коридору девушек, пытаясь угадать среди прочих ее походку. Она редко приходила в общежитие, но иногда мне удавалось заметить ее, если, конечно, понаблюдать за происходящим в коридоре, немного приоткрыв дверь.

Я много раз спорил с друзьями на бутылку коньяка и всегда выигрывал пари, безошибочно угадывая походку Малики.

И улыбалась она так же заразительно, откидывая голову назад и обнажая все зубы разом...

- Джабраил, подойди, пожалуйста, - сказала Малика, остановившись неподалеку и сцепив руки: она любила «ломать» пальцы. У меня всегда дух захватывало, когда она с силой сжимала руки, выгибая пальцы с глухим, коротким хрустом.

- Что случилось? - спрашиваю я, подходя к ней вразвалочку: я был уверен, что она любит меня так же, как я ее. Оказывается, когда у тебя есть любимая, сердце всегда переполнено гордостью, словно у молодого, необъезженного жеребца.

- Знаешь... Лолиту... ее направили в какой-то хутор в Ножай-Юрте... Она плачет ...

Мне так жаль ее... Если бы ты ...Если бы ты поехал туда... а она - в ваше село ...

Я все понял: Лолита - подруга Малики, а я ухаживаю за Маликой, поэтому я, соответственно, должен отправиться в Ножай-Юрт.

Я считал себя джентльменом и, конечно, согласился поехать туда, уступив свое место Лолите, хотя никогда не бывал в Но-жай-Юрте.

- Тебе там понравится, - сказала мне Малика, когда мы втроем вышли на улицу. - Там живет этот... ну, о котором ты так часто говоришь... Он написал: «Ты нежным взглядом красивых глаз ласкаешь...» - это его стихи, помнишь?

- Ты об Абузаре? - спрашиваю я. - Да, он там живет. И я не поменял бы его на твоих Челентано, Демиса, на джаз-рок, если бы на моих весах оказался бы он один против всех твоих кумиров!

- Ну, вот и хорошо... Ты ведь тоже мнишь себя Байроном, написав три стихотворения...

- Разве мне до этого? - говорю я, раскидывая руки. - Я же не могу быть и Байроном, и Д'Артаньяном, и Ромео в одном лице. Разве я не прав, Лолита?

- Конечно, прав...

- Выходит, я виновата...

- Вовсе не ты, а твоя мать! - говорю я.

- Перестань сейчас же, иначе я обижусь! - Малика рассмеялась, бросив на меня взгляд своих больших глаз.

- Давай уйдем вместе, - сказал я ей, всей душой желая остаться с ней наедине, чтобы не было рядом ни нашей группы, ни курса, ни университета в целом.

Я всегда так говорил, когда хотелось общаться с ней поде лгу, обсуждая пустые, ничего не значащие, совсем меня не интересующие, совершенно нереальные, запредельные темы.

- Лолита, мы пойдем... Ты ведь больше не будешь плакать. Ты довольна? Ведь так лучше, верно? - Малика задержалась, улыбаясь Лолите и часто-часто хлопая ресницами.

Когда Малика, склонив голову набок, произносила: «...ведь так лучше, верно?» - мое сердце трепетало, как птица в силках. При этом она нежно улыбалась, подняв иссиня-черные брови и сжигая мое сердце, сжавшееся в маленький комочек.

Она прекрасно осознавала свою необыкновенную красе в подобные минуты, знала, что она любима и что никто не сможет ее заменить.


Эти слова она произносила в минуты радости или когда едва задевала какая-то легкая печаль, пытаясь успокоить тебя подбодрить, при этом заставляя еще больше любить ее.

Эти слова потом долго жили со мной, посещая мои сны в виде изменчивой радуги, меняясь, кружась, еле слышные издалека.

Ее смех тоже доносился, словно издали, и в памяти оставались нежные, упругие губы и белоснежные зубы. Эти ее слова, рождавшиеся в неистовстве чувств, одно мучительнее другое уносили меня в небытие. Сам не знаю, как такое могло быть.

Мы ушли вместе.

Когда мы с Маликой шли по городу, мне весь мир казался сотворенным из необыкновенных красок, где перемешались зелено-синий или светло-бордовый цвета. Мне тогда казалось, что эти цвета созданы только для меня одного.

Глаза у Малики были небесно-голубыми. «Глаза косули!» - говорил я, когда видел их блеск.

- Ты почему-то молчишь... Сегодня как-то грустно, правда?.. - произнесла она. - Или ты сочиняешь стихи... Поэты долго не живут. Сколько прожил твой Байрон?

- Байрон? Он прожил тридцать шесть лет...

- Ой, чтобы прожить столько, тебе осталось еще тринадцать лет.

- Нет, всего четыре года, если сравнить с Лермонтовым, или два года, если сравнить с Китсом, - говорю я, словно мое творчество ничуть не ниже перечисленных авторов.

- А мне кажется, что твоя смерть еще далеко, - говорит Малика, - как невестке - смерть плохой свекрови, - она прикусывает губу, чтобы не рассмеяться.

- Нет! - говорю я. - Через шесть лет грудью вперед я брошусь вниз с высокого обрыва, оставив на маленьком клочке бумаги несколько предсмертных слов: «Я не хотел бы, чтобы недостойные люди сплетничали над моей дикой могилой». Тогда журналисты со всего света соберутся перед маленькими воротами нашего небольшого домика, стоящего посреди зеленой лужайки. Ты ни к кому не будешь выходить. А они, обвешанные фотоаппаратами и микрофонами, проведут много голодных ночей, расположившись на траве в нашем саду. На четвертый день на закате солнца в траурных одеждах издалека появишься ты. Медленно приблизишься к старой груше в нашем саду и сядешь на дубовую скамейку, устремив свой грустно-горделивый взор в сторону ярко-алого вечернего горизонта. К тебе обратятся с просьбой принять журналистов. Ты в знак согласия медленно опустишь глаза. Вскоре твои большие голубые глаза будут печально смотреть со страниц газет, журналов, с телеэкранов. В своем интервью ты скажешь: «Он очень любил жизнь, любил людей, но больше всех он любил меня...»

- Да не скажу я этого никогда! Ой, перестань... А я на самом деле иду и слушаю тебя... Прекрати!..

Я смеюсь. Я всегда смеялся, подтрунивая над ней, вводя в заблуждение. Иногда делал вид, что мы с ней расстаемся. Она по-настоящему обижалась, а я начинал смеяться.

Я часто доводил ее до слез. Мне нравилась картина, когда рядом со мной шла девушка, из ее широко раскрытых, больших голубых глаз время от времени падали крупные капли слез. И тогда душа моя начинала метаться, неистово рваться в безграничную даль.

Наблюдая эту картину, я приходил к мысли, что мы оба дул маем одинаково и стремимся к одному и тому же.

В эти минуты мне было мало одного воодушевления, одной планеты, одной любви!

Я жалел всех девушек, даже тех, кому я был безразличен. Мне почему-то казалось, что никто не способен понять их лучше меня. «Эта жизнь дана только для счастья, для одного счастья, - казалось мне, - человек заслуживает жалости, если не поймет этого. Как мало времени отпущено ему! Это ведь насмешка над ним, когда в коротком промежутке во время смены дня и ночи он обязан понять все. А как поступить с сердцем, с душой, с мыслями, с глазами?»

- Как мне поступить с моим сердцем? - спросил я у Малики.

- А? С сердцем... Надо вытащить и отпустить...

- Давай отпустим вместе! - сказал я.

- Не знаю даже... Надо у мамы спросить... - она рассмеялась.

«Ох, проклятье, проклятье! Как трудно с кокетливой девуця кой, трудно выносить ее игривость, трудно смотреть на нее!»

Иногда я откровенно играл. Уперев в бока руки, слегка деланно покашливая, я говорил: «Так, хьенех (2) ? Ты должна выйти за меня», - начинал я в шутку свататься к ней. А она, подыгрывая мне, опускала глаза и медленно водила носком по земле: «Не знаю, надо у мамы спросить». Затем мы звонко смеялись.

Люди смотрели вслед. А нам было все равно, да, в то время нас мало заботили окружающие, мало заботило богатство, деньги, вся планета и даже сама жизнь - все было связано с молодостью, вся жизнь была связана с ней.

- Малика, ну почему ты остаешься в этом городе? Брось его, уедем вместе в Ножай-Юрт, оставляя гору за горой, минуя один горный хребет за другим.

Вокруг меня горы,
Среди гор стою я.
Передайте любимому,
Чтоб забрал меня, -

как поется в этой прекрасной песне. Давай, совьем в этих горах свое гнездо, чтобы выращивать в нем птенцов! - сказал я, наблюдая за устремившимся к закату солнцем.

- О чем ты говоришь?! Папа с трудом договорился... Мне же в школе дали восемь часов! - она устремила брови вверх, словно говоря: «Это действительно так!»

- Да-а, - сказал я, - ты посмотри, она собирается трудиться!

- Конечно, собираюсь, - сказала она, кивая головой, - я тоже патриотка!

- На самом деле?! - сказал я.

- Да, - ответила она.

- Давай, я прочту тебе одно стихотворение, - предложил я тогда, неожиданно

разволновавшись.

- Прочти, - она посмотрела мне в глаза.

Я начал:

Мать до утра ругала дочь,
Мать до утра ее упрекала,
А на дворе плакали осенние дожди,
Кажется, и они не жалели ее.
Туман схоронил погасшие звезды
И одинокого уличного музыканта...
Как ничтожно то, что кажется людям,
Что кажется матери, что случилось в селе...
Как этого мало для большого сердца,
Впервые поверившего в счастье свое!
Для сердца, стремящегося наружу,
Готового вырвать из себя слезный крик,
Сил не имея более терпеть:
«Белый конь виноват во всем, мама!
Ведь ржет он всю ночь до утра!» (3)

- Это не ты написал?

- Нет, это написал другой, увидевший горящие огнем глаза юной девушки... Ей, наверное, было не больше семнадцати... Как тебе? Ты увидела, как она со слезами, с трудом сдерживая дыхание, потеряв сон и покой, забыв обо всем на свете, торопится к счастью... Ты услышала, как на рассвете среди росных трав ржут белые кони?

- Я ничего не заметила...

- Ты все это видела... Только забыла. Неужели не помнишь,как несколько лет назад, не в силах уснуть, ты плакала на рассвете, стоя у своего окна, как ты кусала губы, как дрожал твой подбородок? Неужели не помнишь, как в небе ржал белый конь? На нем не было ни уздечки, ни седла. Всадник, сидевший на том коне, издалека смотрел на тебя... А потом ты сладко уснула и видела прекрасные сны... Это был я... Это я пришел к тебе на помощь, когда тревожные мысли рождали в твоем воображении удивительные тени... Вспомни: ночь, луна, ржание белого коня... Так видела ли ты, как на рассвете, среди росных трав ржут белые кони, а?

- Не видела... Почему они ржут на рассвете?

Я промолчал. Мне было немного трудно. Да и как не быть если мне предстояло оставить девушку, в последние несколько лет полностью овладевшую моими мыслями, и уехать в какую-то Тмутаракань.

- Остановись, остановись и взгляни на меня! Почему мы должны расстаться? Когда в ближайшую ночь с воскресенья на понедельник под вашими окнами в нетерпении заржет скакун, мы, несомненно, будем там...

- Так просто? Не спросив у мамы?..

- Оставь маму, - говорю я, - мама живет с мужем...

- Джабраил, ты, наверное, шутишь...

- Какие шутки! Ведь мы когда-то должны прийти к этому, или я должен крутиться здесь в ожидании, пока ты станешь профессоршей?

- Ой, о чем ты говоришь, ты не представляешь, с каким трудом я стала членом

Комитета комсомола... Руслан так хлопотал... Мне же карьеру...

- Какая карьера? Какой Руслан? Это ты о том моднике с экфака, который, обесцветив несколько прядей на голове, ходит, кривляется, словно девчонка?!

- Ну, Джабраил, не говори так... Он хороший парень... Он... Он в одном доме со мной...

-Да ладно, оставим его, хорошего... плохого... Ты выйдешь или нет?

- Джабраил, так не бывает... безо всякой подготовки... без работы, без жилья...

- У нас много жилья на том зеленом хуторе, мама доит трех коров, отец держит с десяток овец, и во дворе у нас множество кур, среди которых важно расхаживает петух с красным гребешком...

- Ну, это царское богатство, а мы-то люди скромные, - попыталась она перевести разговор в шутку. - Нам-то понадобится всего лишь какая-то квартирка, «Волга», что-то вроде дачи и зарплата в каких-то шестьсот рублей.

- Ты еще и пенсию добавь... персональную!

- Джабраил, сегодня мы не будем руг... мы же рас... расстаемся... вернее, как бы сказать... давай попозже поговорим об этом, ты сначала поезжай... в этот...

Ножай-Юрт. Сейчас... сейчас мне как-то тяжело тебе что-то говорить... Мы же, как одна семья, как брат с сестрой, жили...

- Вот о семье я и говорю, о семье, которую мы должны создать...

- Давай сейчас куда-нибудь уйдем... Мороженое... Давай присядем где-нибудь, - взмолилась она, старательно отводя глаза.

Во всем Грозном мы не нашли места, чтобы посидеть наедине: куда бы мы ни пошли, везде были люди, неторопливо попивающие пиво и галдящие, словно на базаре. Мы долго бродили по улицам города, отыскивая узкие тенистые улочки.

- Ладно! Ничего не выйдет! - сказал я, когда она вдруг заторопилась домой. - Пока я не передам тебе в руки корзину, полную роз.

- Не покупай две, как в прошлый раз, - она с издевкой по смотрела мне в глаза, - или одну купи, или три...

- Я могу купить тридцать три, - сказал я, - или триста шестьсот тринадцать!

Корзину цветов я не нашел, но цветы в продаже были. Ей понравились черные розы.

- Двадцать три, - сказал я, опуская руку в карман и нащупывая деньги. У меня возникли сомнения...

Я принял завернутую в целлофан охапку цветов, вручил их Малике, и тотчас, отвернувшись, снял с пальца золотую печатку. «Тсс-с! - произнес я, делая знак цветочнице, и вполголоса: - К утру, завтра». Она меня поняла.

- Спасибо, милок, - крикнула нам вслед, - дай Бог вам счастья!

- Эх, теперь я не могу уйти, не вручив пожелавшей тебе счастья хотя бы один цветок.

Я вытащил из ведра цветочницы еще одну розу и сказал:

- Это вам.

С этими словами я быстро всучил ей червонец и отошел.

- Ой, что вы... ну, ну, будьте счастливы. Дай Бог вам всего...

- И вам тоже, мать! Ну, как вам невеста? - спросил я, взглянув на Малику.

- Мне... Мне люба, парень, - покраснела женщина.

- Мед бы вашими устами, мать, мед бы! - помахал я рукой женщине, стоявшей в растерянности, словно в воспоминаниях.

- Там, где ты появляешься, всегда... всегда ты поднимаешь шум... если рядом окажется кто-то из моих близких...

- Более близкий, чем ты мне?

- Прекрати сейчас же...

***

Малха Аьзни
20.12.2008, 17:07
Я сразу отправился домой, даже не стал забирать утром свой перстень: оставил его на счастье, как сказала та женщина с цветами, на наше будущее счастье...

До моего отъезда в Ножай-Юрт мы с Маликой виделись еще дважды. Во время второй нашей встречи ее с балкона окликнула мать и велела идти домой. Мне кажется, будущая теща была не очень довольна своим сельским зятем.

Да и я не обременял себя любовью к ней, кассирше аэрофлота, берущей у пассажиров копеечные взятки за билеты.

***

Когда с сумкой через плечо я остановился перед зданием районе Ножай-Юрта, я увидел разбитного мужчину, сидящего за рулем трехколесного мотоцикла.

- Ты случайно не Эскиев? - крикнул он мне издалека.

Когда понял, что это я, широко жестикулируя, проговорил:

- Целую неделю я тебя здесь жду, ежедневно по двадцать километров езжу туда и обратно... Давай, иди скорей, расписывайся в своих бумагах, и уедем отсюда, пока хозмаг не закрыли.

Чиркнув спичкой, закурил сигарету, газанув на месте, рванул мотоцикл в сторону магазина, купил в ларьке у хозмага бочонок керосина. Оказывается, в селе не было света - какой-то тракторист наехал на электрической столб.

Эту ночь я провел у Сайпуддина - так звали моего нового знакомого, он же был директором школы, в которой мне предстояло работать.

Когда после трехчасовых тщетных уговоров выпить с ним водки, мне, наконец, удалось заснуть, я снова оказался в университетском корпусе сидящим рядом с Маликой.

Утром я был очень удивлен, поняв, что нахожусь у чужих людей.

Школа, где мне предстояло работать, была восьмилетней, она была ограждена деревянным забором. Само село было очень красивое, располагалось оно посреди леса.

В селе было, примерно, около ста домов.

Сайпуддин определил меня в дом к одной старушке, предварительно договорившись о ежемесячной плате в пятьдесят рублей.

Вместе со старушкой жила девочка-подросток, ее внучка, как потом я узнал, дочка ее дочери - у старушки не было сына.

В доме были две небольшие комнатушки и коридор. Из коридора дверь вела в комнату старушки, а из нее - уже в мою комнату. Одним словом, условия были незавидные: если один раз войдешь к себе в комнату, больше оттуда и не высовывайся.

Печка была одна, и она располагалась в комнате хозяйки. Моя комната обогревалась той же печкой.

Когда утром я отправился на работу, мне показалось, что все люди смотрят только на меня.

- Добрый день! - здоровались, останавливаясь и уступая мне дорогу.

Люди здесь были очень отзывчивые. Они были лишены всяких городских штучек, все в них было искренне и открыто. Жили они по своим, сохранившимся от дедов традициям, например, у родника каждый вечер собирались девушки. Там было несколько девушек, на которых можно было обратить внимание. К ним приезжали молодые люди на двухколесных мотоциклах. Мотоциклы были по-особому украшены: рисунки разных цветов, совершенно немыслимые украшения в виде фонарей и разных безделушек. Большинство парней носили фуражки особого покроя, иногда можно было встретить молодого человека в шляпе.

Они обычно собирались у родника, и парень, сидя на мотоцикле, упирался ногами в землю, а в зубах неизменно держа сигарету.

Каждый, кто проходил мимо такой парочки, обязательно произносил: «Да будет между вами согласие!»

Парень приподнимался: «Пусть Всевышний будет доволен тобой!» - и чуть смущенно улыбался.

Молодые люди некоторое время очень недружелюбно косились в мою сторону, словно я специально приехал сюда из-за девушек и могу составить им конкуренцию. Им не нравились мои волосы, которые почему-то все замечали: длинные, доходившие мне до плеч. Но, наконец, успокоились, пытались завести со мной дружбу, рассказывали о своих чувствах, бывало, вызывались выступить в качестве сватов, предлагая познакомить с той или иной девушкой.

А один парень по-настоящему надоел мне, почти каждый день появляясь в школе.

- Вызови, пожалуйста, девушку, - говорил он, - скажи, что Салман пришел, она сама поймет.

Но девушка не выходила. Когда он пришел в очередной, третий раз, я решил побеседовать с ним. Помню, я тогда сказал ему: «Я тебя очень хорошо понимаю,

Салман, но ты как-то должен решить эту проблему: или дай ей учиться, или, отлучив от школы, женись».

А потом мне досталось и от этой девчонки, когда она, уткнувшись в парту, пылая ярким румянцем, прятала от меня взгляд.

Но с ней я быстро разобрался: в журнале каждый день появлялись двойки, а потом написал ее матери записку, что ее дочь не учится.

- Кулсам, ты готова отвечать? - спрашивал я.

Она молчала. Встав из-за парты, прикусив губу, девчонка молча водила из стороны в сторону своими большими глазами, пылая румянцем. Кстати, девчонка она была неглупая.

- Садись, я ставлю тебе двойку.

Тогда она плакала, устремив широко открытые глаза куда-то в сторону.

По возрасту она была самая старшая в классе. Соответственно, и внешне выглядела, как взрослая девушка.

К счастью, она, наконец, пришла в себя и плакать больше не плакала, хотя по-прежнему отказывалась учиться - таким образом она мне мстила.

- Послушай бабушку, - сказала однажды моя старая хозяйка.

- Эдалха - очень хороший человек. И семья у него неплохая. С ними можно породниться. Правда, их дочку я не знаю...

- Что за девушка? Какой Эдалха?

- Она говорит о Кулсам Сингириевой, - сказала Седа, внучка моей хозяйки, словно о деле законченном.

Я рассмеялся, поняв, что по селу на этот счет уже поползли слухи.

***

Вернувшись домой после работы, я неизменно садился писать письмо Малике.

Рассказывал ей о здешних людях, о своих учениках, о своих уроках.

Мне не спалось.

Я подолгу сидел во дворе, под большой яблоней.

Сад был большой, деревья были старые, и оттого ветки были совершенно черного цвета.
И ночи были странные, полные тишины, с темным лесом вокруг. Днем деревья становились необычайно красивыми.

До слез, до смеха,
До безумия -
Прекрасен тополь на холме! (4) -

примерно так я передал бы это.

***

Старушка после вечерней молитвы всегда ложилась спать.

Ее внучка долго засиживалась. Она делала вид, что доделывает какие-то домашние дела, а потом, как только я ложился спать, садилась читать, прикрыв чем-нибудь лампу.

- Седа, что ты читаешь? - спросил я однажды вечером, вернувшись из школы.

Девушка в это время была в саду. Сидела, медленно раскачиваясь на качелях, и читала. Она быстро соскочила с качелей и оправила платье. Посмотрела на меня, словно видит впервые, и спрятала книжку за спину.

- Покажи, - сказал я, улыбнувшись.

Она протянула мне книжку. Это была «Пармская обитель» Стендаля.

- Интересная книга? - спросил я, делая вид, что не читал ее.

Она пожала плечами, сделала движение губами, словно говоря: «Так себе».

Ей было семнадцать лет, а эта осень в ее жизни была восемнадцатой. Среднюю школу

Седа окончила в Ножай-Юрте.

- Почему ты не поехала учиться? - спросил я как-то.

- Мама не пустила.

- А отец?

- Умер... четыре года назад... Когда двоюродный брат закончит десять классов, мы вместе поедем учиться...

- А он где?

- Он в Гудермесе, там живет мой дядя...

***

В течение месяца я рассказал детям все, что знал и чему научился. Я не знал, чему

их дальше учить. Я не знал, что такое «тематический план», а если бы даже и знал, у меня не было никакого желания строить урок в рамках этого самого плана.

Детям я рассказывал содержание различных произведений русских и чеченских авторов, выбирая все, что мне нравилось.

Дети меня полюбили. Когда случалось, что повышу на них голос, они на меня обижались. А девчонки сразу же начинали плакать, словно взрослые девушки, молча.

Они все как будто заболели болезнью Кулсам.

Иногда в школу приходили матери моих учеников: «Дочка дома без конца рассказывает о тебе, и вот я решила прийти и посмотреть... Приходи к нам, поужинаешь, познакомишься с мужем...» Я не принимал предложений. Стеснялся идти к незнакомым людям, я не знал, о чем с ними говорить. Кроме того, после таких визитов я мог стать обязанным этой семье: и замечание ребенку не сделаешь, и двойку в этом случае ставить как-то не с руки, хотя двойки я и без того ставил редко.

- Джабраил, разве недостаточно той работы, что ты выполняешь в школе?-спрашивала моя старая хозяйка, когда дети приходили ко мне домой.

Обычно я с ними сидел во дворе, в саду. Иногда мы ходили по селу, и дети откуда-то таскали для меня фрукты.

Когда наступил октябрь, я вдруг затосковал так, что готов был бежать оттуда с воем.

У меня не было ничего, кроме школы и квартиры со старушкой. Красивая природа, окружавшая село, мне уже надоела. Правда, были длинные, бессонные ночи и редкие письма Малики, в которых, кроме сообщений о комитете, комсомоле и общественной работе, ничего больше не было.

Я очень злился на Малику, которая, как мне казалось, шаталась по всему городу, отправив меня к черту на кулички.

Я попросил Сайпуддина привезти из районной библиотеки несколько десятков книжек и пудовую гирю.

Правда, с электричеством были проблемы, а читать при керосиновой лампе я не мог - глаза быстро уставали и наутро, посмотрев в зеркало, я замечал, что они у меня

становились красными. До тех пор, пока не сморит сон, я читал (а Седа продолжала читать и после того, как я ложился спать), потом до полного изнеможения поднимал гирю - по сто раз каждой рукой.

Однажды поздней ночью, выскользнув из моих рук, гиря упала на пол. Грохот был такой, как будто пальнули из пушки, а на полу образовалась огромная пробоина.

«Ва Аллах! -услышал я крик. - Мусульмане, на помощь!» -старушка в длинном платье для молитвы, босая, заскочила в мою комнату.

Седа пыталась ее остановить.

- Мой дом... Мой дом не клуб, мой дом - место, где живут люди... Отойди от меня и ты тоже! - прикрикнула старуха на внучку, пытавшуюся ее остановить.

- Бабушка, - сказал я, - ты слышала о рае, говорят, он из золота и серебра? Вот такой будет твоя комната завтра, не переживай...

- Мне не нужен рай, мне нужна моя комната, в которой я... в которой...

- Остопируллах, бабушка, не говори так, как можно не любить рай? - произнес я, а старушка, оставив меня стоять на месте, повернулась спиной и ушла, что-то бурча себе под нос.

Было далеко за полночь, а та продолжала что-то бубнить.

Я слышал и голос Седы, пытавшейся урезонить бабушку. Старушка не дала мне починить пол так, как я задумал, - удалось заменить только одну доску.

Седы нигде не было видно. Она убежала. Я и не спрашивал о ней.

Увидел ее на третий день. Девчонка старалась не смотреть в мою сторону. Она даже не поздоровалась.

- Я отгородила нашу комнату простыней... можешь спокойно входить к себе и выходить, - сказала она, когда я возвращался с работы домой.

- Где ты была? - спросил я ее.

- Нигде, - она даже не посмотрела на меня.

- Джабраил, не расстраивайся, пожалуйста, я раскаялась в своем поступке, - сказала мне старушка через неделю, - да И Седа на меня обижается... - было видно, что хозяйка растеряна.

- Да ладно, бабушка, о чем ты говоришь, мы же с тобой не чужие люди! - громко рассмеялся я, крепко обняв ее.

А Малика так раздула это событие, каждый раз напоминая о том, что попросит папу послать мне вагон досок и два вагона гвоздей: ей не о чем было писать мне, поэтому она с готовностью ухватилась за эту тему.

Мои письма большей частью отправляла Седа: всегда с трудом просыпавшийся по утрам, я не успевал это сделать. Иногда, вернувшись с работы, я находил на своем столе и

Маликино письмо. Быстро перекусив, я садился писать ответное послание. Тогда у меня появлялось непреодолимое желание поехать в Грозный, чтобы прогуляться с Маликой по улицам. Я иногда подбирал слова, которые собирался сказать ей, придумывал шутки.

Однажды я все-таки съездил в город. Это было в воскресенье - к субботе я не успевал, пришлось бы переночевать в Ножай-Юрте, а в райцентре знакомых у меня не было.

Малика вышла ко мне в домашних тапочках, накинув на себя что-то легкое.

- Что это ты? - сказал я. - Разве мы не уходим?

- Мама заболела, - сказала она, - и времени нет... как во время учебы...

- Что значит - нет времени?! А больной должен находиться в больнице! Сколько времени прошло с тех пор, как мы с тобой не виделись, давай ненадолго сходим в город.

Я заметил, как Малика кому-то кивнула, быстро выпрямившись.

Посмотрев в сторону, я заметил это «нечто» с экфака, зовущееся Русланом.

- Это что же такое? - сказал я. - Почему он не подойдет и не поздоровается, разве он не мужского пола?!

- Мы же в одном доме живем, Джабраил, ты же знаешь... Ну, чтобы не мешать нам...

- Что значит не мешать?! Ну, хотя бы пожелал нам чего-нибудь, как это обычно у нас говорят... Да ну его... Оставим... Что нового в городе, видела наших?

- Лолита бывает часто. Ой, она так рада, что ты туда по ехал! Она говорила, что видит твоих братьев в школе. Ты с тех пор и домой не ездил?

- Одну ночь я провел дома, когда приезжал в прошлый раз, ты была в Куларах. Я не успеваю. Из этого села двадцать километров надо тащиться в Ножай-Юрт, потом - в город, отсюда - к себе в село...

- Малика, - услышал я крик сверху, - быстро домой!

- Что это она? - спросил я.

- Ей процедуру надо... Джаб...

- Та женщина, что сейчас крикнула, не больна.

- Джабраил, на работе еще можно... дома... у меня дел много. .. понимаешь меня...

- Понимаю, - сказал я, - понимаю, ты, девушка, хотела сказать: «Гуд бай!»

- Ну, на некоторое время, - Малика засмеялась.

- Иди, - сказал я, - однажды, если позволит Аллах, я заставлю твою мать тосковать по дочери.

Малика застыла на мгновение, подавив смех, и настороженно посмотрела на меня.

- Что-то не так? - спросил я.

- Ничего... просто... доброго пути... тебе, - она заглянула в мои глаза издалека, словно обнаружила когда-то давно потерявшуюся и уже забытую вещь.

***

Малха Аьзни
20.12.2008, 17:23
Два часа, запланированные на прогулку с Маликой, я бродил по городу и с трудом успел на автобус. Было уже поздно, когда машина въехала в село.

Бабушка спала. Седа сидела за моим столом в моей комнате. Увидев ее, мне показалось, что встретил родного мне человека. Девушка быстро выскочила, уронив книжку, это было «Воспитание чувств» Флобера.

Когда она вернулась с ужином, я спросил:

- Тебе нравится Флобер?

- Я читаю этот роман, - она открыла книгу, лежащую на столе.

- Как читаешь... разве ты не закончила читать?

- Я его несколько раз прочла...

- Он так хорош?

- Окончание у него хорошее, да и сам роман...

- Ты читала Дюма?

- Эти сказки... читала...

- А Гюго?

- И его... он какой-то...

- Какой роман тебе еще нравится?

- «Овод», - сказала она.

- А из поэтов? - спросил я.

- Блок...

- Как Блок? А Пушкин, Есенин, Лермон...

- Мне кажется, что у него боль... у него какая-то боль... в каждом его слове... как

будто он не человек из плоти, а дух...

- А из чеченских поэтов... ты кого-нибудь читала?..

- Некоторых... отдельные строчки...

- Какие строчки?

- Я забыла, - она быстро отвернулась, пряча от меня глаза.

Я ее не понял, вернее, не понял ее жеста.

- Принести тебе чай? - спросила она у самой двери.

- Не надо, - сказал я, взглянув на стоящую ко мне спиной девушку.

«Что происходит с девчонкой, - спросил я сам себя, - с этой соплячкой? Да, мне надо уходить отсюда. Надо найти другое жилье».

В тот вечер, налив в лампу керосин, я сел писать поэму. Лавры Байрона давно не давали мне покоя, поэтому я решил поставить ему «мат». Я сначала хотел припугнуть его «шахом», а потом торжествующе сказать ему: «Вот тебе и мат, Байрон!» Итогом торжества должен был стать написанный уже мной «Чайльд Гарольд».

Моя поэма называлась «Дикое сердце». К утру я написал четыре строчки:

Однажды тоска, обняв твою душу,
Просит помощи у встревоженного сердца.
Не сумев вернуть минувшие дни,
Разум плачет, рыдает, делая виражи.

Мне понравились эти строки - в них были грусть, тоска в сердце, взывающее о помощи.
Через несколько таких ночей в соседней комнате снова поднялся шум - причина была в лампе, ночи напролет горевшей в моей комнате.

«Я плачу за это деньги... у меня нет для него столько керосина. ..» - кричала старуха.

«Бабушка... о чем ты говоришь... не надо... услышит ведь... я много, сколько тебе нужно...»

«Не надо мне твоего керосина, оставь меня... моя пенсия... - все больше выходила из себя старушка... - и ты, и он!..» -продолжала она кричать на внучку.

Два бочонка керосина привезли по моей просьбе на второй день из райцентра.

Когда бочки выгрузили, взгляд Седы словно застыл. Старуха же пыталась что-то говорить. Я старался делать вид, что ничего не произошло, больше обычного смеялся, говорил, что нужно привезти дрова, пока зима не наступила, сообщил, что мне в школе должны выдать уголь...

Седа в тот вечер снова куда-то пропала. Старушка тоже ушла, придумав какую-то причину: она отправилась за Седой.

Я целую неделю таскал для старушки воду, колол дрова, ходил в магазин за покупками.

Я научился растапливать печь, чистить стекло для лампы. Оказывается, с помощью газет это самое стекло чистится превосходно. Для этого надо свернуть газету и долго крутить внутри самого стекла.

Однажды вечером, поставив тазик на стул и засучив рукава, я стирал рубашку.

Вдруг я увидел Седу, издалека наблюдавшую за мной. Я улыбнулся, справляясь о ее здоровье, взглянул на нее долгим взглядом: каждый раз, когда я спрашивал о Седе,

старушка неизменно отвечала, что внучка больна и находится в постели.
На голове у нее был теплый платок, завязанный под подбородком, руки она держала в карманах, а глаза девушки были широко открыты.

«Ты все еще ребенок, - подумал я, - большой ребенок».

- Отойди, - сказала она, направившись в мою сторону и снимая куртку.

Мне снова захотелось убежать, оставив и это село, и эту школу.

Увидев эту девчонку, я сам себе показался слишком взрослым, заметил ее глаза, то, как она стоит, ее взгляд в мою сторону, такой далекий и в то же время близкий, забирающий всю мою душу и мысли.

***

Поэма моя была написана наполовину, когда в ноябре я отправился в город. Малика долго смеялась над моей поэмой, говоря все, что было написано Байроном и

Лермонтовым, было украдено у меня.

Всегда, когда я вспоминал «Демона», от досады мне хотелось вызвать Лермонтова на дуэль, а «Мцыри» я знал наизусть.

- Я не помню, кто это был... Верлен или еще кто-то, уехав в Африку, он заставил своего слугу просить милостыню, а сам тем временем писал... Если не нанять такого слугу, сможешь ли ты писать свои поэмы? - Малика посмотрела на меня.

- А ты для чего? - сказал я. - Ты знаешь, кем была жена Булгакова? Оставив своего мужа, военного, она разделила с Булгаковым все тяготы, готовила ему и жила с ним в какой-то сырой каморке.

- Ой, о чем ты говоришь? Я не из тех... Тебе нужна идейная жена, такая, как Мать из романа Горького, революционерка...

- А история?! - сказал я. - История! Ты будешь жить сотни лет, как Полина Виардо, Керн, Делия, Элена Сан Марко, и ты сама, наконец, как Малика, любимая женщина сына Алхи и внука Эски - Джабраила.

Два дня - с утра и до вечера - мы провели вместе. Она мне купила трубку, сказав, что потом, когда-нибудь, когда я стану старым и седым, можно будет сидеть у камина и курить. Мы нашли великолепную трость превосходной работы, покрытую узорами, словно инкрустированную серебром.Потом, когда я уезжал в Ножай-Юрт, она проводила меня на автобус и подарила свою фотографию - одну из самых последних.

- Ты ее не выбросишь? - спросила она. - Дашь мне слово?

- Даю слово, - сказал я.

- Когда бы мы ни встретились, ты покажешь ее мне?

- Покажу, когда на будущий год, наконец, я приеду, чтобы забрать тебя...

***

В декабре навалило много снега. Он, протяжно воя, скрипел под ногами.

И маленькое село казалось еще меньше. Дома в нем были: похожи на копны сена в снежном поле. Над выделявшимися на белом снегу белыми домами в белое небо взмывал белый дым. Все вокруг было белым, даже туман, застывший над селом. Любой шорох был слышен далеко, словно тревожный птичий щебет в ночи.

Вечером к Седе приходили ровесницы, уговаривая ее ом правиться вместе с ними кататься на санках.

Когда они заливисто смеялись, казалось, вот-вот треснут, оконные стекла. Смех был звонким, он возникал неожиданно и так же неожиданно стихал. Несколько часов проводили они-вместе, то выскакивая из домика, то снова забегая, словно шумная, беспокойная птичья стайка.

Уходили они так же внезапно, со смехом, с шумом, с шутками. «Мы больше и не придем,-говорили они, - а ты сиди тут у себя». Они в шутку ругали Седу, почти подтрунивая и как бы обижаясь на нее.

С Седой мы не общались, вернее, она меня не замечала.

Бывало, она не разговаривала со мной несколько дней.

Правда, выполняла все мои поручения, но при этом выражение лица ее не менялось.

Однажды, в сильные морозы, возвращаясь домой, отпустив детей пораньше, я заметил, как Седа задумчиво гладила мою рубашку однообразными, машинальными движениями.

Девушка стояла спиной ко мне.

Я услышал какой-то напев, словно сердце жаловалось душе или сердце сердцу

рассказывало о чем-то потайном.

Я стоял долго, до неприличия долго.

Она остановилась, через левое плечо бросила на меня ясный взгляд.

Глаза ее были чистыми, и слезы были чистыми, а щеки были румяны, как спелые яблоки.

Я впервые видел ее такой, какая она есть. Она была молода и красива. Это было непостижимо. Этот огонь, пылающий в ее душе. Эта выдержка. Невероятно трудно было осмыслить, в какое горе она меня ввергала.

В ее руках был утюг, и этот утюг застыл на моей рубашке, которая сразу же начала тлеть.

- Я тебе купил санки, - сказал я, - в магазине, белые санки... чтобы ты ночью вместе с подружками могла кататься...

Она внимательно посмотрела, выпрямилась. Ушла. От рубашки пошел дым, теперь тлела и белая простыня под рубашкой.

После этого я не позволял ей оказывать мне какие-либо услуги (я стал избегать ее), я все делал сам: сам мыл свою обувь, рубашку, сам стирал, сам себе заваривал чай. Я не давал больше ей писем с просьбой передать их почтальону.

Я вставал очень рано, уходил тоже рано, приходя в школу раньше детей. Вечером тоже приходил поздно - только после просмотра фильма в сельском клубе. Фильмы в большинстве своем были индийские, двухсерийные.

Иногда, обращаясь, как к ребенку, просил ее: «Ну-ка, сбегай-ка, Седа, чтобы жить тебе долго», - говорил я и просил ее о каком-нибудь пустяке - я старался отвадить ее от себя, напоминая, что она еще ребенок.

- Чтобы жить тебе долго, Джабраил, - сказала она однажды вечером, с издевкой взглянув мне в глаза, - у тебя, в любом случае, сегодня должна быть постирушка.

Может, и мою кофту заодно постираешь? - она протянула мне свою зеленую кофту.

Я сначала не понял. Потом растерялся. Потом улыбнулся.

- Я не ребенок, - произнесла она дрожащими губами. - Я... попробуй сказать мне еще раз такое, попробуй постирать еще раз вещи... я... я их сожгу, я их разорву... я...

- Хорошо! - я собрал все свои вещи, среди которых было мое пальто, и бросил в центр комнаты.

Она все постирала, отложив пальто в сторону.

Я каждый вечер поступал так.

Она все выстирывала, даже те вещи, которые стирала вчера.

Она, наконец, заставила меня считаться с собой.

Потом я начал жалеть ее. Ее и себя.

«Жаль, что она не моя сестра, - подумал я, - ведь у меня нет сестры... Это было бы здорово!»

- Жаль, что ты не сестра мне, Седа, - сказал я ей тогда.

- Быть бы мне... тебе и сестрой тоже...

- Чтобы я был, как сейчас, взрослым, а ты...

- Да, чтобы ты был таким, как сейчас, а я твоей ровесницей... - она пристально посмотрела, потом: - Больше не говори так... Я... не могу быть твоей сестрой... мне по-другому... не будучи сестрой... - она взглянула на меня, потом, отведя глаза, устремила взор в сторону, куда-то в далекую бездну.

«Не ушел, - мелькнула мысль, - не убрался я никуда отсюда пока из-за этого ребенка не случилась беда, отсюда, в другом место, из этого села... В новом году, если позволит Аллах, заберу Малику...»

- Шесть лет - это много, да?

- Какие шесть лет?

- Чтобы стать твоей сестрой... твоей ровесницей...

- Нет, - сказал я, - можно быть и младше.

- Насколько младше?

- Как ты сейчас...

- Тогда я... я ведь не маленькая, верно?

- Нет, - я все понял, я понял все.

Она стояла, глядя на меня, и меня не видела, она была далеко и от меня, и от себя тоже.

- Седа, я... мне... ты очень хорошая... ты ведь хорошая девочка...

- Нет, нехорошая! - быстро произнесла она, словно прочитав мои мысли, чтобы не дать мне договорить, чтобы не слышать!

- Нехорошая, значит... плохая...

- Да, я плохая... Ты ведь тоже! - глаза смотрели, словно в первый раз, ресницы дрогнули, она покраснела, часто дышала.

Старушка окликнула. Еще раз. Она и в третий раз позвала внучку.

Девушка вся сжалась, как увядший росток, отвернулась, потом взглянула на меня, словно говоря: «Какой же ты все-таки!»

«Вот такой я, - мелькнула у меня мысль, - что мне теперь делать, вот такой я, у меня ведь только одна душа, и любовь у меня одна, и одна весна!»

***

В школе царила большая радость - наконец-то дали свет, обещали не отключать на Новый год. До проводов старого года оставалось две недели.

Однажды дети пристали ко мне с просьбой отправиться с ними за елью, которая росла на каком-то хребте: Новый год все-таки на носу, надо было подготовиться к елке. Мы договорились выйти рано утром, взяв у завхоза лошадь.

С детьми пошли к нам, снова и снова заводя разговоры о предстоящем празднике.
Меня выбрали Дедом Морозом, а Снегурочкой должна была стать Кулсам, ученица восьмого класса, она сама все приготовила, никому ничего не сказав.

Переступив порог, я поздоровался со старушкой и рассказал Седе, что завтра отправляюсь в лес за елью.

- Хорошо... - сказала она так, словно не договаривая о чем-то.

Когда я зашел в соседнюю комнату, она вошла следом, поставила на стол ужин и вышла, не проронив ни слова. На краешке стола Седа оставила письмо.

Я понял, что произошло, - пришло письмо от Малики.

Увидев письмо, я улыбнулся, словно снова увидел Малику, ее облик: и она, и письмо от нее для меня были равнозначны, письмо и она сама для меня были одним целым, и я вместе с ними двумя, мы все трое были единым целым.

Не переодевшись, размешивая сахар в стакане, я принялся читать письмо.

Малха Аьзни
20.12.2008, 17:27
«Джабраил, - прочитал я, представляя себе ее голос, ее гла за, взгляд, - Джабраил, я прошу тебя дочитать это письмо конца, не торопись злиться.

Мне нелегко было написать это письмо, и я не хотела его писать, но вот такое расставание, ничего тебе не сказав, былс бы с моей стороны вероломством. Мне на самом деле, Джабраил, очень трудно писать это письмо...

Когда я впервые увидела тебя, Джабраил, мне было семнадцать лет. Я была юна. Я никогда ни с кем не встречалась. Моя жизнь была в музыке, в актерах, в ансамблях, в героях романов. Тебя среди них не было. Мне казалось, что ни одна мать еще не родила на свет моего возлюбленного. Правда, и моя мать и сестры иногда заговаривали о том или ином сватовстве... просто гадали, кто и каким мог бы быть мне женихом.

Мне никто не нравился, вернее, никто не нравился моей маме. Это были сыновья папиных знакомых. Они учились в Москве или в Ленинграде. Их отцы были начальниками и часто бывали у на дома. Может, когда я говорю, что это были начальники, ты меня не совсем правильно поймешь - они были большими начальниками, Джабраил, - министры, секретари райкомов, работники обкома. Они были из нашего окружения, и мне казалось, что все люди вокруг именно такие.

Их сыновья всегда бывали у нас дома вместе со своими родителями. Обе мои сестры были замужем за ними, вернее, такими, как они. И мне было уготовано такое же место - не один, а несколько ждали, пока я подрасту, присматривались, выбирали.

Потом папа отправил меня учиться, сказав, что я еще мала для замужества.

Ты мне понравился потому, что ни на кого не был похож, Джабраил. И на тебя никто не был похож, более того, ты был тех людей, которых я никогда не видела и не знала. Ты не был красавцем, но было в тебе что-то, чему я не могла найти определение, некая самодостаточность, что ли... Когда я впервые увидела тебя, я сказала подружкам:

«Смотрите, до чего он некрасивый!»

Я всегда тайком наблюдала за тобой, с каждым днем удивляясь твоему независимому поведению. Ты был сам по себе, совершенно не принимая понятия общественного. Ты был загадкой, неким островом, к которому ни у кого не было доступа. И учился ты хорошо, иногда относясь к преподавателям с легким юмором: «Простите, вы не точны в данном изложении», -громко произносил ты с «Камчатки». Ты всегда критиковал власть, заставляя затеявшего с тобой спор преподавателя краснеть от негодования. «Эта власть не наша, - говорил ты, - это диктат одного народа над другим». Весь твой род с отцовской и с материнской стороны был уничтожен властью, о которой ты говорил.

Длинноволосый, с кривым носом и неровными зубами, уверенно входил ты в аудиторию.

Никто не смел тебе перечить.

Когда однажды двое ребят из нашей группы подрались между собой, ты сказал:

«Перестаньте, дети, не прыгайте здесь, словно два петушка, выйдите отсюда».

Один из них бросился на тебя.

Я ничего не успела заметить, как он опрокинулся на спину - звук от удара услышала позже. А ты и не взглянул на него.

Мне ты показался героем романа, членом существовавшего много столетий назад рыцарского ордена.

Я снова и снова присматривалась к тебе.

Ты однажды даже показал мне язык, мол, «На!», подмигнул при этом.

И перестал меня замечать.

Ты ходил настолько уверенно, словно не ты ходил в этом мире, а сам мир передвигался вместе с тобой, здоровался с парнями - никогда за руку, а девушкам, как старшим, желал доброго дня.

Тебе ни до кого не было дела.

«Девушка, - сказал ты мне однажды, - ты-то ягодка у нас, сладкая ягодка, не

путайся-ка под ногами».

«Зато ты - урод!» - ответила я.

«Не говорите, мамзель, - сказал ты, - живут с красавцами, но любят уродов».

«Захлебнешься ждать!» - сказала я.

«Я терпеливый», - ты ушел.

Тогда ты оставил меня, словно выброшенную вещь, не обращая на меня никакого внимания.

С кем бы я ни общалась, ты и вида не подавал, словно и не замечал меня. Когда мы

встречались, ты отворачивался или переходил на другую сторону улицы.

Я иногда при подружках пыталась задеть тебя.

Ты вел себя, словно немой, правда, иногда мог скорчить такую мину...

Однажды, опоздав на лекцию, мне пришлось сесть рядом с тобой за последнюю парту.

Ты подвинул ко мне тетрадь: «Пиши, я не успеваю за его чириканьем».

Ты вытащил из кармана томик стихов и принялся читать.

«Он самый лучший поэт России, - сказал ты, показывая мне портрет Есенина, - мотай в своем черепке».

После лекции, взяв свою тетрадь, не поблагодарив и даже не взглянув на меня, ты ушел, двумя пальцами поигрывая тетрадью.

Когда я донимала тебя, ты иногда в знак приветствия наклонял голову, скорчив при этом неприятную гримасу.

«Урод!» - говорила я про себя.

Если быть краткой (ты-то все знаешь), я первой призналась тебе в любви.

«Ростом не вышла, - сказал ты, - встань на цыпочки».

И больше ни слова.

Я в ту ночь плакала.

Я рассказала обо всем сестре.

«Какой страшила! - сказала она, увидев тебя. - Но зато хороший сторож».

А папа, оказывается, сказал: «Детское увлечение, пройдет».

«Как там твой ламаро (5) ?» - спрашивала мама.

«Ходит себе, откидывая свои кудри назад», - отвечала я, зная, зачем она об этом спрашивает.

«Это и есть все их богатство!» -улыбалась мама.

«Не издевайся надо мной, девушка, - сказал ты мне однажды, - я знаю, чья ты ягодка, поэтому, вопреки своему сердцу, стараюсь избегать тебя. Поймай себе другое такси».

«Я убегу с тобой, - сказала я, - давай убежим вместе».

Ты засмеялся.

Эх, Джабраил, если бы ты в тот день поверил!..

Ты поверил мне позже, когда я уже повзрослела, когда я увидела мир, увидела жизнь, когда мой разум победил мое сердце.

Когда мы встречались с тобой, когда я не спала ночами и, мне казалось, что весь мир принадлежит нам двоим, именно тогда я вспоминала, как вторая из моих сестер выходила замуж в село. Никто не узнал, когда она тайком ушла из дома. Такие же мысли бродили и в моей голове.

У нас дома сидели старики, приехавшие сообщить, что сестра вышла замуж, а в это время папа позвонил в милицию, и сестру вернули домой.

Сестра буквально через неделю снова убежала к своему жениху.

Много людей перебывало у нас дома в те дни. Оказывается, моя сестра написала письма в прокуратуру, в Москву, где она сообщала, что папа не дает ей жить с мужем. Через три месяца муж бросил ее.

Но через две недели она снова вернулась к нему.

Примерно через год он ее снова бросил. К тому времени она была на последнем месяце беременности.

В нашем доме, кроме слова «ламаро», ничего не было слышно: «противный ламаро, грязный ламаро, глупый ламаро».

Когда мама на меня злилась, она называла меня «ламаро».

Я начинала плакать, словно ко мне пристала какая-то грязь, приподнимала руки, словно боясь запачкаться.

Позже я узнала, что мы сами тоже, оказывается, относились к горным чеченцам. Я никогда не плакала так горько, как в тот день.

Мама очень плохо отзывалась о них, об этих ламаро, которые были бедны, необразованны, в общем, были темными людьми.

За одного из них и вышла замуж моя сестра.

Кстати, она снова вернулась к мужу, уже на третий день после рождения ребенка.

И мой отец, когда понял, что она все равно будет возвращаться к мужу, через своих друзей устроил зятя на работу, чтобы как-то облегчить участь дочери.

Позже этот ламаро попал в тюрьму за какие-то финансовые махинации.

Папа добился, чтобы его отправили подальше, надеясь, что сестра вернется домой. Он же умер в тюрьме, выпив вместо водки какую-то отраву.

С тех пор я ни разу не видела сестру - она к нам не приходит, обвиняя папу в аресте мужа, из-за которого впоследствии он умер в тюрьме.

Она и сейчас живет в том селе вместе с дочерью и престарелыми родителями мужа.

И еще об одном случае я расскажу тебе.

Однажды, когда мы возвращались из гор, дорогу нам перегородил огромный оползень. И нам пришлось заночевать у маминых дальних родственников.

Я была поражена, когда увидела их жизнь. Люди жили в помещении, где вместо досок был земляной пол. В углу комнаты был привязан теленок. В доме пахло чем-то кислым.

Около стены стоял грязный таз, кроме деревянных нар, другой мебели в комнате не было.

От железной печи исходил такой жар, что нечем было дышать. Мы все вспотели. Пятки у детей были черные от грязи.

Когда нам подали вареное мясо, я заметила в нем несколько волос.

Меня стошнило.

А утром - о сне и речи не могло быть! - нам на дорогу вручили сыр, чурек и черную от копоти баранину.

Неподалеку от села мама выбросила все это в пропасть, сказав, что в машине нечем дышать.

В тот день - тогда мы с тобой учились на третьем курсе - я поняла, Джабраил, что село или хутор - это не мое. Это другая, неведомая мне жизнь. Об этом я только слышала, но никогда не видела, мне это не нужно, вернее, сейчас тоже не нужно. Это не моя жизнь, к ней я никогда не смогла бы привыкнуть.

Мы все вместе, когда летом у папы начинался отпуск, уезжали на море.

«Ты мое дитя, - сказал мне папа, - не стесняйся».

Мы купались: папа, мама, братик и сестры.

В Москве, в аэропорту, нас обычно встречали на нескольких «Волгах». Жили мы в гостинице «Москва», где номера были забронированы задолго до нашего вылета в столицу.

У нас там даже была четырехкомнатная квартира. Еду нам доставляли те же люди, что
встречали нас в аэропорту.

Нас, детей, возили в театры, в музеи, в цирк.

Папа нам сказал, чтобы мы никому об этом не рассказывали, поэтому мы все помалкивали о прелестях столичной жизни.

Однажды, когда речь зашла о море, ты сказал, что море видел в кино, что оно бывает таким и эдаким. Я слушала и удивлялась.

Ты часто говорил о народе, о настоящих мужчинах, о родине. Я знала, что ты думал о

выселении народа, о том, что это злодеяние так и осталось безнаказанным. Ты говорил о суверенном государстве, о том, что такое государство у нас должно быть.

Ты был уверен, что не было и нет такого народа, как чеченцы.

Ты не знал этот народ, а я не знала тех настоящих мужчин, о которых говорил ты.

Этот «народ» бывал у нас дома, у нашего подъезда.

Папа с ними не общался, контакты с ними строились через маму.

Они приносили большие деньги, иногда сто тысяч рублей, иногда двести. Просили, чтобы их оставили на своих должностях в течение года.

«Другой принес вот столько-то», - говорила мама, прибавляя к принесенной сумме еще дважды столько же.

«Завтра, до вечера, завтра, до вечера!» - поспешно произносил визитер.

И приносил обещанное.

Потом, ровно через год, его заменяли другим.

И тогда ставки увеличивались. В следующий раз на эту же должность утверждали его же, забирая у него весь капитал, заработанный им за год на другом месте. Хотя, наверное, у него и оставалось что-то в заначке.

Если бы ты слышал, как о них потом говорили люди! А как они сами по телевидению говорили о своих делах, о планах: «Мы закончим в будущем году... тысяча рабочих мест... конкретно наметили... указ вот-вот выйдет... будем газифицировать горные районы... есть план нового микрорайона...»

На второй день весь этот бред появлялся на страницах газет. Потом эти газеты читали люди.

Я помню, как папа однажды отчитывал какого-то чиновника, услышав, как тот в своем разговоре употребил слово, «делаем».

«Сколько раз тебе говорить, - кричал на него папа, - не делаем, а будем делать!»

«Виноват я, виноват, Солтамурадович, простите меня... простите... больше не повторится...» - умолял тот, пытаясь унять дрожь в руках.

Он был не один, Джабраил, их было не десять, их было сотни, тысячи...

Они падали на колени, льстили, плакали. При этом люди врали, говоря, что некоему большому начальнику (первому секретарю обкома) как-то дали пощечину... Это было далеко от истины. Таких начальников не было в природе, они не могли быть из тех, кто мог позволить себе дать подобную пощечину.

Однажды, в день рождения мамы (такое случалось каждый год, меня, младшую, оставили дома, отослав куда-то сестер), эти начальники, выстроившись в очередь, приезжали к нам. Это продолжалось до утра. Те, кто приезжал позже, дожидались своей очереди в машине. Когда одна группа отъезжала от дома, следующая поднималась к нам домой.

В тот вечер одна из наших хрустальных ваз для цветов была наполнена изделиями из золота с бриллиантами! Я помню, как мама убрала эту вазу и на ее место поставила другую.

Эти визиты продолжались целую неделю. Каждый, уходя, просил передать папе о своем приходе.

Кольца и серьги они выкладывали так, чтобы мама видела, некоторые к кольцам прикрепляли бумажки со своими именами.

И это был тот народ, о котором ты говорил, Джабраил. Другого народа я не знала. Был один директор совхоза, который постоянно перечил папе. Его снимали с работы, но он не уходил с этого поста -видимо, у него был покровитель в Москве.

Когда его в последний раз сняли с работы, он провел в Москве три месяца, а потом в республике появился новый совхоз, директором которого он стал.

Папа и оттуда его снял.

Он снова стал на свое место.

Папа снимал его с работы до тех пор, пока у этого человека не кончились деньги. Я помню, как этот директор совхоза с мольбой пришел к папе - это было в прошлом году

- я подслушала их разговор через приоткрытую дверь.

«Хорошо, - сказал ему папа, - какая там вакансия, ну, в совхозе этом?» Тот спросил, как он может занять другой пост в этом совхозе после того, как пятнадцать лет проработал директором.

Когда папа сказал: «Ну, там... бригадир на ферме», - тот мужчина вскочил.

«Завтра положишь партбилет, и ты свободен, - папа тоже встал, - раз для тебя задание партии - не долг коммуниста!»

Джабраил, я своими глазами видела, как этот гордый мужчина стоял на коленях перед папой. Из его глаз текли слезы, и он прерывающимся от волнения голосом говорил:

«Солтамурадович, сделаю все, что вы скажете... если вы скажете, Солтамурадович.. . ради Всевышнего, не разлучай меня с партией...» - при этом он гладил папины колени.

Ты думаешь, он не пошел на эту работу? Еще как пошел! И работал бригадиром на ферме! Он часто присылает нам сушеное мясо и кукурузную муку; если человек не состоит в партии, он не может устроиться на хорошее место, вернее, на доходное место.

Ты об этих мужчинах говорил, Джабраил? Или у тебя есть другие, живущие вне Чечни?

Познакомь меня с ними, если нам когда-нибудь удастся свидеться.

Малха Аьзни
20.12.2008, 17:27
А теперь я хочу рассказать тебе о «твоем» народе, при этом упомяну о том, как этот народ ценит ученых, писателей, о которых ты так часто говоришь.

Однажды выбирали депутата Верховного Совета СССР.

Все было подготовлено: и необходимые для этого деньги, и голоса были готовы, но вместе с обкомовским протеже баллотировался писатель, выдвинутый его односельчанами в депутаты. Это был пожилой человек, выступления которого мне всегда нравились.

В это время к папе пришел другой кандидат, работник обкома, чтобы посоветоваться.

Он спрашивал у папы: если тот писатель получит больше голосов, а пройдет он, обкомовский протеже, не вызовет ли это сомнения у избирателей? Может, стоит, подстраховаться, «купив» сельского кадия и муллу?

«Не надо, - сказал папа. - Транспорт ведь у тебя в подчинении. Когда до выборов останется неделя, отправь в это село пару маршрутных автобусов и сообщи всем, что ты их «выбил», специально для села. Выгрузи на окраине села три-четыре машины труб и сообщи, что у тебя есть возможность провести в село газ. Восемьдесят процентов голосов будут твоими. А потом забери оттуда и автобусы, и трубы, сославшись на какие-нибудь перемены в планах».

Джабраил, за него проголосовали восемьдесят процентов избирателей. Это были представители твоего народа. А писатель, которым ты восхищаешься, Джабраил, как говорят цыгане, остался при своих интересах.

А автобусы и трубы после выборов были возвращены обратно.

Клянусь тебе, Джабраил, если бы за этого человека нужно было проголосовать еще раз,

эти же люди за него проголосовали бы еще раз, даже при условии, что соперником его стал настоящий святой. И это притом, что они прекрасно знают и об автобусах, и о трубах.

Это был твой народ, Джабраил, народ, о котором ты так возвышенно говорил.

Я тебе рассказываю о том, что знаю, что видела собственными глазами, о чем слышала от мамы.

В нашем доме перебывали многие, Джабраил, начиная с чиновников разного ранга и заканчивая муллами. Твое представление о людях - ошибочное, почти все они покупаются и продаются, а потом они же доносят друг на друга.

Однажды к нам с просьбой кого-то устроить на работу, или, наоборот, снять с работы

(с такими просьбами тоже приходили) пришли муллы.

Как только вошли, они тайком перекинулись с папой несколькими словами, потом, ни о чем не спрашивая, прошли в зал, уселись и начали напевать мовлид.

Папа зашел к маме в соседнюю комнату и сказал: «Дай им по сто рублей и выпроводи быстро со своими частушками. Я с Владимировичем приду на обед».

А наши гости тем временем продолжали напевать, раскачиваясь из стороны в сторону.

Как только мама сообщила, что ждет гостей, они тут же прекратили напевать, и со словами: «А, гости? Мы закончили... вставайте... Пусть этому дому всегда будет сопутствовать удача... Пусть, пока существует этот мир, вы не узнаете нужды... Пусть Аллах благословит пожертвованные вами деньги... Пусть воздастся за вашу щедрость и вашему дому, и вашей семье... Вот амулеты... сами изготовили», - они протянули маме несколько амулетов и быстро встали.

«Ох, уж эти попрошайки, - сказала мама, когда за ними закрылась дверь. - Явились сюда в своих грязных лохмотьях, грязные твари! Спрячь-ка эти амулеты туда же, где и остальные».

Амулетов в шкатулке было много - несколько пригоршней. К ним я добавила новые.

Джабраил, я тебе не все рассказываю, что происходит в этой республике. Все твои представления об окружающем далеки от действительности. Тебе этого и не нужно знать. Я тебе не рассказываю о том, что предпринимали те къонахой (6), о которых ты с таким упоением говоришь, чтобы устроиться на работу или остаться на этой работе, кто с кем встречался или кто с кем-то, отправлялся отдыхать... Об этом ты сам можешь узнать, если захочешь, правда, тебе, Джабраил, незачем это знать.

Когда вы сидели на экзаменах, пытаясь списывать с купленных на скудные студенческие деньги шпаргалок, потели и вздрагивали при каждом неудачном движении, я сидела среди вас и рисовала розы.

Ты помнишь, некоторые преподаватели прохаживались между нашими столами? Я говорю о вступительных экзаменах.

Одна из них остановилась около моего стола.

Я даже не подняла голову - я рисовала розы.

«Как красиво! - сказала она. - Ты училась графике?»

«Нет», - сказала я, продолжая рисовать.

«У тебя получается, молодец! Сдашь чистый листок», она ушла, отобрав на ходу несколько шпаргалок.

Я эти экзамены «сдала» у себя дома: они сами их написали и принесли ко мне домой.

«Перепиши своим почерком, я с мамой посижу», - говорила каждая из приходивших к нам преподавательниц.

Я переписывала, пока они сидели с мамой.

Джабраил, я рассказываю тебе обо всем этом, чтобы ты понял: у меня другая жизнь. И еще - и это правда! - потому что я люблю тебя... Я на чем угодно могу поклясться, что на всем белом свете нет человека, любимого мной больше тебя.

«Живут с красавцами, но любят уродов», - ты помнишь эти свои слова? Джабраил, ты не был уродом. На всей земле не было лучше и красивей парня. Ты был моей душой,

Джабраил, ТЫ был моим сердцем, моей Вселенной и моим загробным миром. Благодаря таким, как ты, Джабраил, еще существует эта земля не разрушаясь... Вас было так мало... вернее, ты был один И больше не было никого. Ты не знаешь, Джабраил, что творилось в моей душе на протяжении этих долгих четырех лет. Я каждый день крепилась, я наряжалась для тебя, я пыталась улыбаться, я каждый раз боялась посеять в тебе даже малейшее сомнение...

Если бы ты знал людей, если бы ты знал эту жизнь... Был бы ты хоть немного другим, кем-то хорошо обожженным, чтобы ты мог потягаться с ними на их пути, чтобы ты мог их переспорить.. . Была бы с тобой их неправда, чтобы сделать ее своим убеждением, а потом наступить им на горло...

Ты не сможешь быть таким, ты нежный, чистый, с тобой нет ни малейшего коварства...

Для тебя все люди хороши... Ты словно боишься себя, боишься, что тебя узнают окружающие, что кто-то ненароком подсмотрит и узнает эти твои слабости... Кроме меня, ты никому не сказал слов: «Я люблю тебя», после года, двух лет, когда я не отстала от тебя, ты сказал: «Не издевайся надо мной, девушка... С тех пор, как я увидел тебя, я старался избегать тебя, хотя сердце со мной и не соглашалось».

Сейчас ты и не знаешь, что мне пришлось испытать. Все, что я тебе рассказываю, срослось с моей плотью, слилось с душой, я видела этих людей такими (стоящими на коленях), я не знала другой жизни, у меня не было другой жизни, кроме этой, у меня не было той жизни, которую я хочу... Я хорошо знала этих людей, ненавидела их и смеялась над ними... Я не смогу так жить, смотреть на них снизу вверх, потому что я когда-то смотрела сверху вниз... Как я справлюсь с их злорадством, когда начну жить с тобой в селе?.. Ты ведь ничего не знаешь...

Когда я была на четвертом курсе, папа сообщил мне об одном сватовстве и предложил выйти замуж. «Папа, - сказала я тогда, - папа, ему будет больно, дай мне закончить, потом...»

Папа на меня разозлился. «Я второго позора не потерплю!» - крикнул он и призвал на помощь маму.

Открыв окно, я встала на стул: «Я прыгну в окно, если не дашь закончить, подожди два года, - сказала я, рыдая, - ему будет трудно, я не хочу его так унизить».

«Ты его любишь?» - спросил меня папа.

«И люблю, и жалею», - ответила я.

«Что сильнее?»

«Жалость», - сказала я.

Джабраил, я так тебя берегла все эти долгих четыре года - я не говорю о первом курсе - я знала, что мы с тобой расстанемся, я по-настоящему плакала, когда ты шутил... Я другая, Джабраил, я теперь другая... Мы прожили бы вместе месяц - что может быть выше этого? Или три месяца, полгода... Что я буду делать дальше? Я ведь не смогу жить так... Ты ведь тоже ничего не ставишь выше себя, и не нужна тебе помощь ни от кого... Я не смогу, Джабраил, я не смогу жить в бедности...

Когда я тебе однажды намекнула, что папа для нас все сделает: работу, квартиру - помнишь, как ты целый месяц заставлял меня плакать, ты требовал, чтобы я отстала от тебя, ты злился, когда я попадалась тебе на глаза...

«Больше не говори так, - сказал ты мне тогда, - чтоб это было в последний раз!» Я ничего такого больше и не говорила.

Когда ты получил гонорар за какое-то стихотворение (ты помнишь, это были тринадцать рублей?) - мы с тобой пошли в, кафе...

У меня в кармане было тринадцать и столько же, умноженное на тысячу, но я не посмела сказать тебе об этом, не посмела ни показать эти деньги, ни купить на них что-то в твоем присутствии...

Я знаю, я буду умирать мучительно и долго,
И смерть моя ничем тебя не удивит.., —

так начиналось то стихотворение.

Мы сидели в кафе, купив на твой гонорар цветы и пирожные.

Была пора, мой август цвел,
И получал я гонорары...

- произнеся эти слова, ты поднял палец, и тогда мыс тобой долго смеялись.

Ты смеялся, радуясь мне, а я смеялась и радовалась, зная, что тебе в эти минуты очень хорошо.

Я с собой каждый день носила деньги, много денег, пытаясь найти хоть какой-то повод отдать их тебе.

Джабраил, я ведь знаю, и ты знаешь, что у меня никого нет, кроме тебя, и не будет никогда.

Я не смогу жить другой жизнью, Джабраил, став хуже тех, кого знала и знаю, ловя их кривые ухмылки, став для них посмешищем.. . И ты не пойдешь мне навстречу...

Ты ведь ничего не знаешь, Джабраил, ты ничего не знаешь... Тебе проще жить так, как ты живешь сейчас, представлять, что вокруг тебя настоящие мужчины, боготворить свой народ, мечтать о славе Байрона, превозносить роль своих стихов. Но я-то знаю, что это не так, далеко не так, я знаю, что, кроме денег, у людей нет другого кумира, что они почитают только того, кто их имеет, любят и чтят только денежного человека.

Ты видел, как крутятся люди вокруг денежного человека, растянув губы в угодливой улыбке, заикаясь, словно малые дети? И это притом, что они прекрасно знают, что ждать им от этого человека нечего.

Я не посмела бы рассказать тебе об этом, будь ты сейчас передо мной...

Мой Джабраил, ты ведь мой, верно же? Скажи: «Да», скажи хотя бы раз, скажи самому себе... Я никогда в жизни не забуду время, проведенное нами вместе... Я всегда, когда мне станет плохо, буду звать тебя, и тогда ты придешь ко мне во сне: «Что с тобой случилось, Глаза Косули?» - скажешь ты, чтобы помочь и успокоить меня... Ты ведь придешь, Джабраил?

Мне очень нравится называть тебя по имени, произносить Джабраил, я никому не чувствую себя так обязанной, как тебе -это ты дал мне почувствовать, что такое любовь, мой любимый, мой дорогой, мой единственный Джабраил...

Джабраил, это я отправила тебя в Ножай-Юрт, договорившись с Лолитой: мне было трудно видеть тебя здесь каждый день... Я боялась сделать тебе больно, я пыталась оградить тебя, прекрасно сознавая, что никогда не смогу высказать тебе все это в лицо, как это делаю сейчас на бумаге...

Ты ведь не расстроишься, верно, Джабраил, ты ведь выдержишь, ты никогда не опустишься до того, чтобы обидеться... Моя душа всегда будет с тобой, опутывая твою душу...

Ты не выбросишь фотографию, которую я тебе подарила, ведь не выбросишь же,

Джабраил?.. У меня очень много твоих вещей, у меня есть твои фотографии, черновики твоих стихов, помнишь, ты оставил мне их, наказав после смерти (в шутку) продать их за миллион долларов. Помнишь осенний лист, который ты мне подарил в парке... он тоже у меня, еще у меня остался купленный тобой маленький детский пистолет...

Джабраил, твой перстень у меня: я заметила, как ты его передал цветочнице. Я знала, что у тебя нет денег... Я выкупила перстень после твоего отъезда в Ножай-Юрт... Ты его оставишь у меня, Джабраил, оставишь ведь, да?.. Пока живу, я буду считать, что ты его мне сам передал в знак нашей любви, Джабраил, когда мы увидимся... Когда мы когда-нибудь увидимся, мы ведь обнимемся с тобой, как брат и сестра? Это будет позволено, к тому времени это будет позволено... Мой Джабраил, мой... мой... Мне многое хочется тебе рассказать, но я не в силах это сделать... Мне мешают слезы, ты стоишь у меня перед глазами... Ты простишь меня, простишь же... На каком языке попросить тебя сказать мне «прости»? Sorry, on all the languages of the world (7)... Хочу попросить тебя... Я очень виновата... Я перед тобой очень виновата...

Это письмо я начала грубо... чтобы тебе было легче... Потом не выдержала, распустила нюни... Все вдруг выплеснулось наружу... У меня больше нет сил, мне ведь очень трудно... Ты ведь парень... Ты настоящий мужчина... Прости... прости меня... Я не могу дальше писать... эти слова... Я ведь вижу тебя... я вижу, что с тобой происходит... как ты стоишь... как смотришь... как ты смеешься, продолжительно смеешься... Ты ведь будешь смеяться... ты ведь не расстроишься... не расстраивайся, ладно? Вот так лучше... если ты не расстроишься, если ты улыбнешься, если это тебя не заденет, если ты воспримешь это с равнодушием... Я никто... я ничего из себя не представляю, чтобы ты расстраивался... Ты ведь хороший, ты будешь стойким, ты ведь князь, ты мой повелитель, мой единственный повелитель. Твоя Малика, твой чертенок, твои Глаза Косули...

2 декабря 1986 г.».

Малха Аьзни
20.12.2008, 17:32
«О чем она болтает?! - воскликнул я, вскакивая. - Она, что, собралась умирать, это что за «прости», это что за «отпущение грехов», клянусь, я швырну тебя за семь горных хребтов, негодница!»

Я еще раз прочел письмо.

Потом снова.

«Эскиев, - сказал я себе, - Эскиев, ты слышал этот разговор, эти придирки, эти насмешки!? Пусть ты останешься здесь сидеть, если ты эту девушку, вернее, эту пустышку, не заставишь плакать горькими слезами... Отец... может, отец там затеял что-то.. . может, он донимает ее упреками... Завтра же поеду туда... скажу... ну-ка, послушай меня, ты, министр... нет-нет, сначала надо увидеть Малику... потом...»

Когда, оставив свои предположения, пристальнее присмотрелся к письму, я понял, о чем речь: со мной прощались, мне давали знать, что разговор окончен.

«Нет-нет, - сказал я снова, - нет, этого не может быть и не будет до тех пор, пока я не приеду туда... Такие шутки, милая девушка, со мной не пройдут! Сначала, словно сокола, заманить меня в силки, а потом в разгаре зимы выпустить с наказом найти пропитание... Нет, девушка, ничего не выйдет у тебя из этой затеи!»

Комната стала для меня тесной, мне не хватало пространства.

Стул с грохотом упал, стол начал ходить ходуном...

- Что-то случилось? - скрипнула дверь. - Все в порядке?

- Нет, нет, ничего не случилось, - произнес я быстро, - ничего не случилось,

Седа... будь спокойна...

Ее головка исчезла из дверного проема.

«Нет!... Как... Было бы это днем, а не ночью... Ни одной машины... Даже трактора не

будет... Хотя бы до райцентра... Если пешком... Эх, Эскиев, какая неразбериха...

Какая большая неразбериха...»

В соседней комнате шептались: старуха о чем-то говорила, Седа ее убеждала, что это не так.

Через час, а может, через два я еще раз прочел письмо, не торопясь, как раньше, исследуя каждое слово, каждый знак препинания.

Вспомнил подаренную мне фотографию: «Ты не выбросишь ее... Ты мне ее покажешь, когда мы с тобой когда-нибудь встретимся?»

«Когда-нибудь встретимся, когда-нибудь...»

Я оставался на стуле. Было ощущение, что я могу видеть, я могу слышать, но плоти моей не было... Как будто никогда и не было. Я не ощущал своей плоти... Потом я увидел свое сердце, оно билось, как у барсука, попавшего в капкан. Оно оглушительно билось, оно словно дышало прерывисто, останавливалось и снова терзало мне грудь.

Потом начинали пульсировать мозги, было больно, словно их кто-то безжалостный зажал в кулаке и стискивал, стискивал...

Вены на висках пульсировали, словно клубок змей, каждое их движение отдавалось в голове нестерпимой болью.

«Нет-нет, - сказал я, - нет, нет!» - видимо, я произнес это. слишком громко: дверь снова скрипнула.

- Что, Джабраил, что... с тобой?..

- Очень... очень болит голова... попроси у бабушки таблетку...

Их было несколько, этих таблеток - красная, синяя, белая...

Я все выпил.

Остановилась рядом, бросила взгляд на мой стол сзади, из-за моей спины. На столе была фотография девушки, здесь же лежало письмо, написанное девушкой с фото.

- Вот так вот, - сказал я, - такова она, эта жизнь, Седа. Се la vie (8).

Девушка заметалась, как порыв ветра, словно дикий олененок, опрометью выскочила за дверь.

Мои веки отяжелели, под ними зашевелились обрывки снов: день сменяла ночь, потом виделась весна... потом бескрайнее поле...

Ночь была длинная, как сама жизнь, и рассвет не наступал. Помню, как, опрокидываясь на кровать, разорвал фотографию.

Как я дрался, как я со всеми дрался, я бежал вместе с Мали-кой, а за нами бежали собаки.

«Джабраил, Джабраил!» - звал кто-то. Я давно слышал этот зов.

- А? - проснулся я. Кто-то укрыл меня одеялом, не моим, а каким-то другим, и лампу кто-то потушил.

- Джабраил! - услышал я слабый голос старушки.

- Сейчас подойду, - крикнул я.

Фотография лежала на столе, ее куски аккуратно были сложены, тут же находилось и письмо - кто-то аккуратно распрямил его и положил на стол рядом с фотографией.

- Ты не пошел на работу? - спросила старушка из соседней комнаты.

- Сейчас пойду, - ответил я, - умоюсь сначала...

Я снова увидел письмо, услышал голос, увидел очертания лица... Это наваждение не покидало меня.

- Время довольно позднее... Я сходила на кладбище, потом зашла к дочери, совершила обеденный намаз...

- Как обеденный намаз?

- Сейчас послеобеденное время... время захода солнца, дни совсем короткие - только ишаку воды напиться...

Я кинулся собирать сумку, потом быстро выскочил из дома.

Бросился в сторону школы.

Детей из моего класса не было видно.

- Парень, ты где пропал?! - закричал директор. - Дети с самого утра... дважды уже к тебе приходили... они лошадь приготовили, чтобы отправиться в лес...

- Я ухожу.... У меня нет времени...

- Куда ты уходишь? Что это за разговоры...

- Вот такой вот разговор...

- В середине учебного года... я два года провел без учителя...

- Даже если десять лет не было...

- Да пусть я буду проклят, если позволю тебе уйти, сначала поеду в район...

- Я уезжаю, и меня никто не остановит!

- Я прошу тебя, Джабраил, не говори так...

- И тем не менее это так...

- Отпуск... я дам тебе отпуск, больничный... на один месяц... на два...

- Не нужен мне никакой отпуск...

- О чем ты говоришь, ты в своем уме?..

- Очень даже в своем...

- Клянусь могилой отца, я в министерстве... попрошу лишить тебя диплома...

- Оставь этот диплом себе!

- Я в просвещение... в Москву... ты же меня подводишь, и детей, и ме...

- Я никого не подвожу, прощай...

- Во имя моей жизни, Джабраил!

- Остопируллах, не надо клятв... Пусть в чреве того, кто желает твоей смерти, ежиха разродится, - я захлопнул за собой дверь.

Увидел Зулай, математичку:

- Зулай Саидовна, я должен уехать... отсюда, моим детям: Альви, Мусе, Лече, Кулсам,

Хеде не ставь тройки, они...

- Ты почему... что-то случилось...

- Нет, ничего... работу, я нашел работу...

- Какой ты счастливый! Ты можешь вырваться из этой глуши...

- Вы поняли меня? Им тройки не...

- Между прочим, твоя Кулсам мне сегодня нагрубила...

Целый день во дворе. Я прошу ее зайти в класс, а она мне: «Я жду Джабраила».

- Она хорошая девочка, Зулай Саидовна...

- Конечно, хорошая девочка! Молодой преподаватель, и глазки открылись...

- Не надо... так... она же еще ребенок ...

- Ладно, ладно! Хорошо, но только из-за уважения...

На улице шел снег. Трудно было понять, день это или уже вечер...

Мне было все равно, день сейчас или ночь, главное - уехать отсюда

- Как ты можешь уехать, может, дома что-то... сообщение...

- Ничего не случилось, бабушка, кроме того, что мысли мои одичали, - ответил я, улыбнувшись или попытавшись улыбнуться.

- Сейчас вечер... машины не... и автобус, если нет людей...

- Найду что-нибудь, бабушка, не беспокойся...

Я принялся собирать вещи. Их было много, столь много, что значительную часть пришлось оставить.

Я отложил две рубашки, томик Лермонтова и поэму оставил, поэму, которая называлась

«Дикое сердце».

Обнял бабушку, протянул ей сторублевую бумажку.

- Подожди, подожди... Дай мне взять ведро... Я поставлю ведро с водой...

Присядь-ка.

Я сел.

Старушка что-то бормотала себе под нос, шевеля пальцами.

- Ну вот, отправляйся теперь, пусть с тобой будут Всевышний, Его пророк и ангелы, - произнесла старушка, останавливаясь в стороне.

Когда я, еще раз обняв ее, вышел на дорогу, уже темнело.

Шел снег, его и так было много.

Я быстро миновал село, оставив его далеко внизу.

Село располагалось таким образом, что его можно было охватить взглядом там, внизу.

Дорога поднималась от села.

И автобусная остановка была там же.

На остановке было безлюдно, можно с уверенностью предположить, что в скором времени никого и не будет.

Сама остановка состояла из четырех бревен, нескольких досок и покрыта несколькими кусками шифера. Одна из досок была скособочена и держалась на одном, среднем гвозде. Здесь же, на бревне, из круглого ржавого ободка торчала лампочка, со скрипом раскачиваясь в такт порывам ветра.

Шел снег. Снег валил крупными хлопьями. Снег блестел и искрился. Он словно играл с лампочкой или со светом от лампочки, ему в этом помогали порывы ветра.

Я часто-часто поднимался на пригорок, чтобы глянуть в сторону села в надежде увидеть там машину.

Машины не было, я видел село, которое сейчас выглядело необычно округлым. В окнах домов застыл желтый свет.

Я увидел дом, в котором жил, потом... потом Седу... «и Седу я больше не увижу... куда же она... может, убежала... ведь она всегда убегала, когда было тяжело... когда ей становилось обидно... Почему ей... почему ей тяжело?..»

Я снова спускался к остановке, чтобы присматривать за дорогой.

От моих хождений оставались следы, словно здесь ходили всем селом... С Маликой...

Как с ней... Ох, чертенок...

Ни одной машины не было видно, не было ни автобуса, даже трактора не было.

Было пять часов, потом - шесть.

Когда пошел седьмой час, мне в голову пришла мысль двинуться в путь пешком, пройти

двадцать километров пути.

Если идти хорошим шагом, я смогу пройти этот путь за пять часов или за шесть, таким образом, можно до полуночи дойти до Ножай-Юрта - он недалеко... А там можно взять такси, попросить кого-нибудь...

Я подвернул брючины, поднял воротник, и когда повернулся, чтобы в последний раз бросить взгляд в сторону села, обратил внимание на луч света, блуждающий, словно посох слепого, по дороге.

Сердце мое учащенно забилось, словно я оказался рядом с Маликой.

Дыхание теснило грудь.

Воздуха не хватало.

Автобус сделал круг, притормозил, чтобы отправиться дальше, вниз.

Внутри никого не было видно - одна темнота. Я направился к автобусу, приблизился к двери. Они открылись, прошло некоторое время, я никого не видел, потом на ступеньке автобуса вдруг появилась Седа.

- Седа, ты... ты как... Я уезжаю... до свидания... больше не...

Она медленно сошла со ступенек автобуса, не сводя с меня глаз, глядя мне прямо в лицо.

Когда я, отвернувшись, сделал шаг в сторону автобуса:

- Она вышла замуж... - мне в спину, прямо мне в спину чем-то острым и холодным, пронзив мое сердце и легкие, перехватив дыхание, очень холодным... холодным, как лед...

- Как... замуж... за кого... замуж... - повернувшись, застыв на месте, с помутневшим зрением, ослепнув...

Потом просигналил автобус, раз, два раза, третий раз, словно всю жизнь сигналил...

- За Руслана... Уже пять дней...

- Как... как за него... когда... как пять дней... за меня...

Посмотрела - с ухмылкой, с гордыней, с обидой - с потайной, спрятанной далеко в сердце. Она взглянула исподлобья, как бы издеваясь, веки полуопущены, зубы слегка видны, рот приоткрыт.

- Парень, ты едешь или нет?! - двери громко захлопнулись.

Автобус уехал, подняв за собой снежную пыль.

Девушка посмотрела на меня, потом отвернулась, медленно отвернулась.

Я увидел спину, волосы, чье-то движение, ускользающее, уходящее движение...

Я и себя увидел стоящим, наблюдающим, наблюдающим за уходящим человеком...

Со скрипом болталась на столбе лампочка в ржавом ободке, летели снежинки, словно мотыльки, падая, кружась, сплетаясь в нескончаемый рой.

Она остановилась вдалеке, не поворачиваясь ко мне, словно прислушиваясь к шороху, словно присматриваясь к этому шороху.

Повернулась одними плечами, наклонив голову.

Потом развернулась вся, прямо ко мне, всем телом.

Стояла тихо, глядя на меня.

Я тоже взглянул на нее.

Падали белые снежинки.

И свет лампы был белым...

Вся земля была белой вместе с моей душой, вместе с моими мыслями.

Время остановилось, оборвалось течение времени; снежинки застыли, словно застывший в воздухе образ.

Через год, через годы, через пять лет, семнадцать лет снег так же кружил, мелькая, словно мотыльки.

Девушка медленно пошла вниз, ко мне, в мою сторону, не сводя с меня глаз, глядя прямо в глаза, наблюдая за моим взглядом.

Через сотни дней, через сотни, тысячи лет настигла бесконечность, неся с собой глаза, полные слез, обжигая взглядом, с пульсирующей белой веной на шее, с белым дыханием, белым изнутри.

Подошла, остановилась, робея.

Слезам было тесно, они, падая, таяли.

Прикусила губу, нижнюю губу, белыми зубами алую губу.

- Пойдем... пойдем отсюда... - протянула издалека руку, левую руку, к моей руке, к моей сумке, которую я держал в руках.

Схватила ручку сумки. Отвернулась, держа в руках сумку.

Сделала шаг, затем другой, пять-шесть шагов, потом еще несколько.

Увидел следы, удалявшиеся следы, рыжие волосы на спине, на них белые мотыльки, взмахивающие белыми крыльями.

Я ступал на ее следы, двигаясь с ней след в след - это были одни следы двух людей или одна тоска двух сердец.

- Иди помедленней... - мой шепот, мое дыхание, моя мольба.

- Как еще... как еще медленней... - посмотрела в мою сторону долгим взглядом, словно переворачивая Вселенную, из далекого далека, из глубины своего сердца, из глубины своих лет...

Я увидел ее лицо, ее глаза, увидел снежинки, запутавшиеся в ее ресницах, словно невзначай приподнятую губу, словно у ребенка, улыбающегося во сне... Потом слеза, одна слезинка, из таких бездонных глаз, такая горячая, счастливая слеза... А там, внизу, под снегом, лежит белое село, в окнах застыл желтый свет, гавканье собак, тишина... Снова-ночь, серебряная ночь, готовая взорваться, глухая тишина, и девушка, чья-то дочь, рядом, стоит совсем рядом, ее прерывистое дыхание, от которого тает мерзлота, просачиваются воды, из земли появляются побеги, появляются лепестки трав, цветы, яркое весеннее цветение...

- Я... я тебя... - промолвила, потом вскрик, безудержное рыдание... - Я тебя... я тебя люблю... только для себя одной... для себя только... - присела, согнулась, надломилась там, где стояла...

Эх, жизнь, жизнь! Чего только от тебя не ждешь! Сколько в тебе неожиданного! Вот и теперь чуть не утаила от меня и эту ночь, и слезы эти, и эти снежинки, и следы на снегу... Вернуть бы на миг, на один только миг, всего на миг, чтобы раз увидеть, увидеть раз, чтобы один раз прокричать, забыться, чтобы оставить и эту жизнь, чтобы еще раз с ней... Какая тяжелая ночь, какая тяжелая... Мои годы... твои слезы... снова голос, какие-то голоса: «Sorry on all the languages of the world...» - почему, почему мне... этой ночью: «Я... я тебя... я тебя люблю... только для себя одной... для себя только...» - этой ночью... именно этой ночью... этой серебряной ночью?!


Р.S.


- Я тогда, когда увидела тебя, я тогда умирала, не смея ничего тебе сказать... до утра, ночью... помнишь, как...

- Помню, ягненок, помню, я все помню, я помню твою зеленую кофту, твои волосы колечками, твой белый зуб с отломанным краешком, левое крыло твоего носа, на который упала черная... родинка... эта родинка... где она?...

- Я ее удалила! Все поняли бы, что ты пишешь о нас с тобой.. . Я хочу, чтобы ты был только моим, я не хочу ни с кем тебя делить...

- Какая ты жадная...

-Я такая!

- Дакъа дижа хьан (9).

- Пусть так! Тогда с тобой не будет твоего ягненочка...

Эх, какая же это была ночь. Безвременье какое-то! Огонь, устремившийся из ада, и реально увиденный рай одновременно... Как хотелось бы, чтобы вернулась, хотя бы на миг вернулась, чтобы на короткий миг окинуть взглядом... Эх, куда же сгинул этот миг, и твои слезы, и ясная ночь, и моя душа... «Прости меня, прости...» Эх, не надо, не вороши... что прошло - сгинуло...

Быть готовым к лишениям -
Это тоже дар свыше.
«Доброго пути тебе!» - сказав,
Сумел проводить уходящее?

Да, это так... Может быть, именно так... Оставь это таким, оставь таким...


Подстрочный перевод Т. Чагаевой, литературная обработка М. Эльдиева


1 Из стихотворения Л. Абдулаева.
2 Хьенех - кое-кто, некто.
3 Из стихотворения Л. Абдулаева.
4 Из стихотворения Мусы Ахмадова.
5 Ламаро - горные чеченцы.
6 Къонах - достойный мужчина.
7 Sorry on all the languages of the world (англ.) - Прости на всех языках мира.
8 Такова жизнь! (фр.)
9 Непереводимая идиома, выражающая ласку.

dkg
20.12.2008, 19:17
3 Из стихотворения Л. Абдулаева.

вот здесь ошибочка вышла, автор стиха Апти Бисултанов.

Dodam
20.12.2008, 22:47
Додама!

"Даим хьоьца волу мостаг1а - хьан багара мотт бу хьуна.
Хьайн мотт хьоьга ларлахь, кхузткъе кхойтта киртиг хилча, кхузткъе шийттанах чекхваьлла а ву-кх хьо.
Оьшучулла бен дуьне а ма лахлахь - дуьсур долуш ду хьуна х1ара." :(
Сан генара-гергара доттаг1а..
тховса чаккхе хир ю цу дийцаран....

Dodam
20.12.2008, 23:02
Ткъа к1ант-м, д1аладоьг1ча, генахь хилла ца хиллера. Хьалха-Мартант1а хиллера-кх, миска,
интерната чохь воллуш, мини т1ехь иккхина, ког а боцуш, аьтто куьг а дохийна.
Ма дукха лийлир-кх х1ара цу гуонаха, тайп-тайпана нах толлуш, чу хабар кхоьхьуьйтуш, кехаташ а, шуна деза ахча а бохуш.
«Вац, - олур-кх кхуьнга гуттар а, - и тайпа к1ант вац», - сурт сихха схьа а кховдош, д1овш даларна кхоьруш санна.
Цу чохь уьш отуш ма хиллера, цу интерната чохь, хьалха, къам ц1ера даккхале, Соьлжа-г1алахь, НКВД-ен набахти чохь санна.
Буса маьхьарий хезаш хиллера мартанхошна, стерчишка оьху маьхьарий санна.
Масийттаза кехат а деъна бохура цу чуьра ара, х1ара г1ишло, шаьш чохь а долуш, эккхийтахьара, бохуш, та1зарш лан а ца делла.
Цхьанхьа декъий карийна аьлча, сатоссура, каравахьара иза, олий. Т1аккха, д1акхаьчча, юха а декъаш юккъехь ца гича,
дийначаьрца хила лаьара, беллачаьрца а воцуш.
И ворх1 бутт иштта баьккхир-кх кхуо, саг1адоьхург санна, юьртара д1а юрта оьхуш, посташкахь г1аскхи а буьйлуш:
«Ну че, дед, нашел пасынка-то? - бохуш. - На Кипре, наверное, отдыхает, в подземном царстве, в раю, так сказать - вы же туда хотули...»
Цхьана постехь, г1алех чу вуллучу, сарахьуо х1ара охьавоьдуш, автобуса т1ера к1ела ваьккхира, юха т1ехьа чу а вуьгуш.
Массо а вехна вара. Кисанаш дассийра кхуьнан, ворх1 б1е туьма ахча а доккхуш.
Сарташ гира, к1ентан сарташ.
- Подожди, подожди, - элира цхьамма, сурт шен мера к1ел а даьхьна, - эту морду я видел, б.... он твой что, безногий?
- Не знаю, - элира кхуо, - на ногах был...
- Нет, точно, эту морду я запомнил... огрызался... он, знаешь, где... в Мартане, если еще живой...
Так что, папаня, рубчики пусть поют романсы, а ты на лыжи, рысью брысь, понял? Я добрый, повезло тебе...
____________
Исс де даьлча схьакхоьссира цуьнан дакъа, кху чуьрчу к1ентан дакъа.
Цу исс дийнахь х1ара ца воьдуш, ца эккхаш, кхуо ца олуш стаг ца висира: суьдхо а, прокурор а,
муфти а, я глава ву бохург а, и к1ант дийна вита г1ерташ - хан тохийта, чуволлийта.
К1ант кешнашкахь 1уьллура, иссалг1ачу дийнахь, т1ехула йоьза мозий а хьийзаш, Гихтарчу кешнашкахь.
Салазан г1о санна, букъ а кагбеш, д1а аркъал виллинера иза, дерриг а диллина гай а долуш.
Пхьаьрсаш муш санна дара, кагъяза цхьа т1ехк а йоцуш, голец аьтто ког а бацара.
Ши б1аьрг а бара баьккхина. Корта 1узар бара, аркъал охьа, когашкахь, массо а пха хадош - урс хьаькхна, -
къамкъарг охьа чу а едда, гуш даь1ахк а йолуш.
К1ант «нисвелла» вара ч1ог1а, хуучо дика «кечвина», хаспаш дечо, уьстаг1 санна, хуттаргашка верина.
Х1уйт, маржа г1азкхе я1. Дала ма ваккха-кх хьо, ма эхь дар-кх хьуна иза, сан к1ентан дег1а т1ехь сел ирча эра даккхар...
сан к1ант ас хала ма кхиийнера, хьуна самах а, я г1енах а ца хезначу г1илкхашца дуьйцуш,
буьйса юкъал т1ех яллалц, набаран суй а ца беш, юха-юха дуьйцуш, юха-юха...
Ас хала ма кхиийнера х1ара, дуьненан меха ван г1ерташ, эвхьазлонна зирх а ца буьтуш,
хьаша-да санна, веза лелош, сайх кхунна эла ван г1ерташ, кхунах - цу элан во1 а...
Кхууна хьалхахь, г1азкхе - кху сайн к1антана хьалхахь - кучан вета ма ца баьккхинера ас,
аг1ор ваьлла ма ца гайтинера, г1илкхаца доцу (эвхьаза) цхьа дош а ма ца хазийтинера кху сайн багах...
со эла ма хиллера, г1азкхе, кху сайн к1антана, ас элан во1 ма винера кхунах: кхуо юуш ма ца гинера суна,
х1ара вижна ма ца хаавеллера; ког къовлуш, куьг къовлуш, сан юрг1а а нисдина, сан г1айба а тобина,
т1ехула куьг хьокхуш, сан буьйса дика йина бен, ша парг1атваьлла ма вацара х1ара,
юха 1уьйранна, со г1аьттича, сайна уллохь лаьтташ ма каравинера суна х1ара, сан г1енаш кхобуш санна.
Далла хастам ма бинера ас, ва г1азкхе, Далла хастам, сайна иштта во1 веллачу.
Х1ара мила ву а ца хиъна хатий хьуна, ва г1азкхе, я хьуо мила хилла техь-кха хьо!
Тамаша бу-кх хьуна хьо, цхьа яхь йолчу къонахчунна оьздачу нанас вина-м хиллехь,
да эла волчу цу кхерчахь, нана элан сту а йолуш.
Махьар доцуш вина хиллий-ц хьо, ва г1азкхе, пхьу зуьдах ма-ловзара, цхьа боьрша х1ума стечуьнца ловзуш,
хьанах дина ца хууш долу зуьдан к1еза хиллий-ц хьо, хьанна-хьаннах ехкачу нанас цхьа бен а воцчу дена вина.
Къонаха ца хилла-кх хьо, дийцина-аьлла х1ун до хьох, хьо къонаха хилла хиллехь, дег1ан цхьа меже а йоцуш,
карадеанчу сан йийсарца иштта къиза хир вацар-кх хьо: къонахчунна эхь ма дара, къонахчуьнца къиза хилча...
Сан к1ант шен лаамза хьайн йийсар нисделча, мостаг1чо мостаг1а санна, тоьхна вен а вийна, ши б1аьрг т1екъовлуш,
дег1 а нисдина, сьга хабар х1унда ца туьйхира ахь, ва г1азкхе: «Т1ом бу-кх х1ара, хьенех, хьайн дакъа ц1а хьуо», - аьлла.
Со къинт1ера вер ма вара хьуна т1аккха, да во1ана ма-валлара, со генахь ма вацара,
шийтта-кхойтта чаккхарма бен, цу к1анта аьлла хир ма дара хьоьга, со мичахь лаха веза...
Дала ма ваккха, г1азкхе, хьан мостаг1а, аьн дарий, чохь са долуш, дийна воллушехь,
сан к1ентан б1аьргаш х1унда дехира-те ахь, цуьнан цергех х1ун дан воллура хьо, лергех х1ун дуора ахь;
айхьа велла вуьйш, букъ ца кагбича ца мегара; чуьйраш кхарза воллура хьо, меженаш стенна аьттера ахь цуьнан?
Цхьа стаг бен ма вацара х1ара, цхьаъ бен са а доцуш, ма хала хилла хир ду-кх кхунна,
бала хьегна хир бу-кх кхуо, г1азкхе, ма лезна хир ю-кх кхуьнан ахь йина къиза чевнаш...
Сан к1ант верах, г1азкхе, - к1ант верах хьоьга х1ума бохуш вац хьуна со, хьо Делах тешахь, тешалахь сох,
ас дуьйцург хьо къонаха цахилар ду хьуна, къонаха вац хьуна хьо, къонаха.
Цундела, г1азкхе, со къинт1ера ца вели-кх хьуна, хьо къонаха ца хиларна.
Кхин х1ун эхь оьшу хьуна я х1ун дош!
Хьо цу дашца вахалахь хьайна, т1аьхьенна а изза дуьтуш...
«Хьо мила ву хуушверг вац хьуна, к1ант, хьан мостаг1а, иза хьо шел к1елвисча, хьан накъост хуьлу хьуна цкъацц1а,
мостаг1а - хьо цавевзарг ву хьуна, хьан г1илкхаш ца хуург, - олура кхуьнга дас сих-сиха,
- дов а, рицкъа а хьайн чохь дерг тоьлу хьуна, хьайн махкахь дерг», - олий.

Dodam
20.12.2008, 23:12
К1ант кхуо д1авоьллира: Схьавеллачо д1авигир-кх, юхалург делла жовх1ар санна, г1еххьа кхуьнан б1аьрг а хьаьстина, -
ган 1емина са ца 1ар-кх, юх-юха хьоьжуш, лозуш бен, ган лууш, хьиэг1аш бен.
Ойланаша а ца вуьтура, дагалецамаша, г1елоно, х1ара дуьне 1аддол болчу кху балийн балано а,
тешнабехко, х1иллано, цхьа а тайпа хьул дар а доцуш, схьадуьйцучу харцдолчо а.
Миска, и к1ант, кху чуьра хилла и к1ант, ша висна хиллера-кх, мини т1ехь ког а баьккхина, цу хьуьнхахь ша цхьаъ,
уллора накъостий д1а а бахна, хьо вахьлур вац шайга, аьлла.
Кхунна уьттаза, ткъозза ма гира и бераш, шайна ца вевза олур-кх, шайца хилла вац, олий, ц1е йоккхуш хазар бен.
И бала ловчулла, миска, ша-шена а... мичара, цо иштта дийр ма дацара, кхуо иштта ма ца 1амийнера -
са ша-шен карах даккха, са Делан ма дара, цо бен эца йиш а йоцуш...
Маржа к1ант я1, маржа к1ант, цхьаьнарчу накъосташа букъ а берзийна, хьуо царна т1аьхьа хьаьжча,
х1ун ойла хилла техь-кха хьан, хьуо цхьаъ цхьалха т1аьхьа вуьсуш... воьхна-м хир ма вац хьо я ойла 1еса йирзина а...
Ма хала дара, и к1ант иштта охьаван, шецара накъост охьа а кхуссуш...
Ма товр а дар-кх иза, та-ма ткъа, дийна а волуш, и тайпа болх а бина: «Тхо меца дара, шийла а яра,
г1азкхи а бара т1аьхьа бог1уш», - аьлла, и к1ант кхунна дуьхьал х1оьттича...
Кхуо вуьйр ма вара иза, дера варий, д1ахьевер вар-кх нахе, нажжаз веш, наь1алт а кхайкхина, кху махкара аравоккхуш...
Ханакъи-м соцур вара хьуна ша церан метта хилча - кхин дан х1ума доцуш висча - цуьнца цхьаьна цигахь вала.
Лийр а ма вара, дера варий, цул хьалха-м лийр вара, иза шел т1аьхьа а вуьтуш - Ханакъина эхь ма дара,
шен дена вина волчу, са а дадийна, к1елхьара вала, накъост иштта т1аьхьа а вуьтуш.
Цу буса, эх1, маржа я1-кх, цу буса, т1еваг1ахьара аьлла хетта, х1ара г1аьттича, кхин т1еван а ца х1уттуш,
д1а ара а ма велира, кхуо мохь тоьхча: «Нанна ма хаийталахь, дада», - т1аьххьара цкъа схьа а хьаьжна.
Иштта д1авахар-кх ший а: кхуьнан да а, во1 а кхуьнан, дена к1ант кхин мара ца кхеташ,
вовшийн б1аьра хьаьжжинчохь, г1иллакхах ца х1уттуш.
Х1етахь, ша Сибрех, накъосташна т1аьхьа воьдуш, дена д1а т1е волавелча: «Д1авало, д1авало!» - дуьхьал дайн куьг тоссуш,
цо ша сацор дага лаьттара кхунна гуттар а.
Велир-кх иза, дависарг, кхин х1ара мара ца кхеташ... цу к1анта а... и к1ант а ма вахара иштта д1а,
т1еваг1ахьара аьлла хетта, кхуьнан са хьаьггинчохь, цкъа т1аьххьара схьа а хьаьжна,
саца а велла, ненах цхьа бахьна а дина... маржа... маржа я1-кх...
____________
Б1аьргашна хьалхахь пардо лацалуш санна хийтира кхунна, шен ши б1аьрг туьлуш санна,
юха мара а озабелира, цхьа муьсталла меттах а хьовш.
Хиш дар-кх, хиш, кхуьнан лаамера, доллара довлуш, цхьа ша-шах охьаоьхуш,
мел ч1ог1а дуьхьало ярх, дан х1ума а доцуш.
Кхунна велхар дацара иза, до1а дар-кх, до1а, кхуо Деле деш хилла долу:
«Алхьамдулиллах1, Я рабби» - сино бо хастамаш, ойла, Далла т1етийжар, Дела шена гуш хилар,
шен х1ора ойла, саде1ар, Цунна ша гуш ма-хиллара.
Хиш меллаша, довха 1енара, чов ясталуш, йоьрзуш санна, са т1аьхь-т1аьхьа парг1ат а долуш, дог а хьаьаш, ойла а туьйш.
«Хастам бу-кх, Дела, Хьуна, хастам бу-кх Хьуна - элира кхуо, - синкхетам-х беллий Ахь,
собарца болу синкхетам, х1ара дерриг а д1а а долуш, цкъа тхо Хьуна т1едаьхкича,
тхайн къинош а, баланаш а бохьуш, Ахь кхайкхинчу цу дийнахь... цу дийнахь хьастахьа тхо,
Хьо воцург да воцучу - цу доккхачу дийнахь...»
Сахуьлуш дара. Сахила гергга дахнера, дог1а дерриг а, ц1енна д1а а туьйш.
Патар т1ера дог1ан т1адам, безза, халла охьабужура, ладарх дуьзна бецахелиг, кагдан санна, сатта а деш.
Керла де дара г1атта кечлуш, керла 1уьйре, керла бала, кху балийн
нохчийчу керла-керла «кхаъ» бохьуш.
Керла хилла-кх х1ара дерриг а, т1аьхьадиснарг - дерриг а керла..........

TurpalNaj
28.12.2008, 21:16
Готта хилла-кх хьо, дуьне, ненан карахь сел доккха хетта, я хила а ца хилла-кх, нанас мор хьарччол бен:
бераллера дуьйна схьа кху дийнан ойла йича, даим цхьа некъаш ду-кх, хьо т1аьхьа уьду некъаш…

..Ша цхьаццанхьа - дикане я воне - д1аса вахна чувеъча, дуьйцура цо и тайпа х1ума,
шен цхьаннах-м кхоллаелла ойла, ц1арца вийца ц1е а ца йоккхуш.

...- Муьлххачу а новкъа ваьлла ши стаг: воккхий-жиммий, гергий-хийрий а доцуш, цхьатерра ши накъост ву хьуна,
к1ант, вовшах дагаваьлла бен, сацам бан а мегар доцуш.
...
Хьайцарчу стагана, ша накъост ву моттийта деза хьуна, иза вацахь а, цуьнга дакъа лацийта,
ша лорийла цунна хаийта; т1аккха хуьлу хьуна стагах накъост, царна юккъехь барт хуьлу хьуна т1аккха.

...со аг1ор валлалц, суна хабарш а дийций, сан г1айба а тобай, юрг1а а нисдай, суна т1е куьг а хьаькхний бен,
д1а ма вижахь цкъа а, 1ехавехьа со, бер санна, хьастахь со, ...

...Кху г1азкхиша дитина хиллехь, бусалба дин т1е а эцна, хаза йоза а, жайнаш а долуш, ...

...Деша деза-кх, к1ант, 1ама г1орта веза-кх, бакъдолчунна т1аьхьа кхиа г1ерташ хьо велахь...

...сера дайна котам санна, ши т1ам д1а а бахна, хьийзаш.Х1оккхахь наха х1инца а олу-кх и ))


...Хьоьгара арадаьлла, цхьана кхечунна д1ахезча, хьайна новкъа хиндолу х1ума, са долчу дег1е а ма дийцалахь.

...Г1илкхаш ..., динан буха т1ехь, къоман 1адаташца чаг1делла.

...элира кхуо юха, кхаа дина т1ехь ч1аг1делла, царех шиъ харц а долуш: кериста динний, жуьгти динний.
Тоьлларш керистанаш а бу, бусалба къаьмнаш церан когаш к1елахь а долуш. Дала сий дойла яздархочуьнна!

Амма, Тоьлларш жукти бу-кх,
массо къаьмнаш церан когаш к1елахь а долуш.
цкъачуьнна )


«Къонахчуьн некъ цхьаъ хила беза хьуна, цкъа иштий, юха вуьштий а, хьелашца хийцалуш а боцуш, -
ша схьа ма-лаццара, цхьана боларца д1ахьош, кест-кеста юхахьажарца, т1аьхьабиснарг тергал а беш».

«Вайн чуьра к1ант, шу санна, лечкъачех вац, - элира кхуо,- лечех ву, лечех, хьалхарчу мог1аршкахь» Вайн массо Бусулб к1ентий а хир бу, вайн чуьра и К1ант санна,
Ин шаъа Аллах1!
«лечех, хьалхарчу мог1аршкахь»


«Хастам бу-кх, Дела, Хьуна, хастам бу-кх Хьуна - элира кхуо, - синкхетам-х беллий Ахь,
собарца болу синкхетам, х1ара дерриг а д1а а долуш, цкъа тхо Хьуна т1едаьхкича,
тхайн къинош а, баланаш а бохьуш, Ахь кхайкхинчу цу дийнахь... цу дийнахь хьастахьа тхо,
Хьо воцург да воцучу - цу доккхачу дийнахь...»
Аллах1 Дала реза хила хьуна, Малика!
Дала хьуо санна волу накъост улло ваккхийла хьуна,
Хьан ирсечу дахаран массо дийнахь а )
Тешамах, Безамах ма хьегайойла хьо,
Иман-ирс долу, беркате т1ехье лойла хьуна )

Даггара болчу ларамца,
Хьан генар-гергар доттаг1)

Dodam
29.12.2008, 22:04
Аллах1 Дала реза хила хьуна, Малика!
Дала хьуо санна волу накъост улло ваккхийла хьуна,
Хьан ирсечу дахаран массо дийнахь а )
Тешамах, Безамах ма хьегайойла хьо,
Иман-ирс долу, беркате т1ехье лойла хьуна )

Даггара болчу ларамца,
Хьан генар-гергар доттаг1)
Аллах1 реза хьуна а хуьлийла-кх даима а,
сан генара-гергара доттаг1а..)
Хаза хета-кх вай девзина...
Аллах1а ирс, аьтту, иман, беркат
ма эшадойла-кх хьан дахарехь!
Аллах1а хьостийла хьан ц1ена дог...)

he_and_me
26.03.2009, 16:44
Аллах1 реза хьуна а хуьлийла-кх даима а,
сан генара-гергара доттаг1а..)
Хаза хета-кх вай девзина...
Аллах1а ирс, аьтту, иман, беркат
ма эшадойла-кх хьан дахарехь!
Аллах1а хьостийла хьан ц1ена дог...)
AMIN !!!AMIN !!! AMIN !!!

Aventura
09.05.2009, 11:37
Социхлехь х1ара бен стаг а вацара. Я кхин нах хуьлу хан а яцар иза-м: буьйсанна цхьайтта даьллера. 1аьнан заманахь 1арж ма лой пхиъ даьлча. Шело юьйлура дег1ах чекх. Мох а бара юткъачу шакарца тоькан серашна т1ехула уьдуш; наггахь некъа т1ехула дорцан к1ур а хьодура. Х1ара ша лаьттара, карара бер шена т1е къуьйлуш, кхерамца гонд1а хьоьжуш, машене сатийсина, юьрта бог1учу новкъа хьежна ши б1аьрг лаза а баьлла, когех шан т1улгаш а хилла.
Ворх1, барх1, исс, итт, цхьайтталг1а сахьт ду, ткъа к1ант-м вала мега больнице кхачале. Суьйранна арара г1уллакхаш а дина, ша чуйирзича, 1арж а велла, бетах чопаш а йина, наггахь бен а са а ца доккхуш 1уьллуш карийра кхунна иза. Ламанан юрт ю, цхьаьннан а машен яц. Хилча а, цхьа а вевзаш вац кхуннам-м. Лакхахьуо 1аш болу цхьа жима стаг ву <ЗИЛ> т1ехь, цо ваха а вехна, хи охьа а ца хоьцуш, ша байтина радиатор чохь. Кхин ала стаг а вац.
К1ант-м лийр ву... Т1аккха х1ун дан деза те?
Кхунна дуьхьларчу ломан басах машенан серло-м ели, ло къагош. Х1а! Кхин цкъа а хьаьди жимма сехьа. Д1аюьгур юй те цо? Яц. Шен ц1а вог1уш хир ма ву иза. Районе кхача-м шовзткъа километр ю. Такси?! Баьццара серло ма ю цуьнан не1аран соннехь йогуш. Иза такси яра. Цу чохь цхьаъ бен стаг а вацара.
Юххехула иза т1ехйолуш, дорцан мох хьаьрчира кхунах, дерриг а дег1е шелонан хорша тохуьйтуш. Х1ара, хьуьлла лакхахь 1уьллучу юьрта д1а а кхаьчна, иза юхаерззалц хьоьжуш лаьттира цуьнга. Т1аккха кечъяла юьйлира цуьнца охьаяха.
Улло нисвеллачу таксиста, машен лаг1 а йина: <Чухаа сихха>, - аьлла, т1ехьара не1 йиллира.
- Хьо ма т1аьхьа араяьлла, - резавоцуш санна дийкира цуьнан аз, цхьа рычаг д1а-схьа а тухуш. - Т1е хьуо цхьаъ!
Буьйса ма ю вайна; 1ай берзалой ма хуьлу... Стохка ду-кх 1ай армера отпуске вог1у к1ант эцца лахахь, хьуьна юкъахь, берзалоша вийна бохуш суна хезча, - нийсса хьалха д1ахьоьжура иза, к1еззиг т1едахна б1аьрнег1арш а долуш, наггахь г1ийла д1аса а лесташ, машен ор чу мосазза кхета.
Цуьнан коьртахь йоккха шляпа ара, еха месаш т1аьрсиган курткин коча т1е охьах1иттинера. Жимма хьалатоьхна маж а йолуш, озо юьхь яра цуьнан, чукхетта мочхалш а къаьсташ. Гуш долчу аматаша ткъе итт шарал лакха ца йоккхура цуьнан хан, юьхь- сибато къаналле те1авахь а.
- Со ... к1ант ву сан цомгаш... Цу эвлахь цхьаьннан а машен яц, - к1ентан юьхь т1е адъял а узуш, г1ийлла, меллашчу кхерамца хазийра зудчо. Таксистан юьхь т1ехула хийцаман 1индаг1 хьаьдира; семалла иръеш, цкъоцкъамаш ирах довдийра цо, букъ тоьхна 1ачуьра ша - шех санна д1аайвелира; са чуоьзначохь лазавелира иза - и дешнаш аьлла аз шена девзаш санна хийтира цунна. Цо кхин дош аларе хоьжуш, иза йолчухьа гарабаьккхин корта а, б1аьргаш а, цкъоцкъамаш а - массо а амат семалле дерзийра цо. Юха а шекьхилира иза шена хеттачух. Шен аз дикка хийца а хийцина, цхьанаэшшарехь хаьттира цо:
- Дукха хан юй к1ант цомгаш волу? - цуьнан дерриг дег1 юха а семалла хилира.
- Тахана... тахана хилла-кх х1ара... Цхьа тамашийна шийла ву-кх х1ара... - зудчун балдаша тохара санна г1ийла меллаша шабарш дира.
Таксистан ерриг юьхьах алу летира; дерриг дег1, хьалха хилла меженийн парг1ато я а яйна, лацаделира. К1егаш т1ехь санна, вулавелла 1ара иза, хьацар даьллачу буйнашкахь къуьйлура цо руль. Х1аъ, шеко йоццуш, кхунна хезна аз цуьнан ду... и гуттар а кхоьруш санна хета, шабаршца г1ийла...
Г1еххьа некъ бира, тийналла кхин цхьамма а ца йохош.
Таксистан б1аьргаша наггахь гуо боккхура, зудчун юьхь ган г1ерташ; сих - сиха лакхахь доллучу куьзгана хьоьжура, х1умма а ган йиш йоцуш аьржа елахь а чохь.
- Мел х1уъа хилча а мегар ма дац буса ша араяла. Майра вац хьан? - к1еззиг метта а беъна, бен а доцуш санна, иштта д1а, дашна юкъа бохург санна, т1етуьйхира цо т1аьххьара хаттар.
- В..вац...майра вац сан... кхелхина, хьо марша...
- А! Дукха хан юй.. кхелхина?
- Дукха хан яц. Пхи бутт зама ю.
- А! Дала декъалвойла иза...
- Дела реза хуьлда, - зудчо доцца, сихха хадийра.
Юха а соцунг1а хилира. Машен цхьанаэшшарехь, меллаша йоьдура хьалха д1а, <къазз> боху тата хаддаза лаьттара чкъургашна к1ел. Беттасин марс къеггина лацабеллера стиглахь, наг-наггахь, кхозучу седарчийн з1аьнарш, мехий санна, юткъа, йоцца хецаеллера гонд1а д1аса. Дерриг а лаьмнаш кошан тийнало лаьцнера.
- Ломахь 1аш дар шу? - жоп доьхуш, корта х1ара йолчухьа гара а боккхуш, вистахилира таксист.
- Х1а? Тхой?
- Х1аъа.
- Тхойш-ш... х1аъ, дара...дара, - шозза элира зудчо, шолг1а олу дош шеко хир йоццуш, ч1аг1 а деш.
- Хьо хьуо-м охьара ю моьтту суна? Аьлча а, мотт мартанхошачух тера буьйцу ахь, - хьалха хилла семалла йоьссира таксисте.
- Сой? Х1аъ ... со мартанхошха ю, - сихха хадийра зудчо т1аьххьара ши дош, белшашкара охьакхуссу беза мохь санна.
- Сан вар цигахь цхьа доттаг1, - хьакхавелира таксист.
- Аьлча а, машен т1ехь сан сменщик вара. Со суо-м Теркал дехьара ву. Ц1е Руслан яр моьттуш ву со цуьнан. Цуьнан зуда цхьана хьехархочуьнца едда бохуш хезнера суна. Пхи-ялх шо хьалха хилла дера ду иза-м. Ч1ог1а г1овг1а г1еттина бохура цунах. Со-м цуьнца иза 1оттадалале д1авелира цигара... Кхин гина вац суна иза. Цу балхах х1ун хилира техьа церан, хьуна ца хаьа цунах х1умма а ?
- Суна ... ца хаьа... Иштта дуьйцуша-м дара иза, едда бохуш...
- Деллахь, яхьарх бо ас тамаша... Х1инца нах барам боцуш телхина вайна.. И стаг ваьхьна дика, нехан ц1е т1ехь йолу зуда йига! Дуьххьалд1а эрчадаьлла адам, - ша дош мосазза олу ладуг1ура таксисто леррина, секундашкахь собар а деш - иза зуда къамеле яккха г1ертара.
- Цхьаъ доьлла хир ду царна юкъа... Зуда а г1ура яц атта-м, - лохха т1етуьйхира зудчо.
- Хаац, доккха х1ума дола деза, эхь а, бехк а, наха аьндерг а ца тергалдеш, мичара мила ву а ца хуучу стагана т1аьхьа а яьлла...Хаац, хаац!! Аса-м юьйр юйла хаьара суна, 1едал, набахте ца бохуш, дера доккхур дар-кх са хьала-м, - чаг1дира таксисто. - Дош ду иза - аьлла, т1е а тухуш.
Зуда цкъа - шозза хьакхаелира ша 1аччохь. Шозза-кхузза доккха садаьккхира цо. Т1аьххьар а йистхилира:
- Делахь а цо х1уманнан а меха ца леринчух тера ду из... Дас ялийна а бохур а зуда цунна...
- Дас ялийча х1ун ду? Шена ца езахь юьтур ю, я шена ца везахь ц1а г1ур ю, - дера, оьг1азе девлира таксистан багара и дешнаш.
Иза зудчун мотт баста г1ертара.
- Аса-м иштта аьллера хьоьга, сайна иза дуьйцуш бен за хезна аьлла. Суна дика евзаш яра и зуда, аьлча а... ма дарра дийцича... со, - цкъа а саца а елла, юха - суна дийцира цо из, - элира зудчо, дуккха а хи бухахь ваьллинчо чууза х1аваъ санна, сиха.
- Хьайна евзара элира ахь? - лацавелира таксист.
- Евзара, - дара жоп. - Аса-м бакъйо иза, цкъа-делахь, юха а ... - иза циггахь тасаелира, цхьа къайле ша гучуяккхарна кхоьруш санна.
- Деллахь, муха дара иза, дийцахь суна, дийцахь! - зуда йистхила йолаялале юкъа кхоьссира таксисто.
- Аса хьоьга ма аллара, дас ялийнера цунна и зуда, - хьалха хилла къийлаялар д1а а даьккхина, шортта, майрра долийра зудчо. - Иза цу хенахь г1алахь ву бохура, болх беш. Зуда ялийначул т1ехь т1аьхьа дас ц1а валийнера иза. Цул т1аьхьа ц1а а вог1уш хиллера иза хила-м, делахь а цхьа бутт зама яьлча, ц1а ца вог1уш к1ира а, ши к1ира а, бутт а боккхуш иза лела ваьлча...
- Бехк ма биллалахь хьо юкъахъяккхарна, кху заманахь ч1ог1а тамашийна еъна ма хилла хьуна иза цуьнга, к1ант шена т1ехьийзина а, вевзаш а, я т1аьхьа лелла а ца хилча, - меллаша юкъах1оттийра таксисто, к1антана т1ера бехк боккхуш санна.
- Цуьнан х1ун хьекъал хир дар, берх1ийтта шо кхаьчанчу беран...
- Иза а ду бакъ, - шен къамел кхин дах ца дира къонахчо.
- И йо1 ша кхуьнга яле а хиллера болх беш ишколехь. Схьаеъча, кхузахь а цигга балха яхнера. Ткъа и г1уллакх дахделча, ша-м, дера г1ур йолуш а ма яцара...аьлча а ца хиллера-кх, зударша цхьацца 1иттарш еш, ша кхин йита а ца йитина, т1аьхьа яхча...т1аьха яхча...- хедош, сихо саде1а елира зуда цига ша кхаьчча. Жимма собар а дина, йистхилира иза:
- Т1аьхьа яхча, цуьнан машенан кабини чохь цхьа зуда карийнера цунна.
Зударий масане хуьлу новкъахь т1еховшабой а, цундела кхуо собар динера цкъа а машен цо болх бечу заводан керта еъча, шен майра кехаташ т1е цхьа отметка яйта диспетчерна т1евоьду минот а лерина, хьажначу кхунна и тохарлераниг хьалха санна кабини чохь гинера. Х1ун дан деза? Цо иштта динера!
Ша цу стеган мила ю а ца хоуьйтуш, т1е а яхна, йистхиллера:
- Хьо мастер я цхьа куьйгалхо хир ю?
- Х1унда бохура ахь?
- Хьо тохара а сайна кху чохь гина дела бохура аса...
Деллахь, тилъелла х1окху метте кхаьчнера со, цу Минутке олучу аг1ор ца воьду те иза?
- Ца воьду!
- Хаттахь цуьнга, хьуна стенах хуур ду?
- Вай, ца воьду! Суна хаьа-кх, иза сан майра волу дела.
И г1уллакх шена хиъча, ц1а а еъна, шен майрачуьнга хьоьжуш 1ийнера иза. Ц1а веъначу цо иза аьттехьа а ца дитинера. Цул т1аьхьа х1ора шоьтан дийнахь ц1а вог1уш бутт а баьккхина, тохарлерра болар д1адолийнера. Иза юха а яхнера цунна т1аьхьа, цо болх бечу а ца йоьдуш, цуьнан квартире. ткъа цигахь-м цхьа бутт хьалха дуьйна 1аш кхин нах карийнера цунна.
Таксист меттах а ца хьовш, вист а ца хуьлуш, дешархочо дуьйцург нийса ду-дац хьоьжу хьехархо санна, леррина ладоьг1уш 1ара, наггахь доккха мерах са а доккхуш. Машен, тулг1еш т1ехь гила-кема санна, охьий-хьалий те1аш, цхьанаэшшарехь йоьдура, шен серло т1еетталучу лай т1ера жовх1арийн х1ур хьоьстуш, иза даточу з1аьнаршка дохуш. Зуда ша-шега луьйш санна, я аз айдара а, я лаг1дар а доцуш шена ойланаш къамелаца ечу стагах таръелла, шен дийцар дахдеш яра.
- Юха ц1а еънера иза, кхин дан х1ума а ца хилла. Иштта дахар д1акхоьхьуш пхи бутт а баьллера. Т1аьххьар а мухха делахь а, иза 1аш волу квартира а хиъна, т1аьхьаяхна х1ара...шен майра цхьана зудчуьнца 1аш т1екхаьчнера, хьалха хилларг а йоцуш, кхечуьнца...
Таксист некъан голатохар толлучуха хьажира. Зудчун г1ийла хьоьжучу ах т1екъовладеллачу б1аьргийн аьрта хьажар генна д1адахначу суьрташка хьоьжуш дара, т1аьххьара хилларг ма дарра дуьхьал далош. Шега и стаг хьоьжий а хиъна, цо корта схьаберзийча, таксист д1аверза кхиира.
- Т1аккха? - къонахчо собар ца дайтира цуьнга.
- Т1аккха цо цунна йиттира къиза, йиттира иза сийсазъеш, цу... цу... цу кхахьпана хьалха (хьох долу эхь-бехк Дала лоьрийла), иза цул механ яйеш, цуьнцанна шен мах а лахбеш, иза кхунах ела а еш...
Таксист тем боьхна хьакхавелира, мерах к1орггера са а доккхуш. Ц1еххьана бардачок чуьра цигаьркан пачкий, сирник латон ваьллачохь, цхьа ойла коьрте а иккхина, серлонах кхоьручу къунах тарвелла, хорше шена уллорчу 1ойли т1е д1аластийра уьш. Цул т1аьхьа масийтазза беса къурд бира цо.
Зуда цу хенахь а дуьйцуш яра.
- Иза ц1а а ца веара шина баттахь кхин, аьлча а ..аьлча а ца веънера. Зудчо х1ун дийра дара? Юхаг1ур яра иза ден ц1а? Хьанна т1е? Шен ден зудчунний, цуьнан лааман к1еза а хилла 1ачу дений? Иза цо ца дира. Гуттар а х1утту зудчун некъа т1ехь цуьнан 1индаг1-къонах. Массара иза 1овдал ларарна, <философ> олуш волчу литература хьохучу цхьана хьехархочуьнга дийцинера цо шегара хьал. Иза кхунах кхеттера, къурд беш 1аьвшинера цо кхуьнгара бала, х1унда аьлча шаьшшиннан кхоллам цхьаъ хиларна, иза а кхиънера нана йоцуш. Т1аккха и шиъ деддера цхьаний.
Зуда чекхъелира. Иза ехха 1ийра кхин шен дийцарна т1е дош ца тухуш, тохара санна, корах арахьоьжуш, буоберан хьажар цакхетаме а доьг1на.
- Синош а, дегалазам а гергара бу зударийн ч1ог1а, - таксисто тийналла йохийра.
- Х1унда бохура ахь?
- Хьайца 1оттаделча санна дийци-кх ахь иза.
- Х1а!
Х1орш районе кхоччуш бохкура, лаьмнашкара охьаяьлча машено сихдира шен болар. Шерачохь сингаттам алсамуо хетара, лаьмнашкахь хилла кхерам д1абаьллехь а. Ло шийла шаршо хилла хьаьрчинера аренца, некъ, 1аьржа тай хилла, уьдура хьалха д1а; беттаса, шен сингаттаме шийла нур лай т1е даржийна, набарха санна кхозура генна стиглахь. Буьйса сирла яра.
- 1аламат зен дина цо шена, - доккха са а доккхуш, вистхилира таксист. - Дагахьбаллам буьсур бу цунна, ша велла д1аваллалц. Шатайпа 1овдал а, кхетаме а зама ю жималла, шен дерг бен хьекъал ца хеташ.
Ерриг а дахаран чолхе ю ян-м.
- Хир ду-кх иштта. Хаац суна-м, - дуккха а йилхина г1ел а елла, са а кхачийна, йиш а хаьлла, г1ора дайначун санна, ницкъ боцуш дийкира зудчун лахделла аз.
- Зуда кхечуьнца ядар а зала х1ума ду лан, делахь а х1инца-м къинт1ера ваьлла хир ву иза цунна, гечдин хир ду цо дохковаларца... Т1аьхьа ду дан-м, дукха т1аьхьа, - таксисто мочхалш т1етта та1ийра ч1огг1а, доггах машенан руль а къовлуш.
- Зудчун ойланаш еллий те хийца? иза к1еззиг собаре хилехьара, цо сатоьхнехь к1еззиг... Эцца цхьацца ца оьшу доттаг1ий, къаьркъа а, ахча а ... цара ма талхво стаг дукхах верг... иштта леларг хир ма вацар иза веза, - цхьа дог далхош, цунах шена лазам хуьлуш санна декара таксистан аз.- Ойланашам йина хир цо а къайлах, шена тийжаш...
боккха бехк шена бацахь а. Хьо мел ирсе велахь а дахар ма дац хана наь1алт олург... Юха а, - жимма соцунг1а а хилла. - Декъаза ю-кх зуда, дукха декъза, - дахдан ца лууш, цунах шена лазам хуьлуш санна задийра зудчо.
Район гучуелира. Больницаш генахь йоццуш яра.
Х1орш д1акхечира. Машен саца а йина, охьа а воьссина, не1 схьайиллира таксисто.
Пхеа соьман кехат хьалхарчу 1ойле охьа а кхуссуш, ара елира зуда.
- Дела реза хуьлда хьуна, ч1ог1а г1уллакх дин ахь сан, - олуш, меллаша г1елделлачу боларца д1айолаелира зуда, шен бера, лаккха хьалаайдина, мара а дуллуш.
- Массарна а хьуьлда, массарна а, - г1ийла корта ластийра кхуо, аьтту пхьарц машенан сцьайиллинчу не1арна т1ехь а болуш, аьрру куьган шина п1елгаца б1аьргийн юкъ а лаьцна лаьттачу.
Зуда к1еззиг д1анехьа яьлча, куьг охьа а даьккхина, жимма г1аьттиина балдаш а долуш, к1орггерчу г1айг1анца цунна т1ахьахьоьжуш лаьттара х1ара. кхунна гора цуьнан юткъа пальто, дуткъа йовлакх. Ох1, иштта а кху шийлачу буса резинкин мачаш. Корта аркъал тесира кхуо, цхьана секундана, б1аьргаш т1е а боьлхуш. Т1аккха меллаша кхайкхира:
- Румисат...
Зуда бильницан кевна т1екхоччуш лаьттара. Юха а дийкира аз:
- Румисат!!
Зуда сецира. Иза юхайирзира ц1еххьана.
- Ахь соьга ца кхайкхира? - б1аьргаш хаба а дина, инзаръяьлча санна, т1ехьа д1а а г1ерташ, хаьттира цо.
Х1ара, тохара санна, г1аьттина балдаш а долуш, оллавелла, г1ийла хьоьжуш лаьттара.
- Бакълуьй хь, сан бан а бар бехк... со ву дукхох харц, - нийса зудчуьнга д1ахьаьвсира цуьнан б1аьргаш. Т1аккха меллаша кисана а кхевдина, цхьа х1ума схьа а эцна, охьатаь1на, цхьана гуьйриг т1е иза охьа а юьллуш:
- Хьайна йовха мачаш эцалахь, лазар кхетар ду хьох...
Ткъа туьма ду хьуна цигахь, - хьалха ша ма латтар, кхин хийцам боцуш, дазделлачу б1аьрнег1арша ах баьргаш къайла а даьхна, верриге а цхьана синхаамо хьаьшна лаьттара иза.
Зуда меттахъхьовш санна хийтира к1антан, 1одика йойла, - олуш, хьаьвзаш чу а хиъна, чехкалла а яьккхина, д1аэккхитира цо машен.
1адийча санна лаьттина зуда, цхьа вуон ч1ичкъашка яхна юьхь а йолуш, хиъначун къахьалла бага а г1аттийна:
- Русла-а-а-ан!!! - олуш, т1аьхьа хьадира машенна.
Арахь буьйса яра. Буьйса шийла а яра.

dkg
09.05.2009, 14:00
Бексултанов Муса?
Цуьн тема йолуш ма ю.

Aventura
09.05.2009, 16:34
Бексултанов Муса?
Цуьн тема йолуш ма ю.


Да! Тот самый =)
Ю? Я не видела... надо поискать.
У меня его сборник: "Я хьан тухур буьйсанна хьан не1.."
Там много трогательных историй, эта одна из моих любимых.. :blushing:

Dojdik
11.05.2009, 10:15
Да! Тот самый =)
Ю? Я не видела... надо поискать.
У меня его сборник: "Я хьан тухур буьйсанна хьан не1.."
Там много трогательных историй, эта одна из моих любимых.. :блушинг:

Са йиша! Вот его тема:

http://www.kavkazchat.com/showthread.php?t=29621

Odna
11.05.2009, 20:23
с компа мне не читается. распечатаю-прочитаю)
баркал

Aby Imran
30.04.2010, 21:32
Иза бегаш ма бацара

Цу шерашна, мехкаршна а, геннара ойла хьистинчу...

Автор

...бацара, деллахь, кlентий, бацар-кх, банне а бегаш-м, хьо ткъе кхо шо бен кхаьчна а воцуш, киснахь университет яьккхина диплом а долуш, мохо месаш а ловзош хьан, юха цо уьш хеста а еш.

— Месаш хаза ю хьан! — олура цо (мелlун-яl, мелlун!), корта аркъалтосуш, ела а лой. Шен гуттар а сакъераделча олура, ас дийнахь ткъе уьттаза еза а аьлла.

Ткъа месаш-м цо ца аьлча а ма ярий хаза. Хаза а муха ца хуьлу, оцу дехачу пхеа шарахь, аьлча а тlаьххьарчу кхаа шарахь, «Мода» журналаш листар бен, ас беш кхин болх а ца хилча, хаз-хаза прическаш лоьхуш. Прическа карийна ваьлча, куьзгана хьалха а хlуттий: «Дейисса-кх, Джабраил, хьо кlентан делаl, хьан йоl ледар йолуш-м дац хьуна xlapa, цхьакlеззиг и мара бу-кх вайшиннан гара, дависарг!» — олуш сайга.

Иза бакъ а дара: мара тахна а бу гара, хlетахь ша махиллара.

Цхьана кlентан яр-кх сайчул хазох прическа я суна хетарехь а — сол ши курс лакхара доьшуш волчу, — Леча яра моьтту суна цуьнан цlе, цхьа кура жима стаг вар-кх, сол а тlех аьлла сонта а волуш. Цуьнан-м хlинца а ю и прическа, хlетахь санна, жимма сир а елла. Телевизор чохь го суна иза кест-кеста, шен стихаш йоьшуш:

Мичахь ю хьо, мичахъ ю хьо хlинца,
Сох цецйийлла маццахлера йоl? — бохуш.

(Абдулаев Лечин стих юкъара)



«Дlабахара уьш, кlант, — олу ас, — берриш а дlабахара, вайшиннан месаш а хестийна, кхечерниш пlелгашца ловзо. Цулла а цlа а гlой, хьайн зудчунна язъе ахь стих:

Ма хаза ю, ма дика ю хьо,
Хьо ца хилча, ма хин варий со! —

олуш, тlаккха цо шен хен-хенахь бовха кхача а, дика басар даьккхина чай а лур ду хьуна, иза бакъ делахь а, дацахь а бен-башха а ца хеташ, ворхl ломал тlехьа деттачу ткъесал башха.

Цу дийнахь — киснахь диплом а долуш, мохо месаш а ловзош, «со-ас» бохуш, со лаьттачу дийнахь — балха дlасадоькъуш дара тхо, кхаа шарна.

Со-м башха шек а вацара: ишколан директоро доккха кехат даийтинера, со тхайн юьрта хьажавахьара, аьлла. Жимма бала-м бара суна, бакъдерг аьлча, Малика университетехь юьсуш: кхузахь дукха ма барий и «миниатюрни» кlентий, зудаберашца нийсса аьлла, парфюмери а лелош, меттабуьххьехь дешнаш а дууш, тайн карьераш аган чохь дуьйна схьа кийча йолу кегий нах.

И цхьаъ-м кlордийнера суна, сайца цхьаьна lашволу, дийнахь а, буса а и пударш, кремаш хьоькхуш, шен ден цlера деана долуш санна, цу куьзгана хьалха а хlуттий. Рагl-м дера ца кхочуьйтура цо соьга, хlокху сайн «автопортретах» бlаьрг тоха. Болар а ма дара моттахь, xloa кагдаларна кхоьруш санна. Цхьа «цlал-цlал» яр-кх, маж ялар бен, кхин стеган хlума доцуш. Цкъацкъа-м, валлахl, дог а ма хуьлура сан, «дlаверзахь», аьлла, иза дlа а верзийтина, мийра тухуш-тухуш, кхин юха ца хьожуьйтуш, эккхийна, иза университет чу кхосса.

Юха уггар а халаниг, и цхьа дегlан кеп йолу, кхокха санна йолу йоl хуьлур-кх хьуна цу тайпанчу хlуманца. «Хаза ма ву иза!» — хезар дар-кх хьуна, д1аладоьгlча.

Боьрша хилчхьана, къонах цахиларх дикахо а хетара зудаберашна кlант — иштта яьллера мода.

Атта а ма ву иза, ма-дарра дийцйча, лиъча схьакхайкха а, кlордийча дlачовхо а; цхьа оьшуш йолу «хlума» ю-кх зудчун дахарехь, ехк а, куьзга а, басар а санна, шен киснахь лелош йолу. Жимма а шен юьхь а, эхь а, доьналла а долуш волу стаг-м юкъараллин зулам ма лорий хlинца, цуьнга, барзе санна, гара а хьоьжуш. Цхьацца цlераш а хуьлу хьуна къайллах цунна техкина: «хутор, колхоз я къано», — олий.

Юха, арахь, кlенташца лаьттачу суна, Малика ги-кх сайна тlейогlуш, шен гуттарлерчу (бlаьргашна лардан хала, дог деттадолуьйтучу) боларца. Болар хаза дара цуьнан, хlан-хlа, яздан дош ца каррол инзара дара. Суна цхьа а бала а боцчу, шен шовкъаш (яхьа меттиг боцуш) хелхарехь дlасакхуьйсучу цигонах тера хетара иза, ела а лора царах тера, ерриг цергаш гойтуш, корта аркъал а тосий. Тоьара, сайн чохь, маьнги тlехь аркъал lуьллучу суна, еххачу сеничухула тlехбуьйлучу мехкарийн когийн татанашка ладогlа, царна юкъахь Малика ю-яц къаста — иза наггахь йогlура юкъарlойле, — хила-м хуьлура, неl дlа а йиллина, хьаьжча.

Сайца lачу берашца къовсалора со хийлаза, коньякан шиша а дуьллий. Хlоразза а тола а тулура.

— Джабраил, схьахилахь, — боху Маликас, геннахь саца а сецна, куьйгаш вовшах а туьйсуш. Цунна дезара иза, и пlелгаш «кегдар». Цо уьш цхьа нуьцкъала, доггах сетта а дора, сан садеlар сецош хlорраза а, «тlох-тlих-тlох» ден, пlелгийн сиха, къора узарш моссаза хеза.

— Хlун хилла цигахь? — боху ас, дlасалесташ, меллаша тlе а вахна: хьуо цунна веза а моьттуш — хьайна иза санна, — тlехьийзаш йоl хилча, дог кура хуьлуш хиллера, lамоза йолчу динбекъан санна, жимчу хенахь-м муххале а.

— Лалита яц... иза Нажин-Юьртан цхьана кlотара хьажийна-кх... Иза йоьлхуш... суна цхьа къахета цунах... Шун юьрта иза, хьо цига а вахна...

Со кхийтира: Лалита Маликин доттагl яра, ткъа со — Маликин тlехьийза кlант, цигахула дlа со — Нажин-Юьрта.

Иштта а сайн «джентльмен» волчу (Нажин-Юьртахь хилаза волчу-м муххале а), ас-м куьг ма таlийн цу кlотара ваха, сайн меттиг Лалитина дlа а елла.

— Хьуна цигахь дика хетар ду хьуна, — боху соьга Маликас, тхо кхоъ цхьаьна арадаьлча. — Цигахь иза а ма ву, ахь сел дукха вуьйцуш волу: «хазчу, эсапчу бlаьргаша хьоьстуш...» — бохуш, стихаш язйинарг вац...

— Абузаррий? — боху ас. — Дера вуй, ас хьан Челентаноххий, Демисаххий, хьан «джаз-роках» дlа а лур ма вацара, сайн терзан тlехь иза цхьаъ бен ца хилча а!

— Дикахо а ду-кх тlаккха хьуна... Хьо а ма ву хьайх Байрон хир ву бохуш, кхо стих а язйина лелаш...

— Со мукъа-м ма вац! — боку ас тlаккха, куьйгаш дlаса а тесна. — Сох массо а ма ца хилало: Байрон а, Д'Артаньян а, Ромео а. Бакъ ца лоь со, Лалита?

— Дера лоь...

— Хlета со ю-кх бехке...

— Яц дера хьо-м, хьан нана ю-кх! — олу ас.

— Сацахь хlинца суна ... ас дегабаам бийр бу-кх! — Малика елало, бухара хьалахьожуш, шен боккха ши бlаьрг сан юьхь тlехь а сацош.

— Вайша дlагlо, — боху ас тlаккха, цуьнца суо цхьа виса а лиъна тахна, xlapa курс а, группа a, xlapa университет а йоцуш.

Ас гуттар а олура цуьнга иштта, сайна дехха къамелаш дан дагадеъча, цхьа бен а доцу къамелаш, кху дуьненчохь дерг а, доцург а, хила йиш йоцург а дуьйцуш.

— Лалита, тхойша дlадоьду хlета... Хьо кхин йоьлхур ма яц, яций? Дика ма ду, дуй? — Малика соцу, бlаьрнегlарш а детташ, Лалитина ела а луш.

Сан са карзахдохура цу дешнаша, «дика ма ду, дуй?», бохуш, цо, корта arlop а боккхий, елаяла а гlерташ, цlоцкъамаш (сийна-lаьржа къега цlоцкъамаш) хаттаре ирх а довдадой, сан синан буй кийрахь кхорзуш, цхьа экама олуш долчу.

Цунна хаьара, ша хlетахь хаза хуьлийла, ша езийла хаьара цунна, ша бен кхин цхьа а йоций а.

Цо и дешнаш шена дика хетча я цхьа яй-й хало тlехъяьлча олура, хьо хьостуш, тевеш, ша кхин а хьуна езайолуьйтуш. Уьш (дешнаш) соьца дехара тlаккха, сан гlенашкахь стелаlодах хийцалуш, керчаш, хьийзаш, геннахь хезаш.

Цуьнан елар а хезара геннахь, делладелла, ховха, лелххал дуьзна балдаш а хьуьйш, кlайн яккхий цергаш а лацалуш кхетамехь.

Со воьра юха цу дешнаша, цхьаъ вукхул таlзаре-къиза, синхьийзаме-карзах кхоллалучу... Хаац, муха хуьлура а.

Тlаккха тхойша дlадоьду.

Малика сайна улохь а йолуш, тхойша гlали юккъехула доладелча, дуьне цхьа баьццара-сийна хетара суна я кlайн-ал, дуьххьал сайна цхьанна хьежа кхоьллича санна.

Маликин бlаьргаш а дара сийначу басахь.

«Говран бlаьргаш!» — олура ас, сийна къегаш уьш схьагича. Суна цкъацкъа уьш, бlаьргаш, шайн кедаш чуьра меллаша схьа а эцна, сихха куьйга-куьйга а хуьйцуш, лелон лаьара, цара куьйгаш дагош санна, пlелгаш дlаса а хьедеш.

— Хьо вистхуьлуш а ма вац, цхьа сингаттаме-м ду, дуй,.. — элира цо. — Я хьо стих язъеш ву... Поэташ дукха ма ца беха, хьан Байрон мел ваьхна?

— Байронний? И дера ваьхна ткъе ялхийтта шарахь, хьо кхо бlей кхузткъей кхойтта шарахь яхарг!

— Вай, тlаккха-м хьуна кхин кхойтта шо ду, цул ваьхча а...

— Дац, кхин диъ шо бен, Лермонтовца дуьстича, я ши шо — Китсе хьаьжча, — боху ас, сайн похlма церачул лахара доцуш санна, шек дlа а воцуш.

— Хьуна lожаллин кхерам генахьуо ма хетало суна-м, вуочу марненан санна, — боху Маликас, ела ца яла гlерташ, цергашца балда а лаьцна.

— Хlан-хlа! — боху ас, — кхин ялх шо даьлча, цхьана лекхчу берда буьххьера чукхоссалур ву со, накха хьалха а болуш, жимчу кехат тlехь: «Кlезгачу наха мотт-эладита дар луур дац суна сайн акхачу коша тlехь», — аьлла, цхьа масех дош а дуьтуш. Тlаккха дуьненан массо а пачхьалкхийн журналисташа дlалоцур ду вайн сийначу бай тlехь лаьттачу кlайчу цlийнан жима ков. Хьо цхьанна а арайолуш хир яц. Цара хийла меца буьйсанаш йохур ю вайн бешарчу бай тlехь, кочахь кхозуш фотоаппараташ а, микрофонаш а, магнитофонаш а йолуш. Доьалгlачу дийнахь, малх чубуззуш, lаьржачу духарца геннахь гучуер ю хьо. Тlаккха меллаша дlа а яхна, къеначу кхуран дитта кlелахь лаьттачу ножан гlанта охьахуур ю, гlайгlане-кура хьажар цlийеллачу суьйренан паналле а доьгlна. Хьоьгара дош доьхур ду, журналисташ тlебитахьара, аьлла. Ахь бlаьрнегlарш, бакъо луш, меллаша тlедохкур ду. Хьан гlайгlано хьаьшна, куралло делха ца дуьту даккхий сийна бlаьргаш хьоьжур ду тlаккха газеташкара, журналашкара, телеэкранашкара схьа. Ахь интервью лур ю: «Иза дуьне чlогlа дезаш стаг вара, адамаш а дезара цунна, амма уггар а дукха со езара..,» - олуш.

— Деладахь эр дац аса-м иштта! Вай-й... сацахь... со а ю боккъал а...

Со воьлу. Хlаъ, со гуттар а воьлура, цуьнца цхьацца бегаш а бой, я lехайой, я тхойша къастаран сурт xloттош, цуьнга дегабаам а бойтий.

Ас кест-кеста елхайора иза. Суна, мухха делахь а, дезара и сурт, даккхий диллинчу бlаьргаша наггахь беза хинтlадам а божош, сайна уллохь, генна дlа а хьоьжуш, йогlучу йоьlан сурт. Тlаккха хьаьвзара са хаддаза, цхьа йист а я доза а доцуш, шуьйра.

Хlетахь, цу хlоттамехь, карайора суна тхойшиннан ойланаш цхьаъ я хетара, цхьаъ йолуш санна.

Суна ца тоьара тlаккха цхьа шовкъ, цхьа дуьне, цхьа безам!

Суна массо а йоlах къахетара, суо мел цавевзачух, суо бен царах цхьа а кхетар вац а моьттуш, сайн дагахь. «Xlapa дуьне деккъа ирсана делла ма ду, цхьана ирсана, — хетара суна, — стеган къа ма ду, кхунах ца кхеташ ваьхча, стагана елларг хан ма яц, цхьа белам бу-кх, дей-буьйсий хийцалучу юккъехь дерриг а довза, деза аьлла, дlахецначу. Ткъа дагна хlун дан деза, сина, ойланна, бlаьргашна!».

— Кху дагна хlун де ас? — хаьттира ас Малике.

— Ахl? — Дагний... схьа а даьккхина, дlахеца деза-кх... хlаваэхула...

— Цхьаьний хеца вайшимма! — элира ас.

— Ца хаьа суна-м, хуур ду-кх, цкъа мамига хаьттича, — иза елаелира.

«Эхl, мелlун-яl, мелlун! Коча зудабер ма хала ду-кх, лан хала ду-кх, хьежа, цхьа дера, къиза ка йиллал!»

Ас ши куьг хаьнтlе xloттош дlа а хlуттий, наггахь яй-й йовхар а тухуш: «Дуй, хьенех, соьга ян езара хьо», — олуш, кура захало дуьйцура цуьнца, бегаше. Цо, ши бlаьрг охьа а хьажабой, когабуьхьиг лаьтта а хьоькхуш: «Ца хаьа суна-м, хуур ду-кх, цкъа мамига хаьттича», — олура.

Юха тхойша делалора.

Нах тlаьхьа хьоьжура тхойшинна. Тхойшинна бен а ца хетара, хlаъ, цхьа хlума а ца хетара хlетахь бен, я бахам а, ахча а, я дуьне а, вахар а — дерриг а къоналлехь дара, дуьне а хилла хиллера цуьнца.

— Малика, хlунда юьсу хьо кху гlалахь, йитахь xlapa университет а, цу юьрта дlадахийтахь вайша, цу Нажин-Юьртахула дlа, лам ломана тlехьа буьтуш, paгl раьгlнашца хуьйцуш:

Гуобаьккхина лам бу ала,
Цу ламанца со ю ала,
Со езначу хазчу кlанте,
Со дlайига вола ала, —

боху хаза эшарщ, хьан сих цlенна дlакъастош, цу ламанца цхьа бен билла, цу бенахь кlорнеш кхаба! — элира ас, чубуза хьаьдда малх а гина.

— Ахь хlун дуьйцу! Папас халла дийцина... ишколехь бархl сахьт а ма ду сан! — цо цlоцкъамаш ирхдовдийра, «иштта ду хьуна», бохуш санна.

— Ду, — элира ас, — хьажахь, къахьега йоллу-кх хьо!

— Дера йоллу, — элира цо, корта а ластош, — со а ма ю патриотка!

— Ю, боху ахь! — элира ас.

— Ю, — элира цо.

— Ас цхьа стих еша хьуна? — элира ас тlаккха, цхьа цlеххьана са карзах а даьлла.

— Ешахь, — иза бlаьра хьаьжира.

Нанас, сахиллалца дов дора йоlана,

— дlайолийра ас, —

Нанас сахиллалца йоl чехайора,
Ткъа арахь доьлхура гуьйренан догlанаш,
Хетарехь цара а къинхетам ца бора.
Дахкаро хьулдина дайначу седарчийн,
Урамехь кхерстачу цхьалхачу илланчин...
Ма кlезга дар-кха уьш нахана хетаршший,
Цу нанна моьттуршший, кху юьртахь хилларшший...
Ма кlезга дар-кха уьш, доккхачу дагна!
Дуьххьара шен ирсах тешначу дагна!
Цlеххьана са акха даьллачу дагна,
Луучу бlаьрхишца, мохь тоьхна ала,
Сел къиза са детта ницкъ боцуш кхин:
«Кlайн говр ю бехкениг, кlайн говр ю, нана!
Сирла сахиллалца терсийца и!»

(Бисултанов Аптин стихотворени)


— Ахь-м ца язйина иза?

— Хlан-хlа, цхьана кхечо язйина-кх, къоначу йоьlан цlарах богу ши бlаьрг а гина... Вуьрхlитта шо бен хилла хир дац хьуна цу йоьlан, ца хиллий? Гой хьуна, цо бlаьрхишца, са а лецалуш, оццул доккха дуьне а гатделла, ша-шех етта ка... Хьуна гиний сахуьллуш, тхи диллинчу бацалахь, кlайн говраш терсаш?

— Ца гина суна-м...

— Гина хьуна... хьо йицъелла-кх. Дага ца догlу хьуна, масех шо хьалха, кхеттане наб а ца кхетта, сахуьллуш, шайн коре а хlоьттина, хьо йилхина, айхьа цергашца балда lийшина, хьайн чlениг эгийна... Дага ца догlу хьуна юха, дуьрста а, нуьйр а йоцу кlайн говр хlаваэхь тирсина, цунна тlехь lийна цхьа бере геннара хьайн бlаьра хьежна... юха хьайна мерза набкхетта, хаза гlенаш а гуш... Со ма вара иза, хьуна хlетахь орцах веъна, хьан карзахечу ойлано бlарлагlца кхоьллина... Дагалацахь буьйса, беттаса, кlайчу говран терсар... Хьуна гиний, сахуьлуш, тхи диллинчу бацалахь, кlайн говраш терсаш, axl?

— Ца гина... Сахуьлуш хlунда терса уьш?

Со вист а ца хилира. Суна жимма хала дара. Хала а муха ца хуьлу, хlокху масийтта шарахь тергалдина зудабер а дуьтуш, цхьанхьахула, къаххаш юккъе ваьлла дlаваха везар.

— Схьаерзахь, — боху ас тlаккха, — сацахь цкъа, схьахьажахь! Вайша дlаса стенна къаьсташ ду? Хlинца йогlучу оршот буса, цу шун кора кlелахь, тем боцуш дин терсича, вай бухахь хир ду-кх хьуна, цхьа къамел а доцуш...

— Иштта аттий? Цкъа мамига ца хаьттича...

— Мама йитахь, — боху ас, — мама-м шен марехь яра...

— Джабраил, ахь бегаш...

— Хlун бегаш! Цкъа боккъал а дерзадезаш дац xlapa, я хьох парпессар хиллалц лела везаш ву со кхузахь...

— Вай-й, ахь хlун дуьйцу, со мел хала хlоьттина хаьий хьуна комсомолан комитете, Руслана халла дийцина, мне же карьеру...

— Хlун карьера, мила Руслан! Экфакера и модник вуьйцу ахь суна, хье юккъера масех чо а кlайбина, зудабер санна, сетташ лелаш волу!

— Ну, Джабраил, ма алахь иштта, иза дика кlант... он... он в одном доме со мной...

— Дlаваккхахь, витахь иза, вуон а, дика а! Хьо арайолу я ца йолу?

— Джабраил, иштта... иштта ма ца хуьлу, цхьа бух а боцуш, болх а, хlусам а...

— Хlусамаш вайн шортта ю-кх цу сийначу кlотарахь, нанас боьттуш кхо етт а бу, дас кхобуш кой а ду, и жа санна, котамаш а ю-кх хьуна вайн кертахь ежаш, дуй, цlен тlилд йолу боргlал а йолуш...

— И-м паччахьан бахам бу, мы-то люди скромные, — бегаше даккха гlоьртира иза. — Вайна цхьа квартиран бахьний, «Волгин» чкъургаш, дача олу хlумий, къузткъех туьма алапий-м оьшур ду хьуна.

— Цул тlаьхьа юха пенси а тlетохахь, персональни олуш дерг!

— Джабраил, вайшинна тахна дов... мы же рас... дlасакъаьсташ... аьлча а, муха эр ду... тlаьхьа дайтахь вайшинга и къамел, цкъа дlагlохьа цу... цу Нажин-Юьрта. Хlинца... хlинца цхьа хала ма ду суна, хьоьга ала, вай цхьа доьзал санна, йиший-ваший санна, lийна...

— Доьзал бу-кх ас буьйцург а, вай кхолла безаш болу...

— Цхьанхьа дlадахийтахь вайша хlинца, морожни... цхьанхьа охьахаийтахь, - хьастаелира иза, цхьана хlумано садууш санна, сох бlаьргаш а идош.

Соьлжа-гlала олучу цу йоккхачу гlалахь охьахаа меттиг ца карийра тхойшинна, тхойша цхьаь хир долуш: дlакхаьч-кхаьчначохь нах хуьлура, и пивон шишанаш хьалха а хlиттадой, базарахь санна, гlовгlанаш еш, lаш. Тхойша доладелла лийлира, готта урамаш а лоьхуш, урамашца - lиндагlаш а.

— Мичара! Гlуллакх хир дац! — элира ас, иза чуяха тохаелча, — цкъа розанех дуьззина тускар хьан куьйга-кара ца делча-м, — аьлла.

— Шиъ ма эцалахь, тохара санна, — lоттаре бlаьра хьаьжира, — я цхьаъ эца, я кхоъ...

— Ткъе кхоъ-м оьцур дара, — элира ас, — я кхо бlе кхузткъе кхойтта!

Тускар ца карийра, зезагаш дара. Цунна lаьржаниш дийзира.

— Ткъе кхоъ, — элира ас, кисна куьг дохуьйтуш, пlелгашца ахча а лаьрра. Со ахчанах шекьхилира.

Ведар чуьра, тlе клеенкаш хьарчийна, хих дуьззина розанаш Маликин кара а делла, оцу сохьта букъ берзош, пlелгара мухlар даьккхира ас, «цсс-с» олуш, бlаьца йина, метишкане дlа а кховдийна: «К утру, завтра», — иза сайх кхета а еш.

— Спасибо, милок, — метишка тlаьхьа кхайкхира, — дай Бох вам счастья! — олуш.

— Эхl, ваха йиш яц хlинца-м, — сецира со, — хьуна ирс кховдийначунна цхьа зезаг а ца луш-м, — аьлла.

Метишкан ведар чуьра кхин цхьа зезаг а даьккхира ас: «Это вам», — олуш, туьма охьа а кхоьссина.

— Ой, что вы... ну, ну будьте счастливы... дай Бох вам всего...

— И вам тоже, мать! Ну как вам невеста? хаьттира ас, Маликехьа дlа а воьрзуш.

— Мне... мне любо парень, — метишка цlийелира.

— Мед бы вашими устами, мать, мед бы! — куьг ластийра ас цуьнга, дагалецамаша яьхьча санна, йоха а йоьхна лаьттачу.

— Хьо дlакхаьчначохь гуттар а... гуттар а гlовгlа йоккху-кх ахь, гергарчех цхьаъ хилахь...

— Хьо санчул гергарий?

— Д1авалахь суна хlинца...
__________________________
Со дlаваьлла, цlа вахара, мухlар схьаэца, lуьйранна, кхин юха а ца вогlуш: ас ирсана дитира иза, метишкано ма-аллара, тхайн хиндолчу ирсана.

Тхойша кхин шозза а гира, со Нажин-Юьрта дlавахале, шозлагlа гича, нанас, лакха тlера охьа мохь тоьхна, Малика чу а юьгуш.

Стуннана, хетарехь, кхин реза а яцара кlотарарчу шен невцана.

Кlезга безам вайн а бара цуьнца, аэрофлотан кассашкахь, нахера кепекаш а йохуш, билеташ духкуш lаш йолчу.
__________________________
Кочахь кхозуш тlоьрмиг а болуш, ваххана цу Нажин-Юьртан районо хьалхха дlакхаьчначу суна, люлька йолчу мотциклахь хиъна lаш цхьа зайл бу-кх: «Хьо Эскиев-м вац?» — бохуш, геннара схьа мохь а бетташ.

— Валлахl, — боху тlаккха, — кlира ма ду хьо ас ларвеш волу, xlopa дийнахь ткъаткъа километр охьий-хьалий а оьхуш... Же, сиха чу эккхий, кехат тlе куьг а таlадайтий, дlавахийталахь вайша, хозмаг дlакъовлале.

«Чlарх» аьлла, сирник тоьхна, цигаьрка а латийна, «гlан-гlин» деш, газ тlе а елла, дlа меттахъэккхийтира директоро мотцикал, хозмагна уллорчу цхьана буьна чуьра мехкдаьттан черма а эцна - юьртахь ток ца хиллера, цхьана хан еха хиларо, тlе трактор тоьхна, токан бlогlам а кагбина.

И буьйса Сайпудди волчохь яьккхира ас — директоран цlе иштта яра.

Шеца къаьркъа мала бохуш, кхаа сохьтехь цо хьийза а вина, дlавижча, со юха а гlалахь вара, университетан корпус чохь, Маликица хиъна lаш.

lуьйранна цец а ваьлла висира со, суо нехан чохь а карийна.

Aby Imran
30.04.2010, 21:33
Ишкол бархlшеран яра, гонах гlуркхийн керт а йолуш. Юрт хаза а яра чlогlа, хьаннаш юккъехь lуьллуш йолу, бlе цlа долу жима кlотар.

Сайпуддис цхьана йоккхачу стеган цlа чохь дlатарвира со, баттахь пхеа туьманна мах а бийцина.

Цхьа жима йоl а яра цуьнца lаш, шен йоьlан йоl — йоккхачу стеган кlант вацара.

Жима ши чоь яра, хьалхахула сени а йолуш. Сени чуьра цхьа неl яра, йоккхачу стеган цlа чу волуш, тlаккха цу чуьра — сан хlусаме. Доцца аьлча, вуон пал бар-кх, цкъа сарахь дlа чуваьлча, кхин аравийла аьтто а боцуш.

Пеш а цхьаъ бен яцара — йоккха стаг йолчу чохь. Сан чоь а цо йохйора.

Цу юьртара мел волу стаг сайга хьоьжуш санна хетара суна, lуьйранна суо балха воьдуш.

— Де дика дойла, — эр дара хьуна муьлххачу а зудчо, некъ буьтуш, юьстах а йолий.

Нах чlогlа эсала бара цигара, лахъхьара и хlумнаш а доцуш, цхьа дац цхьа нохчийн хlумнаш, «сой-хьой» бохуш, сеттош долу. Церан дацара и хlумнаш. Уьш цхьа шаьш бехаш бара, хьалха хиллачу гlиллакхашца, xlopa сарахь, шовданехь, мехкарий а гуллуш. Кхо-йиъ йоl яра цу юьртахь, тlехь бlаьрг саца там болуш, царна оьхуш кlентий а бара, ши чкъург йолчу мотцикалшца. Мотцикалш чlогlа кечйой хуьлура, цlен-къорзий басарш а хьекхна, тайп-тайпана фонараш а ухкий. Массара а бохург санна, хурашкеш а лелайора, цхьаццаволчо — шляпа а.

Иштта лаьтташ хуьлура шовданехь, ши ког мотцикална дехьий-сехьий охьа а хlоттабой, багахь цигаьрка а йолуш.

Tlex вол-волучо: «Барт цхьаъ бойла», — олура.

Кlант жимма хьалаайлора: «Дела реза хуьлда!» — гlеххьа къажа а къежаш.

Соьга, цхьана юкъана, чlогlа гома хьийсира уьш, со мехкаршна веъча санна кхуза.

Сан месаш ца товра царна, массеран а тидамехь йолу, ший а лерг къайладоккхуш, белшаш тlе охьахlиттина.

Тlаьххьар а дlа кlадбелира, тlекара а буьйлуш, шайн безамаш а буьйцуш суна, цхьацца йоl а хьахош.

Цхьана кlанта жимма хьийзийра со, xlopa денна бохург санна, ишколе схьахlуьттуш.

— Йole аракхайкхахь, — олура цо, — Салман ву аьлчхьана, шена хуур ду хьуна, — олий.

Йоl ара ца йолура.

Кхозлагlа веъча, гlеххьа къамел дира ас цуьнца: «Со хьан гlуллакхах чlогlа дика кхета, Салман, я оцу йоlе дешийта, я цlахь а сацаяй, дlайига», — аьлла.

Тlаккха оцу йоlа хьийзийра со, парти тlера цкъа хьала а ца хьожуш, кхера кlега санна, цlий а лой, сох бlаьргаш а идош.

Иза сихха меттаялийра ас, Делан денна цхьацца шиъ а хlоттош, йоl доьшуш яц аьлла, нене кехат а яздина.

— Кулсам, хьо кийча юй? — хоттура ас.

Иза йист а ца хуьлура. Хьала а гlоттий, lадда лаьттара, боккха ши бlаьрг а керчош, балдаш а lуьйшуш, цlаст санна, цlий а лой.

Ша дика кхеташ йоl а яра.

— Охьахаа, шиъ ду хьуна.

Тlаккха йоьлхура, диллинчу бlаьргашца, генна корах ара а хьоьжуш.

Иза уггар а йоккхох яра цу классехь, хилла яьлла йоl санна, дегl кепе а дирзина.

Цхьадика, тlаьххьар а метта-м еара иза, кхин елха а ца йоьлхуш, деша-м ца доьшура — суна хlуьттаре яра цуьнан иза.

— Бабина, — элира соьга йоккхачу стага цхьана буса, — и Эдалха дика стаг ву хьуна, Джабраил, церан доьзал а, цаьрца хlума а мегар ду хьуна, и йоl ша-м ца хаьа суна, — аьлла.

— И хlун йоl ю, мила Эдалха?

— Сангириева Кулсам юьйцу цо, — элира Седас, йоккхачу стеган йоьlан йоlа, цхьа чекхдаьлла гlуллакх дуьйцуш санна.

Со велавелира, мотт-эладита даьржиний а хиъна.
__________________________
Де дlа а даьлла, чувирзича, Малике кехат яздора ас, кхузара нах а, бераш а дуьйцуш, айса луш йолу урокаш а. Наб ца кхетара.

Со арахь, бешахь lapa, цхьана боккxачу lожа кlелахь. Беш дукха яра цу кертахь, ерриг а къена, lаьржа а йолуш.

Буьйсанаш а яра тамашийна, тийналлех йоьттина, гонах lаьржа хьаннаш а йолуш. Дитташ дийнахь хаза хуьлура:

Веллал, велххал,
Хъекъалх талххал,
Хаза лаьтта гу тleхь талл, —

(Ахмадов Мусан стих юкъар)


бохучу хьесапехь.
__________________________
Йоккха стаг йижина хуьлура, пхьуьйра ламаз дина йоллушехь.

Йоl кеста ца юьжура. Цхьацца деш санна, лелара иза, юха стогарна дуьхьал хlума а хlоттайой, киншка еша хуура, со вижинчул тlаьхьа а.

— Седа, хьо хlун йоьшуш ю? — хаьттира ас цхьана сарахь, ишколера чувогlуш, бешахь, бинжолга тlехь, меллаша дlаса а хехкалуш, киншка йоьшуш lачу йоlе.

Иза сихха охьаиккхира, кучан юх а нисъеш.

Бlаьра хьаьжира, дуьххьара санна, киншка тlехьа а лачкъийна.

— Схьагайтахь, — элира ас, вела а велла.

Цо киншка схьакховдийра — Стендалан «Пармская обитель».

— Хаза юй xlapa? — хаьттира ас, айса ца ешначуха-а.

Цо белшаш саттийра, балда а доккхуш, иштта дlа ю-кх, бохуш санна.

Вуьрхlитта шо дара цуьнан, берхlитталгlа гуьйре; итт класс Нажин-Юьртахь яьккхинера.

— Деша хlунда ца яхна хьо? — хаьттира ас.

— Нанас ца йохуьйту, — элира цо.

— Дада тlаккха?

— Кхелхина, диъ шо хьалха... Шича дешна ваьлча, цо итт класс яьккхича, цхьаьний rlyp ду тхойша...

— Мичахь ву иза?

— Гуьмсехь бу уьш, сан деваша...
__________________________








Продолжение следует....

Aby Imran
02.05.2010, 17:54
Оцу цхьана баттахь, сайна мел хуург а, айса мел lамийнарг а дийцина велира со берашна, кхин дlа айса хlун дийца деза а ца хууш... «Тематически планаш» бохург суна хlун ю ца хаьара, я хиъча а, дог а дацара цу тlера и хlумнаш дийца.

Ас царна кхин произведенеш юьйцура, нохчийн а, оьрсийн а яздархоша язйинчех сайна дика мел хетарг.

Берашна дукхавезара со, шайга чlогlа вистхилча, дегабаамаш а беш.

Зудабер-м оцу сохьта делха долалора, цхьа кхена йоl санна, меллаша хиш а хоьхкуш, Кулсаман ун кхетча санна.

Цхьаццаннан нана а йогlура суна: «Хlокху йоlа хьо вуьйцуш, хьо мила ву хьажа еъна-кх со... Вайга а вола, юучух а кхетта, кхеран да а вевзина....» — олий.

Со ца воьдура. Суна цхьа эхь хетара, ца бевзачу нахе эха, цул сов, хlун дуьйцур ду а ца хаьара. Юха декхар а хуьлура цунах, бере хlума ала а, шиъ xloттo а йиш а йоцуш, — шианнаш-м ас иштта а ца хlиттадора.

— Бабина, Джабраил, и болх ишколехь бича тоьар бацара, — олура йоккхачу стага, бераш со волчу цlа даьхкича.

Со цаьрца арахь lapa, бешахь; юьртахула а лелара тхо, бераша цхьацца стоьмаш а кхоьхьуш.

Октябрь бутт болабелча, сахьаьвзира сан цигахь, мохь а аьлла, ваддал чlогlа. Ишкол, чоьй, йоккха стаг бен, кхин хlумма а дацара гуш. Юьртан хазалла кlордийнера.

Буьйсанаш-м яра, сахиллалц наб а ца кхеташ, наггахь кхочуш долу Маликин кехат а дара, «комитет, комсомол, болх-такий» бахахь бен, кхин яздеш хlума а доцуш.

Сан цунна чlогlа дог этlара, со ваьхьна, кху къаххаш тlе схьа а хьажийна, гlала мел ю яьлла лелачу.

Сайпуддига районерчу библиотекера шовзткъех киншкий, туьканара пунт йолу гирий яийтира ас сайна.

Ток-м яцара наггахь бен, мехкадаьттан стогарца сан башха ка а ца йолура: ши бlаьрг лозура, lуьйранна, куьзгана хьаьжча, цlарула цlен а болуш. Набарна ватталц киншкаш а йоьшуш (Седа-м lаш хуьлура, со вижинчул тlаьхьа а), суо хlотталц гиря иййора ас, цхьацца куьйга бlозза а ойъуш.

Цкъа, цхьана буса, дикка ханъяьлча, сан карара а йолуш, лаьттах кхеттачу гирано йоккхачу стеган у кагдира, йоккха топ тоьхча санна, цlенкъахь доккха lуьрг а доккхуш.

«Я Аллахl — мохь хезира, — бусалбанаш, шу орцах девллаш!» — олуш.

Йоккха стаг чуиккхира, тlехь ламазан коч а йолуш, ши ког а берзина.

Иза сецош Седа а яра.

— Сан чоь. .. сан чоь кулуб яц, хlусам ю, нах бехаш йолу хlусам... дlаялахь суна хьо а! — йоlана тlечевхира, тlехьара шена муьшка еш йолчу.

— Баба, — элира ас, — баба, ялсамани юьйцуш хезний хьуна, дашо, дато хир ю, бохуш? Иштта хир ю-кх xlapa хьан чоь кхана, шек дlа а...

— Суна ялсамани ца еза, сайн чоь еза, суо яьхна... суо...

— Остопируллахl, баба, ма аьллахь, ялсамани муха ца еза.. — со лаьтачохь а вуьтуш, букъ берзийра йоккхачу стага, багахь цхьа «бур-бур» а хьош.

«Бур-бур» дукха дахделира, буьйса юкъал тlехъяьлча а.

Седин аз а хезара суна, бабица цхьа девнаш деш.

Йоккха стаг чlогlа дуьхьалъелира, цхьа у бен ца хуьйцуьйтуш.

Седа гуш а яцара.

Иза еддера.

Ас хатта а ца хаьттира.

Кхоалгlачу дийнахь гира суна йоl, сох юьхь а идош, лелаш.

Маршалла а ца хаьттира.

— Ас тхойшинна дуьхьал шаршу оьллина хьуна... паргlат чу-ара вер хьо, — элира цо соьга, со балхара чувогlуш, дуьхьал а яьлла.

— Хьо стенга яхнера? — хаьттира ас.

— Цхьанххьа а, — иза схьа а ца хьаьжира.

— Бабина, хала ма хеталахь, Джабраил, со дохкояьлла хьуна, — элира йоккхачу стага, диъ-пхи де даьллачу хенахь, — цу йоlа а... Седа а ю чlогlа суна,.. — йоккха стаг йоьхна-а гора.

— Дlаяла, баба, ахь хlун дуьйцу, вай иштта нах ма дац! — воккха велавелира со, баба чlоггlа мара а къовлуш.


Маликас йоккха lалагlожа йира ас кагдинчу цу уьнах, ша шен папига вагон аннаш а, ши вагон хьостамий а доуьйтур ду хьуна, бохуш: дийца хlума а доцуш lаш йолчу цунна доккха бахьна даьллера, xlopa а кехат тlехь, юх-юха и у дуьйцуш.

Кехат, дукха хьолахь, Седас дlатосура сан, — со lуьйранна кхиа ца вора, гlаттар хала хуьлуш волу.

Цкъацкъа, со балхара чувеъча, Маликиниг а карадора суна, сайн стоьла тlехь lуьллуш.

Сихха хlума а кхоллий, жоп яздан хуура со.

Тlаккха гlала ваха сахьаьвзара, Маликица волавелла лела.

Цхьацца дешнаш а лохура ас, айса ен йолу забарш а.

Гlала а цкъа кхечира со. Иза кlирандийнахь дара — шоьта-дийнахь ца кхуьура, Нажин-Юьртахь буьйса ца яьккхича.

Сан цигахь хьаша вацара.

Малика кога кlархаш а туьйдина елира ара, тlехь яй-й хlума а кхоьллина.

— Ахь хlун до, — элира ас, — вайша дlа ца доьду? — аьлла.

— Мама цомгаш ю, — элира цо, — йиш ма яц... доьшучу хенахь санна...

— Хlун йиш яц! Цомгаш стаг больницехь ма хуьлу, йоl... Вайша ганза мел хан ю, жимма гlали юккъе,.. — Маликас корта таlош гира суна, цхьа сихха нис а луш.

Со дlахьаьжча, и «хlума» яра, экфакера Руслан бохург.

— Xlapa хlун ю хlинца, — элира ас, — тlе а еъна, салам хlунда ца ло цо, боьрша яц иза! — аьлла.

— Тхо цхьана цlа чохь lаш ма ду, Джабраил, ты же знаешь.. . цхьа новкъарло ца ян...

— Хlун новкъарло! Барт хуьйла шун аьлла а, цхьа хlума-м ала ма деза... дlаяккхахь, йитахь. Хlун ду гlалахь, вайн бераш гиний хьуна?

— Лалита йогlу сих-сиха. Ой, она так рада, что ты туда поехал! Хьан вежарий а го шена боху, ишколехь. Хьо цlа а ца вахна?

— Цхьа буьйса яьккхина-кх ас цlахь, тохара веъча, хьо Гlуларехь а хилла. Кхиа ма ца во, цу кlотарара ткъа километр Нажин-Юьрта ван веза, тlаккха гlала, юха тхайн юьрта...

— Малика, — мохь беара тlера охьа, — чуйоьл сиха!

— Цо хlун боху? — хаьттира ас.

— Ей процедуру надо... Джаб...

— И зуда-м яц цомгаш, и аз долу зуда...

— Джабраил, на работе еще можно... цlахь... сан гlуллакхаш а хуьлу... кхетий хьо.

— Кхета, — элира ас, — кхета, «гуд бай» бохург ду-кх иза, йоl!

— Цкъачунна бохург ду-кх, — Малика елаелира.

— Д1аяло, — элира ас, — цкъа-м, Дала мукъалахь, цкъа-м йоlах хьегор яра ас и хьан нана, — аьлла.

Малика жимма сацаелира, елар а довш, йилбазбlаьра йоьдуш санна, сан бlаьра а хьаьжна.

— Хlун хилла? — хаьттира ас.

— Ничего... просто... некъ дика... хьан, — бlаьра хьаьжира, геннара бlаьра, цкъа мацах яйна хlума, йицъеллачу хенахь, дуьххьара шена карийча (я кхечуьнца хийцича) санна.
__________________________
Со халла автобус тlе кхиира, шина сохьтехь ваьлла а лелла, Маликица лийрина долчу.

Буьйса генна тlехъяьллера, машен юьртах чуюлуш. Баба йижна яра. Седа сан гlантахь lapa, со волчу чохь, стоьла хьалххахь.

Цхьа гергара стаг гича санна хийтира суна, Седех сайн бlаьрг кхетча.

Седа сихха араиккхира, киншка охьа а южуш, Флоберан «Воспитание чувств».

Юха суна юург а йохьуш, чуеъча:

— Флобер дика хета хьуна? — хаьттира ас.

— Xlapa роман йоьшу-кх ас, — цо мужалт дlасайиллира, стоьла тlехь lуьллучу киншкин.

— Муха йоьшу... ешна ца яьлла хьо иза?

— Ас xlapa дуккхаза а ешна...

— Иштта дика ю иза?

— Чаккхе ю-кх цуьнан дика, юха роман ша а...

— Дюма вешний ахь?

— И туьйранашший... дешна.

— Гюго, тlаккха?

— Иза а... цхьа иштта ву-кх иза а...

— Хьуна дика хеташ кхин хlун роман ю?

— «Овод», — элира цо.

— Поэташ? — хаьттира ас.

— Блок...

— Муха, Блок... Пушкин а, Есенин а, Лермон...

— Суна цуьнгахь гlайгlа...гlайгlа хета суна, цуьнан xlopa дашца... иза ша адам а доцуш, деккъа цlена са долуш санна...

— Нохчийн поэтех мила... вешний ахь цхьа а...

— Юкъ-юкъара цхьацца... могlанаш...

— Хlун могlанаш?

— Йицъелла со, — иза сихха дlайирзира, сох бlаьргаш а довдош.

Со цунах ца кхийтира, аълча а цо лелочух.

— Чай дохьий хьуна? — хаьттира тlаккха, неlаре ша дlакхочуш.

— Ца оьшу, — элира ас, соьгахьа букъ а болуш, сецна лаьттачу цуьнга дlа а хьаьжна.

«Хlокху йоlа хlун леладо, — хаьттира ас тlаккха сайга, — хlокху бера-тlорзо? Дера веза со кхузара ваха, сайна кхин хlусам а лаьцна», — олуш.

Юха цу буса, стогар чу, буззуш, мехкадаьтта а доьттина, поэма язъян хиира со, сайна дагахь воллучу Байронна «мат» xloттo. Хьалха цкъа, «шах» олуш, човха а вина, тlаккха: «Мат ю хьуна, Байрон!» — аьлла, «Чайрльд Гарольд» юхаязъян.

Сан поэмин цlе «Акха дог» яра. Сахуьллуш биъ могlа язбира ас:

Цкъа сингаттам, къиза сих а хьаьрчий,
Орца доьхуш, карзах кхойкху дог.
Дахна денош дерзон ницкь ца кхочий,
Кхетам боьлху, тийжа, етташ ног.

Суна тайра и дешнаш, сингаттам, гlайгlий, ног етташ, даго доху орций.

Цхьа масех буьйса яьлча, дехьа чохь йоккха гlовгlа гlаьттира, ас баго стогар буьйцуш.

«Со ю цунах ахча луш ерг... сан дац цуьнга дагадайта даьтта...» — бохура йоккхачу стага.

«Баба... ахь хlун дуьйцу... ма... дlахезар... ас шортта, хьуна мел дезза...»

«Ца оьшу суна хьан даьтта, йита со... сан пенци, — йоккха стаг чуьраюьйлура, — хьо а, иза а!» — йоlана тlе мохь а хьоькхуш.


Ши черма мехкадаьтта даийтира ас шолгlачу дийнахь, районе стаг а вахийтина.

Седин бlаьргаш лацаделира, юнаш санна, цхьанаметта догlа а луш, мехкадаьттанах бlаьрг кхетча.

Йоккха стаг-м цхьаъ дийца а гlертара.

Суо ца кхета кеп йира ас, гуттар а воьлуш, lа чlагlдалале, дечиг дан деза вайна, суна ишколехь лур болуш кlора а бу, аьлла.

Седа цу буса, тlапъаьлла, яйра.

Йоккха стаг а яхара дlа, доцу бахьна а далийна — иза Седина тlаьхьа яхнера.

Ас кlира даьккхира, бабина хи а кхоьхьуш, дечиг доккхуш, цхьацца хlума эца туькана а оьхуш.

Цlе лато а lемира со, стогаран шиша цlандан а. Газеташца дика цlанлуш хиллера шиша, уьйриг беш санна, чухула дехха хьийзийча.

Цхьана сарахь, гlанта тlе бога а хlоттийна, ши пхьарс хьалахьаькхна, коч юьттуш воллучу суна Седа гира, геннара сайга хьоьжуш лаьтта.

Со велавелира, гlоли юй хьуна аьлла, цуьнга вехха дlа а хьоьжуш: йоккхачу стага, ас хатта моссаза хотту, цомгаш ю олура иза, меттахь lуьллуш ю, олий.

Стомма, довха йовлакх, шад а беш, чlениг кlела дlадихкина гора Седин, ши куьг курткин киснахь дара, ши бlаьрг а бара боккха биллина.

«Цхьа бер ду-кх хьо, — хийтира суна, — цхьа жима-доккха бер».

— Схьавалахь цигара, — элира цо, куртка охьайоккхуш, схьа тlе а йолаелла.

Сан юха а вада дог хилира, xlapa юрт а, ишкол а юьтуш.

Суо чlогlа воккха хийтира суна, и йоl гича, цуьнан бlаьргаш, латтар цуьнан, иза иштта сайга хьежар а, цхьа геннара, уллора, дерриг са а, ойла а яьхьна.
__________________________
Поэма юккъе яьллера сан, ноябрехь, со гlала вогlучу дийнахь. Малика чlогlа йийлира сан поэмах, Байрона а, Лермонтове а мел язйина хlума хьан лачкъийна хилла-кх, бохуш.

«Демон» дага моссаза йогlу, Лермонтовн лаг лаца дог-м хуьлура сан; «Мцыри» суна дагахь хаьара.

— Суна дага ца вогlу, мила хилла... я Рембо, я Бодлер... цхьаъ-м хилла иза, цхьанхьа Африке дlа а вахна, шен ялхочуьнга carla а доьхуьйтуш, цунах яздеш lийна-кх иза... Иштта цхьа ялхо ца лацахь, и поэмаш язъяр хир дуй-те хьан? — хьаьжира Малика.

— Хьо яц! — элира ас. — Булгаковн зуда мила хилла хаьий хьуна? Цхьа тlеман чин а долуш волу шен майра а витина, Булгаковца бала токхуш lийна хьуна иза, цунна юург а латтош, цхьана тlуьнчу ларми чохь...

— Вай-й, ахь хlун дуьйцу! Я не из тех... хьуна цхьа идейни зуда еза, Горькийн «Мать» санна йолу, цхьа революционерка...

— Истори! — элира ас. — Истори! Бlешершкахь ехар ю-кх хьо, Полина Виардо, Керн, Делия Элена Сан Марко, юха хьо хьуо а — Эскин lалхин Джабраилан езар — Малика санна! — аьлла.

Шина дийнахь цхьаьна дара тхойша, lуьйранна дуьйна — сарралц. Суна луьлла ийцира цо, кхано, воккха а хилла, къежвелча, камин хьалхха охьа а хиъна, оза дика хир ю хьуна, аьлла. Цхьа хаза «трость» а карийра, детица кхелича санна, тlехь башха забарш а йолуш.

Юха, Нажин-Юьрта со хьалавоьдуш, автобус тlе кхаччалц соьца дlа а еъна, шен сурт делира цо суна, ша тlаьххьара даьккхина долу.

— Дlакхуссур даций ахь, — элира, — дош лой ахь?

— Лo, — элира ас.

— Вайшиъ мацца а гича, схьагойтур дуй ахь?

— Ду, керлачу шарахь, со тlаьххьара, хьо дlайига, гlала веъча...
__________________________
Декабрехь доккха ло дара, «гlанцl-гlинццlехь», когаш кlелахь хаддаза хезаш узарш а долуш.

Юрт йиснарг а жимъеллера, цlенош, lай арахь диена элан литтанаш санна, цхьа баннаш а хеташ.

Кlайчу лайлахь lуьллучу кlайн къаьстачу юьртара, кlайн кlарраш оьхура кlайчу стигала хьала.

Массо а х1ума к1айн дара, т1ехула кхозу дохк а цхьаьна.

Гlар-тата чlогlа цlена къаьстара, буса олхазаран орца санна.

__________________________



Продолжение следует....

Dodam
04.09.2011, 23:44
Ииииий, диъ шо гергга хан ма ю кху чохь цхьамма а
х1умма а язданза..(((

Dodam
04.09.2011, 23:47
Схьакарий суна кху чуьра важа тема,
шена чохь Мусайн дийцарш долуш..)

~Lorsa~
04.09.2011, 23:53
Dodam,
тема тебя ждала мужественно......

TurpalNaj
14.09.2011, 01:03
Додама ) хьан дог санна ц1ена ирсе дахар хуьлийла хьан ))

"Иза бегаш ма бацар.." (чаккхе)

...Декабрехь доккха ло дара, «гIанцI-гIинццIехь», когаш кIелахь хаддаза хезаш узарш а долуш.
Юрт йиснарг а жимъеллера, цIенош, Iай арахь дисна элан литтанаш санна, цхьа баннаш а хеташ.
КIайчу лайлахь Iуьллучу кIайн къаьстачу юьртара, кIайн кIарраш оьхура кIайчу стигла хьала.
Массо а хIума кIайн дара, тIехула кхозу дохк а цхьаьна.
ГIар-тата чIогIа цIена къаьстара, буса, олхазаран орца санна..

.....Седа йолчу зудабераш оьхура, шайца буса салазаш хехка йола, бохуш.
Уьш чIогIа дуьйлура, корийн бIаьргаш кеглуш санна, цхьа сиха, цхьа зевне, оцу сохьта туьйш, юха а кхехкаш. Ши-кхо сахьт доккхура, чууьдуш, аралелхаш, хьозарчийн жIуга санна, гIар эккхийна, вовшах хьерчаш.
Юха иштта дIа а доьлхура, цу деларшца, аьзнашца, цу кхехкаршца, зевнашца: «Кхин догIур а дац-кх тхо, – бохуш, – хьо Iе хьайна кху чохь», – бохуш, Седина цхьа «девнаш» деш, цхьа Iийттарш, «дегабаамаш».
Седа суна гуш а яцара я, аьлча а цунна со.
Иза соьга йист ца хуьлуш, ши-кхо де а долура.
Шега аьлларг-м дора цо, юьхь тIехь цхьа а хийцам а боцуш.
Цкъа, шийла ю аьлла, бераш хьалххехь дIа а хецна, чувеъначу суна, меллаша, цхьанаэшшара дIаса а шершош, сайн кучана иту хьокхуш гира Седа.
Иза соьгахьа букъ а берзийна йоллура.
Цхьа узам а хезара суна, дагчуьра схьа, кийрара я даго даге дуьйцу цхьа дагардийцар.
Со вехха лаьттира, эхь хеттал веха.
Иза сецира, аьрру агIор, белаш тIехула, сурт санна, цкъа схьа а къаьрзаш.
БIаьргаш цIена дара, хинтIадамаш а дара цIена, Iожан басахь ши бесни а.
Суна иза дуьххьара гира, иштта, ма-ярра, дуьххьара.
ЙоI жима яра, хаза яра йоI.
Иза эхь дара, къа дара иза.
Иза Дала тохар дара, цуьнан кийрахь йолу алу, цо латториг, дохьург цо, цо шех суна беш болу бала.
Иту яра цуьнан буйнахь, сан куча тIехь яра иту, иту коч морцуш яра.
– Ас хьуна салаз ма эцна, –- элира ас, – туькан чуьра, кIайн салаз… хьуна буьйсанна, зудаберашца… хехкаяла…
Хьаьжира дикка, хьала нис а луш.
ДIаяхара.
Кучах кIур оьхура, бухахь Iуьллучу кIайчу шаршух а.
Цул тIаьхьа дуьйна цуьнга цхьа а хIума ца дойтуш (со цунах ида велира), дерриг а айса дора ас, сайн мачаш а юьлура, коч а юьттура, чай а доккхура айсса.
Я цул тIаьхьа кхин кехат а ца делира ас цуьнга, почтальоне дIало, аьлла.
Iуьйрре хьалагIоттура со, дIа а воьдура хьалххе, бераш схьа а дахкале. Сарахь чу а ца вогIура, кулубера кино чекхъяллалц. Кино, дукха хьолахь, индийски хуьлура, шина декъехь лаьтташ йолу, моторца ток а ягош.
Бере санна, цхьацца хIума-м олура ас цуьнга: «Хьада, ядал, дукхаяха хьо, Седа», – олуш, цхьа пайде а доцу хIума – иза сайх къахко лаьара суна, ша бер дуйла цунна хаийта.
– Дукхаваха хьо, Джабраил, – элира цо цхьана сарахь, кхардаме санна, бIаьра а хьаьжна, – хьан хIета а, вета а, хIумнаш юьтту буьйса а яра тховса, хIара сан кофта хила хьакхор яцара ахь? – баьццара кофта схьа а кховдийна.

Со цкъа ца кхийтира.
Юха вуьйхира.
ТIаккха велавелира со.

– Со бер дац хьуна, – элира цо, чIениг а эгош. – Со… ахь кхин алал иштта, кхин йиттал хIумнаш… ас… ас ягор ю-кх хьан уьш, ас этIор… ас…
– Дика ду хIета! – суо да мел волу хIума цIенкъа юккъе охьакхоьссира ас, пальто а цхьаьна.
Цо ерриш а йиттира, пальто юьстах а кхуссуш.
Ас хIора буса дора цунна изза.
Цо юьттура хIоразза а, ша селхана йиттинарш а тIехь.
Со тIаьххьар а къарвира цо.
Юха цунах къахета доладелира суна, цунах а, сайх а – шиннах а.
«Сан йиша елар-кх хьо, – хийтира суна, – йиша йоцчу сан йиша, иштта дика хир яр-кх хьо», – аьлла.
– Сан йиша елара хьо, Седа, – элира ас цуьнга тIаккха.
– Елар-кх со… хьан йиша а…
– Со хIинца санна, воккха а волуш, хьо…
– ХIаъ, хьо хIинца санна, жима а волуш, хьан хеннара со а,.. – хьаьжира тIаккха, сецира, юха: «Кхин иштта ма алахь… Со… со хьан йиша хил… хилалур ма яц… суна вуьшта, йиша а йоцуш…», – схьахьаьжира, юха генна дIа, цхьанхьа генна, бухбацаре.
«Ца ваха-кх, – хьаьдира ойла, – со ваха-м ца ваха, кху берах бала хилале, цхьанхьа дIа, кхечухьа, я кхузара, кху юьртара… Керлачу шарахь, Дала мукъалахь, Малика схьа а ялийна…»
– Ялх шо дукха ма ду, дуй? – хаьттира цо.
– ХIун ялх шо?
– Хьан йиша хила… хьан хеннара…
– Дац, – элира ас, – жима хилча а ма мега.
– Мел жима?
– ХIинца хьо санна…
– ТIаккха со… со жима ма яц, яций?
– Яц, – со кхийтира, дерригенах а кхийтира со.
Иза Iадда лаьттара, со ца гуш, соьга хьоьжуш, соьца а, я шеца а йоцуш.
– Седа, со… суна… хьо чIогIа дика йоI… дика йоI ма ю хьо…
– Яц-кх со! – элира сихха, сан ойланах кхиъча санна, соьга хIумма а ца алийта, ца дийцийта, ца хаза.
– Яц-кх хIета… вуон ю-кх…
– Ю-кх со вуон… хьо а вуй иза! – бIаьра хьаьжира, дуьххьара санна, бIаьрнегIарш а лацалуш, лаг а цIийлуш, ехьа а ехьаш.

Баба кхайкхира.
Кхин цкъа а.
КхозлагIа а кхайкхира баба.

ЙоI хебира, зезаг санна, маргIал доьду синтар санна, дIайирзира, схьахьаьжира: «Ма ву-кх хьо!» – бохуш санна.
«Иштта ву-кх со, – хьаьдира ойла, – хIун де ас, иштта ву-кх со, са цхьаъ бен ма дац сан, безам а – цхьаъ, цхьа бIаьсте а!»
_________________

Ишколехь чIогIа боккха синкъерам гIаьттира – ток еллера, керла шо дIадаллалц хуьлуьйтур ю а бохуш.
Ши кIира дара диснарг, доьдучу шеран Iодикаян.
Бераша готта хьовзийра со, цхьа хIуьнахдинчу дукъа тIехь зезнаш ю, елкина кечамбан, шайца цига вола, бохуш.
Iуьйранна даха барт бира оха, завхозера говр а яьккхина.
Уьш соьца цIа даьхкира, юх-юха а керла шо дуьйцуш.
ГIурадада со хаьржира, лаййоI Кулсам а йолуш, борхIалгIачу классан дешархо – дерриг а цо кечдинера, ша олуш дош а доцуш.
Чоьхьаволлушехь – йоккхачу стеган буьйса дика а йина, – Седига дийцира ас, суо кхана, зез яккха, хьуьнах воьдуш ву, аьлла.
– Дика ду-кх,.. – элира цо, ала луург тIаьхьадуьтуш санна.
Юха со дехьа чу ваьлча, суна тIаьххье, юург йохьуш, чу а еъна, йист а ца хуьлуш, араелира, стоьла йисттехь кехат а дуьтуш.
Со кхийтира хиллачух – Маликин кехат дара.
Со, кехат гича, велавелира, Малика сайна гича санна, Маликин аматаш: кехат а, иза а – цхьаъ ма дара, юха тIаккха со а – цу шинца, тхо кхоь а юха – цхьаьна а.
Кхин бедар а ца хуьйцуш, чайнан стака а кегош, кехат деша хиира со, дуьххьара сайн цIе а гуш.

«Джабраил, – дийшира ас, Маликин озаца, цуьнан бIаьргашца, хьажарца цуьнан.– Джабраил, сан дехар ду хьоьга, хIара кехат чекхдаллалц дешар, оьгIазваха сих а ца луш.
Ас хIара атта яздина дац хьуна, я яздан лууш яздина а, делахь а иштта къастар – хьоьга хIума а ца олуш – ямартло хета суна… Суна боккъал а хала ду хьуна, Джабраил, хьоьга хIара иштта яздан дезар…
Сан вуьрхIитта шо дара, Джабраил, дуьххьара хьо суна гича. Со жима яра. Цхьа а кIант тIе а ца хьийзийнера ас. Сан дахар – музыка яра, актераш, ансамблаш, романийн турпалхой а. Хьо вацара цу юкъехь. Суна везарг ван а вацара я нанас вина а. Захалонаш-м дара хьехош, сан нанас а, йижарша а. Мы просто гадали, мила, муха хир вара бохуш. Суна цхьа а ца товра я, аьлча а, мамина. Папина бевзачу нехан кIентий бара уьш, Москвахь а, Ленинградехь а доьшуш а болуш. Церан дай хьаькамаш бара, даим тхоьгахь хуьлуш а болу. Хьаькамаш аьлча, нийса кхета хир вац хьо – уьш баккхий хьаькамаш бара, Джабраил: министарш, райкоман секретараш, обкоман белхалой а. Тхан гуо бар-кх иза, суна массо а иштта ву а моьттуш.
И кIентий тхан чохь бара, шайн дайшца, наношца а. Сан ши йиша а яра цаьргахь, уьш санна болчу нахехь. Суна кечйина меттиг а яра, цхьаъ яцара – масийтта, со кхиъалц бохуш Iаш, ладоьгIуш, дIасахоьржуш.
Юха папас деша яхийтира со, маре яха жима ю, аьлла.
Хьо суна везавалар – хьо цхьаннах а тера цахилар дара, Джабраил, я хьох тера цхьа а вацара, цул сов, суна ца бевзачу, ца гинчу нахах а вара хьо. Хаза-м вацара хьо, делахь а цхьа кхин хIума дар-кх, хьуна хьуо тоьаш хилар. Дуьххьара хьо сайна гича: «Валалай, ма ирча ву иза!» – элира ас зудаберашка.
Со даим хьоьжура хьоьга, хьан шек а воцуш леларх дийно-дийно цец а юьйлуш. Хьо хьуо вара, юкъаралла боху кхетам цхьа а тайпа бан а боцуш. Хьо цхьа къайле яра, цхьа гIайре, стаг тIекхача йиш а йоцуш. Дика-м доьшура ахь, хьехархой а хьийзош: «Простите, вы не точны в данном изложении», – олуш, тIехьара схьа мохь а бетташ. Хьо даим а Iедална лоьра, хьоьца къовсавелла хьехархо, боргIал санна, цIий а луш. «ХIара Iедал оьрсийн ду, – олура ахь, – цхьана къомо кхечарна латтош йолу диктат». Хьан массо а стаг – дехой а, ненахой а – цу Iедало вийна хиллера, ахь дуьйцучу Iедало.
Ехха кIозарш а ухкий, гара мара а бохьуш, чоьхьаволура хьо аудитори чу, тIекIелйийлина цергаш а йолуш. Хьох цхьа а ца хIуттура.
Цкъа, вайн группера цхьа ши кIант вовшахлетча: «ДIайовла, бераш, – элира ахь, – нIаьнакIорнеш санна, кхузахь хьала а ца кхийсалуш, дIа арайовла кху чуьра», – аьлла.
Цхьаъ хьуна чухьаьдира.
Суна хIумма а ца гира, иза аркъал кхетар бен – тата тIаьхьа хезира. Хьо цуьнга дIа а ца хьаьжира.
Суна хьо романан турпалхо хетара, бIешераш хьалха хиллачу рыцарийн декъашхо.
Со юха а хьоьга хьоьжура.
Цкъа ахь мотт а баьккхира суна, «хIахI!» аьлла, бIаьрг а таIош.
Кхин схьа а ца хьаьжира.
Хьуо дуьненчохь а воцуш, дуьне хьайца долуш санна, цхьа паргIат лелара хьо, кIенташка салам а кхуссуш – куьйге цкъа а ца воьдура, – зудаберашка, баккхийчу нахе санна, де дика дойла шун а, олуш.
Хьан цхьаьнцца а бала бацара.
«ЙоI, – элира ахь цкъа соьга, – цхьа цIазам-м дара хьо, цхьа чомехь цIазам, когаш кIелахь ма хьерчахь», – аьлла.
«Зато ты – урод!» – элира ас.
«Не говорите, мамзель, – элира ахь, – живут с красавцами, но любят уродов», – аьлла.
«Захлебнешься ждать!» – элира ас.
«Я терпеливый», – хьо дIавахара.
Ахь со тIаккха йитира, дIакхоьссина хIума санна, кхин тергал а ца еш.
Милла ас тIехьовзорах, шек дIа а ца волура хьо, со хьайна ган а ца гуш санна. Со дуьхьал кхетча, дIа а воьрзура, кхечу новкъа а вуьйлуш.
Ас цхьацца Iуттура хьуна, зудаберашна хозуьйтуш.
Хьо, къора стаг санна, Iара, юьхь чIичкъашка оза а йой.
Цхьана дийнахь, тIаьхьа а йисина схьакхаьчча, хьуна юххе, тIехьарчу парти тIе охьахиира со.
Ахь тетрадь схьатеттира: «Пиши, я не успеваю за его чириканьем», – аьлла.
Хьо стихаш еша хиира, киснара том схьа а яьккхина.
«Он самый лучший поэт России, – элира ахь, Есенинан сурт а гайтина, – мотай в черепке».
ТIаккха, лекци чекхъяьлча, хьайн тетрадь а эцна, суна цхьа а баркалла а доцуш я схьа а ца хьожуш, дIавахара, шина пIелгаца тетрадь а лестош.
Ас виттане а ца витча, жимма корта-м таIабора ахь, юьхь цхьа вуон сатта а еш.
«Урод!» – олура ас, сайн дагахь.
Доцца аьлча (хьуна дерриг а хууш ма дуй), ас хьоьга элир-кх дуьххьара, сайна хьо веза, аьлла.
«Ростом не вышла, – элира ахь, – встань на цыпочки».
Кхин вист а ца хилира.
Со цу буса йилхира.
Йишига дIадийцира ас.
«Какой страшила! – элира цо, хьо гича. – Но, зато, хороший сторож», – аьлла.
Папас: «Детское увлечение, пройдет», – аьлла хиллера.
«Хьан ламаро хIун деш ву?» – хоттура мамас.
«КIуж тIехьа а кхуьйсуш, лелаш ву-кх», – олура ас, цо иза хIунда боху а хууш.
«Иза бу хьуна церан бахам!» – мама елалора.
«Ма хьийзавехьа со, йоI, – элира ахь цхьана дийнахь, – хьо хьенан цIазам бу а хууш, хьох уьдуш вар-кх со, хIара деган хIума Iен а ца туьгуш. Кхин такси лацахь хьайна», – аьлла.
«Со йоду-кх хьоьца, – элира ас, – дадийта вайша».
Хьо велавелира, «хIахI» олуш.
ЭхI, Джабраил, хьо цу дийнахь тешна хиллехь…
Хьо цул тIаьхьа тийшира сох, со дукха йоккха хилча, суна дуьне а, дахар а гича, сан дагал кхетам тоьлча.
Хьо тIе а хьийзош, буьйсанашкахь наб а ца еш, хIара дуьне хьан-сан бохуш, со лелачу хенахь, суо борхIалгIачу классехь йолуш, сайн йижарех шолгIаниг юьрта маре яхна дагаоьхура суна, цхьана а дена хууш а доцуш, къайллах цуьнан ядар, – сан а яра иштта ойланаш.
ТIаккха, схьахаийта баьхкина баккхий нах чохь Iашшехь, папас телефон а тоьхна, Iедало йиша схьаялийра.
Иза кIира далале едда цуьнга дIаяхара.
Дукха нах лаьттира тхоьгахь. Сан йишас прокуратуре а, Маскох а кехаташ яздина хиллера, ша папас марехь ца юьту, аьлла.
Кхо бутт баьлча йитира иза майрачо.
Юха а, ши кIира даьлча, лечкъина дIаяхара.
Шо кхоччуш кхин цкъа а йитира, йоккха доьзалхочух а йолуш.
Тхан чохь хезаш, «ламаро бен», хIума дацара, «боьха ламаро, модаша вуьзна ламаро, Iовдал ламаро».
Мамас ша оьгIазъяхча, «хьо ламаро!» олура соьга.
Со ахIи декъехь йоьлхура, сайна тIе модаш летча санна, дегIаца куьйгаш дIа а идош.
Юха тхо а хилла хиллера, дIахаьттича, ламарой.
Цу дийнахь санна, йилхина яц со цкъа а.
Мамас уьш вуон буьйцура, и ламарой, къелла балла бохкуш, цхьа а образовани а йоцуш, цхьа тодакхаш ю, олий.
Цаьрга яхнера сан йиша а.
Иза-м юха а едира, больницера, ша бер динчу кхозлагIчу дийнахь.
ТIаккха папас, сан йиша уьдуш бен Iен а ца тигна, и кIант кхечаьргахула балха нисвира, йишин жимма аьтто бан.
Иза тIаккха чувоьллира, и ламаро, ахчанах цхьа гIурт а бина.
Папас республикера гена ваккхийтира иза, сан йиша цIахь сацон дагахь.
Иза циггахь велира, къаьркъанан метта цхьа дIовш а мелла.
Суна сайн йиша, хIетахь дуьйна, кхин гина а яц – иза тхоьга ян а ца йогIу, шен майра папас, чу а воллийтина, вийна, бохуш.
ХIинца а цигахь Iаш ю иза, цу юьртахь, шен йоIаца, доккха ши стаг а лелош.
Кхин цхьаъ дуьйцур ду ас хьуна.
Цкъа, новкъахь, лам чу садаIа даханчуьра цIа догIуш, некъа тIе берд а текхна, мамин цхьа геннара гергара нах болчохь буьйса яккха дисира тхо.
Со инзара-цецъелира, церан дахар схьагича. Бухахь аннаш а тохаза, кIора санна Iаьржа латта дара, шера а долуш, соннехь эса а лаьттара. Муьста хьожа а яра чохь, йогIуш. Цхьа тас а дара, модех а дуьзна. Паднар бен, цхьа а тайпа мебель а яцара гуш.
Аьчгапеш а яра йогуш, товнна чохь Iен а ца луш. Хьацарш дуьйлура. Берийн когийн кIажош, кIормодаш санна, Iаьржа дара.
Кхехка а дина, схьаделлачу жижиг юкъехь чоьш къаьстара.
Со Iеттийра.
Юха Iуьйранна – наб мича кхета – цхьа кIалдаш, межаргаш ю-кх схьакхийдош, кIуьрзах буьзна дума а.
Мамас бердах кхийсира уьш, тхо генна охьадевлча, машен чохь хьожа ю, аьлла.
Со цу дийнахь – вайша кхозлагIчу курсехь дара хIетахь – кхийтира, Джабраил, юрт а, ца юрт а, кIотар а – уьш цхьа а сайн доцийла. Иза кхин дуьне дара, суна дуйла ца хиъна долу, суна дуьйцуш хазар бен, цкъа а гина доцу дуьне, я суна иза хьашт а дацара, аьлча а дац-кх, сан дуьне ма дац иза, суна цкъа а мегар долуш.
Тхо дерриш а аьхка, папин отпуск хилча, хIорда тIе доьлхура.
«Ты мое дитя, – элира соьга папас, – не стесняйся», – аьлла.
Тхо цхьаьна луьйчура: папа а, со а, мама а, братик а, йижарий а.
Тхуна Москвахь, аэропортехь, ши-кхо «Волга» йогIура дуьхьал, ЦК-ан белхалойн. Номерш «Москва» хьешацIа чохь хуьлура, тхо новкъа а довлале яьхна.
Квартираш а-м яра тхан цигахь, йиъ чоь а йолуш.
Юург а, мерг а цара латтайора, цу белхалоша.
Юха тхо, бераш, театрашка кхуьйлура цара, музейшка.
Тхоьга папас цхьаьнгга а ма дийца аьллера и хIумнаш. Оха дийца а ца дуьйцура.
Цкъа ас хIорд хьахийча, хьайна кино чохь гина, хIорд ишта а, вуьшта а хуьлу бохуш, дийцира ахь суна.
Ас, «цец а юьйлуш», ладуьйгIира.
Ахь гуттар къам, къонахий, даймохк бохуш, хIумнаш дуьйцура.
Хьуна дагахь доллург нах цIера бахар дара, цхьа а жоп а доцуш, и хIума иштта дисар. Пачхьалкх а юьйцура ахь, хила езара, бохуш.
Хьо чIогIа тешаш вара, нохчий санна къам хилла а дац я дан а дац бохучух.
Хьуна къам ца девзара, я ахь буьйцу къонахий суна а ца гинера.
И «къам» тхан чохь дара, даим тхан подъездехь.
Папас цаьрца къамел а ца дора, мама яра юкъарчалла лелош.
Цара даккхий ахчанаш кхоьхьура, цхьа бIе а, ши бIе а эзар туьмнаш, шаьш цхьана шарна балха тIехь Iадда битар а доьхуш.
Кхечо оццул деъна, олура мамас, цара деъначул шозза тIе а тухуш.
«Кхана сарле, кхана сарле!» – мохь болура вукхуьнга.
Ша ма-бохху схьа а дохьура.
Иза шо даьлча хуьйцура юха....

TurpalNaj
14.09.2011, 01:04
...ТIаккха «ставкаш» лакхайовлура. Юха а изза хIоттавора дIа, цхьана кхечухьа, цо шарахь мел даьккхинарг дерриг цIенна схьа а доккхуш. ХIума-м юьсу хир яра цунна.
Юха наха уьш буьйцуш хьайна хезча! Я цара телевиденехула дечу къамелашка айхьа ладоьгIча, цхьа планаш, цхьа белхаш: «Мы закончим в будущем году; тысяча рабочих мест; конкретно наметили; указ вот-вот выйдет; будем газифицировать горные районы; есть план нового микрорайона».
ТIаккха и пуьташ, шолгIачу дийнахь, газеташ тIехь хуьлура. Юха уьш наха доьшура.
ДагадогIу суна, цкъа папас цхьа хьаькам чехийна, цо шен къамелехь «деш ду» боху дешнаш а аьлла.
«Сколько раз тебе говорили, – элира цуьнга папас, – не делаем, а будем делать!»
«Бехке, со бехке, Солтамурадович, гечдехьа… гечдехьа суна, кхин дер дац…» – куьйгаш а эгош, хьесталора иза, цIарула цIий а велла.
Уьш цхьаъ хилла ца Iара, Джабраил, я итт а, уьш бIенаш бара, эзарнаш.
Уьш гор а хIуьттура, хьесталора, белха а боьлхура. Цхьацца пуьташ а хуьлура юха буьйцуш, цхьана хьенеха лакхарчунна (обкоман хьалхарчу секретарна) тIара тоьхний, човхийний, иштта аьллий, бохуш. Иза аьттехьа а бакъ дацара, и тайпа хьаькамаш а ца хуьлура, тIара тухучех ца буора уьш.
Цкъа мамин йина де долуш (и-м хIора шарахь дара, цу дийнахь со чохь йитнера, жима хиларна, вуьйш йижарий дIа а бигна), и хьаькамаш сахиллалц ихира тхоьга, арахь, машенаш чохь, цхьа тоба араяллалц, вукхара собар а деш.
Со Делах дIайолийла, Джабраил, оха чохь зезагаш латточу вазанех цхьа йоккха ваза дашочу а, бриллиантийн а чIагарех цара хьала ца юьзнерехь!
Суна дагадогIу, мамас иза дIа а яьккхина, кхин ваза хIоттийна.
И нах кIирнах ихира, шай-шай веънийла папига хаийтар а доьхуш.
Мамина гуш бен, чIуг охьа а ца юьллура, цхьаццаболчара чIагаран хIазарх кехаташ хьерчийнера, шайн цIераш тIехь а йолуш.
Иза дар-кх, Джабраил, ахь дуьйцуш долу къам, кхин къам суна гина а дац.
Цхьа совхозан директор вара, папица чIогIа къийсалуш, дIаваьккхича а, дIа а ца волуш – Масквахь цхьаъ волчух тера дара цуьнан.
Ша тIаьххьара дIаваьккхича, керла совхоз йиллийтира цо, Москвахь кхо бутт а баьккхина.
Папас цигара а дIаваьккхира.
Иза юха а дIахIоьттира.
Папас цуьнан ахча чекхдаллалц лиллира иза, дIа моссаза хIутту, дIа а воккхуш.
Иза папига дехаре веъна гира суна – стохка дара иза, – со неIаран херах ладугIуш яра.
«Хорошо, – элира цуьнга папас, – какая там вакансия, ну, в совхозе этом?»
Вукхо, ша кхечухьа муха гIура ву, элира, пхийтта шарахь директоран болх а бина.
«Ну там… бригадир на ферме», – папас аьлча, важа стаг хьалаиккхира.
«Завтра положишь партбилет, и ты свободен, – папа а гIаьттира хьала, – раз тебе задание партии – не долг коммуниста!» – а олуш.
Джабраил, и стаг, и кура стаг, гор лаьтташ суна гина-кх, пIелгийн баххьаш санна, даккхий хиш а хоьхкуш: «Солтамурадович, ахь боххург… ахь боххург… хьуна лаахь, Солтамурадович… хьайн Делан дуьхьа, партех ма ваккха со…» – бохуш, папин настарш тIе куьйгаш а хьоькхуш.
Хьуна моьтту хир ду, иза цу балха ца вахара, дера вахарий даьхнийн бригадир-м! Тхуна сих-сиха, якъа а йой, бежана йоуьйту хьуна цо, цхьаьна, хинхьерахь даьккхина, ахьаран гали а тухуш – партехь ца хилча, балха ваха йиш ма яц, хIума йоккхучу балха.
Уьш-м бацара, Джабраил, ахь бийцина и къонахий? Я кхиниш бу хьан, Нохчийчохь боцуш болу?
Бовзийтахь, цкъа мацца а вай вовшийн гар нислахь.
ХIинца «хьан» къам дийца ас хьуна, ахь хьехочу Iилманчийн а, яздархойн а цу къомо мел сий до а дуьйцуш!
СССР-н депутат вара цкъа хоржуш.
Дерриг а дина чекхдаьлла-м дара, дала деза ахча а, кечдина кхаьжнаш а, делахь обкоман «протежена» дуьхьал, иза хьалхатеттинчу юьрто, цхьа яздархо а теттинера хьалха, поэт вара моьтту суна иза – цхьа ханъяьлла стаг вар-кх, оьзда къамел а долуш.
И важа стаг – обкоман белхало – веара папа волчу, оцу юьрто поэтана кхаьжнаш дукхох тасахь, ша чекхваьлча, шеконаш-м хир яц-те нехан, юьртан къеда а, молла а «эцнехь» муха хир дара, ахча лой ша, аьлла.
«Ца оьшу, – элира папас, – транспорт хьан карахь ма ю, кхаьжнаш таса кIира дисинчу хенахь, цхьа-ши автобус яхийта цу юьрта, айхьа рейсана яьккхина, алий. Кхо-йиъ машен турбанаш а яссае эвлайисте, юьрта газ йилла бакъо хьайн карахь ю а олуш. Езткъа процент кхаьжнаш хир ду-кх хьан. ТIаккха хьайн автобусаш а, турбанаш а охьая, цхьа хийцам а хьахабай».
Цунна езткъе ворхI процент кхаьжнаш делир-кх, Джабраил, оцу наха, ахь вуьйцучу поэтана, цигонаша ма-баххара, «шен интерес» а юьсуш.
Автобусаш, турбанаш схьа а еара хьуна юха.
ТIаккха а, со Делах йолийла, оццу стагана, цу юьртахь, кхин цкъа а кхаьжнаш таса дезаш хилча (цо хIетахь а, хьалха санна – нахана дIайигнийла хууш йолу автобусаш а, дIаяьхьна турбанаш а – кхин цкъа юха а йохьуш), хIетте а цунна тосур ма дара наха и кхаьжнаш, цуьнца къовсалуш верг эвлаяъ хилча а.
Иза дар-кх, Джабраил, и хьан «къам», ахь сел чIогIа дуьйцуш долу.
Ас сайна хуург дуьйцу хьуна, сайна гинарг, мамас дуьйцуш сайна хезнарг а.
Тхан чохь хилаза стаг вац хьуна, Джабраил, кху махкахь ву мел бохург а тIехь, хьаькамашна тIера молланашна тIекхаччалц. Хьуна моьттург бакъ дац хьуна, уьш массо а бохург санна бохкалуш а, эцалуш а бу хьуна, юха – вовшийн мотт бетташ а.
Цхьана хIуманна дехаре – цхьаъ дIахIоттаве аьлла, баьхкинера моьтту суна я дIаваккха (цу дехарщца а оьхура) – молланаш баьхкинера тхоьга.
Чоьхьа бовллушехь, папига къайллах ши-кхо дош а аьлла, стаге хаьттина хIума а доцуш, зала чохь охьахевшира уьш, цхьа узам а болош.
Папас, сехьа чу а ваьлла: «Дай им по сто рублей и выпроводи быстро со своими частушками, – элира мамига, – я с Владимировичем приду на обед», – аьлла.
Цхьа «ясса ли васса» бохуш, дIасалесташ Iашболу уьш, мамас, бахка безаш хьеший бу оллушехь:
«АхI, хьеший? Тхо девли-кх, хьалагIовттал… Дала имий-беркат, ирс-аьттой кху цIен тIехь, хIара дуьне мел лаьтта… Дала сагIа дойла хьан ахча… шун комаьршо, кху хIусамна, доьзална тIера… хIахI, хIара жайна, ас даьккхина,..» – цхьа масийтта жайна кховдош, хьалалилхира.
«ХIара сагIадоьхурш, – элира мамас, уьш арабевлча, – и модаш а йохьуш, боьха хIумнаш! ДIадахкалахь, йоI, хIара жайнаш а… вуьйш долчче, гIутакх чу».
Жайнаш бухахь дуккха а дара, ши-кхо кана хиллал.
Джабраил, ас хьуна дерриг а ца дуьйцу, кху махкахь лаьтташ дерг, долуш дерг. Уьш дукха ду, хьуна моьттург аьттехьа а доцуш. Я хьуна уьш оьшуш а дац. Ас хьуна ца дуьйцу, хьаькам ваха, балхахь виса, ахь буьйцучу «къонахаша» хIун леладора, ца лелош хIун дуьтура, мила хьаьнца яра, я садаIа хьаьнца оьхура… Иза хьуна хьайнна хуур ду, хаа лаахь, бакъду, ахь – Джабраила – дан хIума-м дац цунах.
Шу гаррехь эга а деш, хьацарш а оьхуш, масийтта бIе туьмнаш ахчанаш а делла, шпаргалкаш а кечйина, экзаменшка даьхкича, со розанаш дохкуш яра, шуна юккъехь охьа а хиъна.
Цхьацца хьехархой хуьлур-кх экзаменаш йолуш, стоьлашна юккъехула лелаш, дагадогIий хьуна? Вступительни экзаменаш юьйцу ас.
И цхьа зуда суна юххехь сецира.
Со хьала а ца хьаьжира – со роза дуьллуш яра.
«Как красиво! – элира цо, – ты училась графике?»
«Нет», – элира ас, болх юкъах а ца боккхуш.
«У тебя получается, молодец! Сдашь чистый листок», – дIаяхара, цхьана-шингара шпаргалка а йоккхуш.
Ас и экзаменаш сайн чохь «еллера» дIа, цара язйина, схьа а еъна.
«Перепиши своим почерком, я с мамой посижу», – олура еъ-еанчо.
Ас «переписать» йора, уьш мамица Iашшехь.
Джабраил, ас хьо кхетийта дуьйцу хIорш дерриш а, сайн дахар кхин дуйла хьуна хаийта, юха, бакъду хьуна иза, хьо сайна дукха а везарна… Ас дуй буу хьуна, хьуна луъуш болу: хьол дукхавезаш стаг хир ма вац сан кху дуьненчохь цхьа а, хьо воцург.
«Живут с красавцами, но любят уродов», – айхьа аьлла дагадогIий хьуна? Джабраил, хьо «урод» ма вацара, хьол хаза кIант, хьол диканиг кхин ма вацара кху лаьттахь. Хьо сан са ма дара, Джабраил, сан дог ма дара хьо, сан дуьне, сан эхарт… хьо санначара латтош ма дара, Джабраил, хIара дуьне, доха ца дуьтуш, ца хорцуьйтуш… Шу дукха ма дацара, хьо цхьаъ вар-кх, кхин цхьа а воцуш. Ца хаьа-кх хьуна, Джабраил, оцу дехачу деа шарахь сан сица лаьттинарг, хIора денна суо чIагIъеш, хьуна кечлуш, ела гIерташ, мискъалазарратал хьан шеко хиларна кхоьруш…
ХIара нах а, дуьне а девзаш, цхьа жимма кхин хилла велара хьо, цкъа цхьамма дикка «вагийна», кхеран некъашца кхаьрца къовсавала, кхарел тола, хIорш къарбан… кхеран харцо елара хьоьца, хьайн син «бакъо» а йина, кхеран лог тIе ког ловза…
Хьо хилалур ма вац иштта, хьо экама, цIена ма ву, цхьа а тешнабехк а бовзаза, массо а стаг дика волуш, хьайн дагах хьуо кхетарна, хьуо вовзарна, ларварна хьуо, со йоцчуьнга цхьангга а «еза суна хьо» а алаза, ас шарахь, шина шарахь виттане а хьуо ца витича: «Ма хьийзавехьа со, йоI… хьо гичхьана, хьох уьдуш вар-кх со, хIара дог Iен ца туьгуш», – олуш соьга.
Хьуна хаа ма ца хаьа, ас хIун лайна, ас хьоьга хIинца мел дуьйцург сих а, тIамарх а дIа а летта, и нах иштта схьагуш бен (гор-бертал бетталуш), кхин дуьне а ца дезаш я иза бен дахар а доцуш, боккъал а сайна «хьаштдолу» дахар, и нах сайна дика бовзарна, цабезарна, кхардарна… Со Iелур ма яц иштта, царна бухара хьалахьоьжуш, цкъа царна тIехь Iийна йолу со… Церан кхардамна хIун де ас, хьоьца кIотарахь яха хиъча… Хьуна хIумма а ма ца хаьа…
Со йоьалгIачу курсехь йолуш, папас маре яха еза хьо аьлла, цхьа захало деъча: «Папа, – элира ас, – папа, ему будет очень больно, дай мне закончить, потом…»
Папа суна чугIоьртира: «Я второго позора не потерплю!» – олуш, мама орцах а яьккхина.
Ас, кор схьа а доьллуш, гIанта тIе а яьлла: «Я прыгну, если не дашь закончить, подожди два года, – элира, елха а йоьлхуш, – ему будет трудно, я не хочу его так унизить», – аьлла.
«Ты его любишь?» – хаьттира соьга папас.
«И люблю и жалею», – элира ас.
«Что сильнее?»
«Жалость», – элира ас.
Джабраил, ас хьо хала ма ларвина оцу дехачу деа шарахь – хьалхара шо-м ца дуьйцу ас, – вайша къаьстар дуй а хууш, ахь бегаш моссаза бо, боккъал а хьуна елха а йоьлхуш… Со кхин ма ю, Джабраил, со хIинца кхин ма ю… Бутт боккхур ас хьоьца – цул доккха хIун хир дара? – я кхо бутт, ахшо, ас кхидIа хIун дийр ду, со Iелур ма яц иштта… Хьо а ма вац хьайца бен, хьуо бен, кхин дош хеташ, цхьана а стеган гIо оьшуш… Соьга, Джабраил, соьга къелла лалур яц-кх…
Цкъа ас хьайга, папас вайшинна оьшшург: болх-така а, квартираш а къадошшехь, ахь со мел хьийзийра, нийсса баттахь елхош, хьайна тIаьхьара яла бохуш, сох бIаьрг кхетча, оьгIаз а оьхуш…
«Кхин ма аьллахь, – элира ахь, – иза тIаьххьара ду хьуна!» – аьлла.
Ас кхин ала а ца элира.
Ахь цхьа стих а язйина (дагадогIий хьуна?), хьуна гонорар елча – кхойтта сом дар-кх иза, – вайша кафе дахна…
Соьгахь кхойтта а, эзарза кхойтта а ма дара – хьоьга ала йиш яцар-кх, я гайта а, дохка а.

Я знаю, я умру мучительно и долго,
И смерть моя ничем тебя не удивит…–

йолалора-кх и стих дIа.
ТIаккха вайша кафехь Iаш, гонорарах зезагаш, пирожнеш а эцна:
Была пора, мой август цвел,
И получал я пышные гонорары…

– олуш, ахь пIелг ирах бахийтича, Iалелай, ма дийлира вайша!
Хьо суна воьлура, со – хьан веларна, хьан чIогIа сакъераделлий а хууш.
Ас хIора дийнахь ма леладора сайца ахча, бIе а, ши бIе а туьма, мухха а, мичча а бахьница хьуна иза дала гIерташ.
Джабраил, суна хаа ма хаьа, хьуна а ма хаьа иза, сан хьо бен кхин воцийла, хир а воцийла цкъеллиг цкъа а.
Со кхечу дахарца яхалур яц-кх, Джабраил, сайна мел бевзачарал гIийла а хилла, уьш белош, царна луург а дина сайх… я ас бохург ахьа а дийр дац…
Хьуна хIумма а ма ца хаьа, Джабраил, цхьа хIума а ма ца хаьа хьуна… Хьуна иштта аттох хир ма ду ваха, хIинца хьуо ма-ваххара, массо а къонах ву а моьттуш, къомах доккха хIума а хеташ, хьайх Байрон а хилла, айхьа стихаш язйича, цхьа доккха хIума хир ду а бохуш. Суна иза иштта доцийла, аьттехьа а доцийла ма хаьа, ахча дерг бен кху наха ца лорийла, ца везийла я тергал а ца войла.
Шайна хила цхьа пайда а боццушехь, ахча долчу стагана гонах хьийзаш гиний хьуна хIара нах, ерриг яххьаш а, бIаьргаш а деладой, беран санна, мотт а тийсалуш? Со хIара хьоьга дуьхьал дийца яьхьар а ма яцара…
Сан Джабраил, сан ма ву хьо, вуй хьо? «Ву», – алахь цкъа, хьайгга алахь… Суна цкъа а, дуьненчохь, йицлур ма яц вайшимма цхьаьна яьккхина хан… со даим, сайна хала хилча, хьоьга кхойкхур ма ю, тIаккха хьо гIенахь вогIур ма ву: «ХIун хилла хьуна, говран бIаьргаш?» – олуш, суна гIо дан, со теян… вогIур вуй хьо, Джабраил?
Суна чIогIа хаза ма хета, Джабраил бохуш, гуттар а хьан цIе яха, со хьуна санна декхарийлахь ма яц кху дуьненчохь цхьанна а – ахь безам ма бовзийтина суна, сан хьоме-хьомсара, сан цхьаъ бен воцу Джабраил…
Джабраил, хьо Нажин-Юьрта вахийтинарг со ма яра, Лалитица барт а бина: суна хала хир ма дара, хьо кхузахь Делан денна гуш… Со хьо ца лазо ма гIертара, хьо ларван, хьоьга иштта, кехат тIехь санна, сайга алалур а доцуш, геннахь волчу хьоьга цкъа хIара кехат яздан…
Хьуна халахетар ма дац, даций, Джабраил, ахь ловр ма ду, хьо вешар а ма вац дегабаамаш бан… Сан са хьоьца хир ма ду, даим хьан сих хьерчаш…
Ас хьайна делла сурт дIакхуссур даций ахь, даций ахь, Джабраил… Соьгахь чIогIа дукха хIумнаш ма ю хьан, хьан суьрташ а ма ду соьгахь, хьан стихийн черновикаш а, ахь хьуо дIаваьлча (бегаш), аукционехь, миллион долларх йохка аьлла, йитина. Цхьа патар дагадогIий хьуна, паркехь айхьа суна делла долу… иза а ма ду сан, юха ахь суна эцна цхьа жима берийн тапча а.
Джабраил, соьгахь хьан чIуг а ма ю хIинца: суна ган ма гира, ахь иза метишкане дIалуш; суна хьоьгахь ахча доций ма хаьара… ас цуьнгара схьа ма ийцира иза, хьо Нажин-Юьрта дIавахча… Иза суна юьтур юй ахь, юй ахь, Джабраил… иза ахь суна караелла хир ма ю, дуьненчохь со мел еха… Джабраил, вайша гича, мацца а гича, суна маракхетар вуй хьо, хьайн йишина санна? Иза мегаш хир ма ду, цу хенахь мегаш… Сан Джабраил, сан… сан… суна хьоьга дукха хIумнаш дийца ма лаьара, соьга дийца ма ца ло… со бIаьрхиша ма ца юьту, хьо дуьхьал ма лаьтта суна… Суна къинтIера вер вуй хьо, ваьллий хьо… ас муьлхачу маттахь деха хьоьга, прости, прости, алий ас, «Sorry» on all lanquaqes of tht worldI5 , дехий ас… Со бехке ма ю чIогIа… со чIогIа бехке ма ю хьуна хьалхахь… Дуьххьара цхьа кIоршаме ма йолаеллера со… хьуна атта хилийта… юха Iен ца ели-кх, хIара «нюниш» ца дийцича, дерриг цхьа хьала а гIоьртина… Сан кхин ницкъ ма бац, суна хала ма ду… хьо кIант ма ву, хьо къонах ма ву… КъинтIера… суна къинтIера… Соьга кхин яз ма ца ло… хIара дешнаш… Суна хьо ган ма го, хьуна хуьлург ма го суна… хьо лаьтташ, хьоьжуш… юха велалуш, вехха воьлуш… Иштта велалур вуй хьо… халахетар даций хьуна… ма хеталахь, дика дуй… Иштта дика ма ду, хьуна хала ца хетча, хьо велавелча, ца ваьшча, хьуна бен дIа а ца хетча… Со хIумма а ма яцара… со хIумма ма яц, хьуна иштта халахета… Хьо дика ма ву, хьо нуьцкъала ма хир ву, хьо эла ма ву, сан паччахь ма ву хьо, сан цхьаъ бен воцу паччахь… Хьан Малика, хьан мелIун, хьан Говран БIаьргаш…
2 декабрь, I986 шо».
«Цо хIун юьйцу! – элира ас, хьала а эккхаш, – яла кечлуш-м яц хIара, и хIун «прости» ду, хIун «къинтIера валар», ВаллахI ю хьо ас, цхьа ког-кортий а лаьцна, хьовзийна яьхьна ворххIе а лома тIехьа кхуссур, ва мелIун, хьуо ма-ярра!» – аьлла.
Кехат кхин цкъа а дийшира ас.
Юха кхин цкъа а....

TurpalNaj
14.09.2011, 01:05
...«Эскиев, – элира ас тIаккха сайга, – Эскиев, ладугIий ахь цу хабаре, цу Iиттаршка, цаяшаре! Хьала ма лаьттийла-кх хьо, Эскиев, йоI аьлча а, и хье тIехь бехчалг, цкъа къаьхьчу къуьрдашца ца елхо елахь, и логашад, и логашад кара а лаьцна… Дас… да-м вац-те цигахь цхьа пал кегош, цу йоIе цхьа кIур буьйцуш… Кханнехь охьа вахна, схьаверзал цкъа хьо, хьо министр аьлла… хIан-хIа, цкъа хьалха Маликех а кхетта… юха…»
Т1аккха, тIаьхь-тIаьхьа, бегаш тIера дIа а долуш, цу кехате хьежа ваьлча, сайга бохучух кхийтира со: соьга Iодика йойла бохура, вайн къамел чекхдаьлла.
«ХIан-хIа, – элира ас юха а, – хIан-хIа, хила йиш яц я хир а дац, цкъа со охьакхаччалц бен… И забарш-м хьаха яц, йоI, вайца чекхъевр йолуш, дуй! Цкъа речIано леча санна, гур бугIуш, со схьа а лаьцна, юха Iа чIагIделлачу хенахь, борц лаха аьлла, со дIа а хецна… Мичара, йоI, гIуллакх хир дац цу беса-м, кур-бергаш цхьана ден цкъа малхе ца яьхча-м!»
Чоь кIезга яра, жима яра чоь, чоь суна ца тоьара.
ГIант дуьйжира, тата а долуш, стол а хьодура сих-сиха дIа.
– ХIума-м ца хилла? – неI цIевзира, – хIума-м ца…
– Ца хилла, ца хилла, – элира ас сихха, – хIумма а ца хилла, Седа… паргIат..
Седин корта къайлаиккхира.
«ХIан-хIа… муха, де мукъна а делара, хIара буьйса а йоцуш… Цхьа а машен… мичара, я трактор а хир ма яц… районе мукъа а… гIаш волавелча… ЭхI, Эскиев, ма гIурт бу-кх хIара, ма боккха гIурт…»
Дехьа чохь шабарш дара, йоккхачу стага цхьаъ дуьйцура, бакъ дац, бохуш, Седа а яра.
Цхьа сахьт даьлча я ши сахьт, кехат кхин цкъа а дийшира ас, хьалха санна, сих а ца луш, хIора дош толлуш, хIора хьаьрк.
Сайна делла сурт дагадеара: «ДIакхуссур даций ахь… вайша юха мацца а гича, схьагойтур дуй ахь?» – бохуш.
«Мацца а гича, мацца а…»
Со гIантахь вагIа висира, цхьа бIаьрсай, ойлий бен, дегI хила а ца хилча санна, дегI меттах а ца хьалуш, дегI дан а доцуш, хилла а доцуш.
Юха сайн дог гира суна, гуро лаьцначу оьпанан санна, «гарт-гирттехь» детталуш, са а доьIуш, дола а луш, юх-юха а некхах лиэташ.
ТIаккха туьтан чуьра хье бетталора, цхьамма буйнахь Iуьйдуш санна, берриг цхьа лаза а беш.
Пхенаш а дара, лерган яххашца, лаьхьанах кхийсалуш, уьш тоха моссаза ло, коьртах жIов а етталуш.
«ХIан-хIа, – элира ас, – хIан-хIа!» – чIогIа аьллачух тера дара: неI юха а цIевзира.
– Хьуна, Джабраил, хьуна… хIун…
– ЧIогIа… корта лозу-кх сан… бабига молха…
Цхьа масех буьртиг бара, цIен, сийний, кIайн а болуш.
Ас массо а дIамелира.
Сацаелира суна уллохь, сан стоьла тIе охьа а хьожуш, суна тIехьара, букътIехьашха.
Стоьла тIехь гуш йоьIан сурт дара, кехат а дара стоьла тIехь гуш, сурт долчу йоIа яздина долу.
– Иштта ду-кх хIара, – элира ас, – дахар олу-кх кхунах, Седа, Ce la vie6 , – аьлла.
ЙоI хьаьвзира, механ чинк санна, ша лаьттачохь кхосса а луш, цхьана акхачу буьхьигах, бIаьрг кхиале къайлаэккхаш.
БIаьрнегIарш дазлора сан, цхьа гIенийн суьрташ а хедаш: де хуьлуш, юха буьйса, бIаьсте гуш, аре а.
Буьйса йоккха яра, дуьне санна, сахила а ца туьгура.
Сурт этIийна дагадогIу суна, маьнги тIе суо дIакхеташ а.
Цхьа лиэташ вар-кх со, массарах а лиэташ, Маликица ведда воьдуш, тIаьхьауьдуш жIаьлеш а долуш.
«Джабраил, Джабраил!» – кхойкхура цхьаъ.
И мохь хеза дуккха хан яра.
Тхойша цхьанхьа дIалечкъинера, Маликига мохь а оьхуш.
«Джабраил, Джабраил…»
– АхI? – самаиккхича, юргIа дара суна тIехь, цхьа кхин юргIа, сайниг а доцуш; чиркх а байинера цхьамма дIа.
– Джабраил! – хезира суна йоккхачу стеган гIийло аз.
– ДIавогIу со, – элира ас.
Сурт стоьла тIехь Iуьллура, массо а дакъа вовшах а тесна, кехат а дара, хьарчийначуьра дIа а нисдеш, охьадиллина.
– Хьо балха а ца вахна? – йистхилира йоккха стаг, дехьа чуьра схьа.
– ХIинцца гIур ву-кх, – элира ас, – сайн юьхь тIе хи а тоьхна.
Суна юха а кехат гира, дуьхьлара дIа а ца долуш, аз хезаш, амат а.
– Вайна хан-м яьлла хьуна… со кешнашка яхнера, юха йоI йолчу чу а хIоьттина, делкъан ламаз а дина…
– Муха, делкъан ламаз?
– Делкъал тIаьхье ма ю вайна… малхбузу хан ю-кх, де дан а ма дац хIинца, виро хи маллал бен…
ТIоьрмиг кечбан вуьйлира со, юха сихха чуьра араиккхира.
ДIахьаьдира ишкол йолчу.
Сан класс гуш а яцара.
– Ва кIант, хьо мичахь ву! – мохь белира директоре, – Iуьйранна дуьйна и бераш… шозза даьхкича, хьо чохь а воцуш, хьуьнах даха говр а кечйина…
– Со дIавоьдуш ву… йиш яц сан…
– Мича воьду хьо! И хIун къамел ду…
– Иштта къамел ду-кх…
– Шо юккъе даьллачу хенахь… шина шарахь Iийна со, хьехархо а воцуш…
– Итт шарахь Iийнехь а…
– Да хьакхийца валла, ца воьду-кх, цкъа ас районе охьа а вахна…
– Да а, нана а хьакхийца далла, воьду-кх со-м!
– Хьайн Делан дуьхьа, Джабраил, ма дийца хьаштдоцург…
– Хьаштдоцург дац иза…
– Отпуск… ас отпуск ло-кха хьуна, больнични… цхьана баттахь, ши бутт а…
– Цхьа отпуск а ца оьшу…
– Вай, ахь хIун дуьйцу, хьо лартIехь…
– Дукха чIогIа лартIехь ву…
– Сан да… сан да ваханчу эхартор, ас министерстве… хьан диплом лишить де аьлла…
– И диплом а хьуна ду-кх хьуна!
– Ас просвещени… Маскох… тешнабехк ма бу ахь беш берг, берашна а, су…
– Цхьа а тешнабехк бац, хьан Iодика…
– Со лолда хьан, Джабраил!
– ОстопируллахI, дуйнаш… хьо вала луучу кийрахь зу ехкийла, – ас неI тIетуьйхира.
Зулай гира, математика хьоьхушъерг.
– Зулай Саидовна, со дIаваха везаш ву… кхузара, сан берашна: Iалвиний, Мусаний, Лечиний, Кулсамний, Хединий кхааннаш ма хIиттаделахь, уьш…
– Хьо хIунда… кхин хIума-м…
– Дац… болх, цхьа болх карийна суна…
– Ирс-яI, кху хотталара дIаваха йиш йолчун!
– Ас аьллачух кхийтирий хьо, царна кхааннаш…
– Между прочим, твоя Кулсам сегодня мне нагрубила… Целый день во дворе, ас класса чу йола аьлча: «Я жду Джабраила», – бохуш…
– Дика йоI ю хьуна иза, Зулай Саидовна…
– Конечно, дика йоI! Молодой преподаватель, и глазки открылись…
– Ма, иштта… цхьа бер…
– Ладно, ладно! Мегар ду, но только из-за уважения…
Арахь ло догIура, хIун хан ю а ца къаьсташ, я де ду, я суьйре.
Суна де-буьйса бен а дацара, цкъа кхузара дIаваьлчхьана.
__________________

– ДIа муха воьду хьо, кхин хIума-м цIахь… хабар…
– Цхьа хIума а дац, баба, дуьххьалдIа са акхадалар бен, – элира ас, вела а луш, я велавала гIуртуш санна.
– Суьйре ма ю вайна… машен а… и ахтобус… нах ца хилча…
– Карор ю цхьаъ, баба, ирс дайначохь бал тайна а…
ХIумнаш гулъян вуьйлира со, – уьш дукха яра, йиссал дукха.
Ас ши коч схьаийцира, Лермонтовн киншка а, поэма а ца йицйира, «Акха дог» цIе йолуш йолу.
Бабина маракхийтира со, итт туьман кехат а луш.
– Собар, собар… соьга ведар, хих дуьззина ведар хIоттадайталахь… охьахаал.
Со охьахиира.
Йоккхачу стага шабарш дира, куьйган пIелгаш а хуьйцуш.
– ХIахI, хIинца гIуо хьайна, Делий, Делан элчий, маликийн орций ду-кх хьоьца, – элира цо, юьстах а соцуш.
Кхин цкъа а цунна мара а кхетта, со араваьлча, Iаржлуш яра.
Ло а догIура. Ло бухахь а дара доккха.
Сихха юьртах велира со, ма-ваххало сиха, юрт лаха чохь а юьсуш.
И юрт иштта Iуьллуш а яра, лакхара охьа гойла а долуш.
Некъ а цигахула богIура.
Социйла а циггахь яра, ахтобусан социйла.
Социйлехь цхьа а вацара, я хир ала меттиг а.
Аннех йина хьоьжийла яра, ши-кхо уй, биъ бIогIам, тIехь масех шипар а йолуш.
Цхьа у раз а даьлла гора, юккъерчу цхьана хьостамо лаьцна.
Стогар а бара б1огIам тIехь, мекха буьзначу аьчган хIазарна юккъехь, «цIа-а-къ-цIий-йкъ» деш, дIаса а лесташ.
Ло догIура. Ло даккхийра догIура. Ло къегара юкъ-юкъера, хьо дIасаваьлча, мерца а мерцаш. Ло стогарца ловзура, я стогаран серлонца, дукъ тIера схьа мох а хьоькхуш.
Сих-сиха гу аьначу волура со, юьртехьа охьа бIаьрг тоха, машен-хIума ю-яц хьажа.
Машен яцара, юрт яра, ерриг цхьа горгъелла Iуьллуш. ЦIенош а дара, корашца можа серло а лацаелла.
Суо чохь Iийна цIа гира суна, юха… юха Седа… «Седа а кхин гур яц-кх… иза стенга… едда хир ю-кх, иза иштта ма йодура, цхьа хала хилча, шена хала… Цунна хIунда… хала цунна…»
Со юха а охьаволура, социйле, некъ ларбан.
Со дIасалелла лараш яра, дийнна юрт лелча санна… Маликица… Муха цуьнца… ахI, мелIун…
Цхьа а машен яцара гуш, ахтобус а, трактор а.
Пхиъ делира, юха – ялх.
ВорхIалгIа сахьт доладелча, гIаш ваха ойла сецира сан, ткъа чаккхарма некъ бахьа.
Дикка вахча, пхеа сохьтехь я ялх, шийтта далале-м кхочур ву – Нажин-Юрт гена ма яц, тIаккха цигара такси а лаьцна, цхьаьнга эр ду-кх, хьаьнгга аьлла а.
Хечийн когаш хьала а дина, шарф а нисйина, тIаьххьара дIа юьртехьа бIаьрг а кхарстош, схьавирзича, цхьа серло гира суна, бIаьрзечу стеган Iаса санна, некъаца схьаетталуш.
Дог деттадала доладелира, Маликина тIекхаьчча санна.
Накха готта бара, садеIа.
СадеIар ца тоьара.
Ахтобусо гуо баьккхира, юха охьаяха нис а луш.
Чуьра адам ца гора – чохь Iаьржа яра.
Со дIа тIеволавелира, неIарна тIе, улло дIа.
Юха неIарш еллаелча – хан елира, стаг а ца гуш, – Седа хIоьттира дуьхьал схьа, ламеш тIехь, неIаршца.
– Седа, хьо… хьо муха… Со дIавоьду… Iодика… кхин юха…
Охьаелира, цхьацца ког а боккхуш, соьга хьоьжуш, сан юьхь тIе, сан юьхь тIера бIаьрг ца боккхуш.
Юха со, ас, дIа а воьрзуш, ахтобусехьа ког левзича…
– Иза маре яхна… – букъ тIехьара, букъ тIе сан, цхьа юткъа хIума, ира хIума, сан дог а, пах а, са а лоцуш, цхьа шийла хIума, ша санна, шийла.
– Муха, маре… маре хьаьнга,.. – схьавоьрзуш, лацалуш, бIаьрса довш, бIарзлуш.
Ахтобусан цIогIа, юха цкъа а, шозза а, кхузза а, гуттар а иштта декча санна, декаш санна, долуш санна.
– Руслане… пхи де ду…
– Муха… цуьнга муха… маца… пхи де муха… соьга…
Схьахьаьжира, кхардамца санна, цаяшаре, дегабаамца, шен дагахь, къайлахь болчу.
Иза бухара схьахьаьжира, бIаьрнегIарш жимма тIе а даьхьна, цергаш а гуш, балдаш а, тIекъовлаза, жимма делладелла.
– Накъост, хьо дIавогIуш ву я вац! – неIарш чIогIа тIекхийтира.
Ахтобус дIаяхара, лайн чимех хIур а гIаттош.
ЙоI цкъа соьга схьахьаьжира, дIайирзира, меллаша дIа.
Суна букъ гира, месаш, меттахъхьоь адам, дIашершаш, шершаш санна, гена долуш, генна дIа.
Суна суо а гира иштта лаьтташ, тIаьхьа а хьоьжуш, цунна тIаьхьа.
Чиркх лестара, «цгIар-цгIир» деш, лайн чимаш а оьгура, полларчий санна, уьдуш, дIасахьийзаш, жIуга еш.
Иза геннахь сацаелира, соьгахьа схьа а ца йоьрзуш, гIар-татане хьоьжуш санна, ладоьгIуш санна, хезаш санна.
Схьайирзира цхьана белшашца, корта генна гара а боккхуш.
Юха ерриг а схьахьаьжира, нийсса дуьхьал, дуьхьал а йоьрзуш.
Iадда лаьттара, схьа а хьоьжуш.
Со а хьаьжира цуьнга дIа.
Лайн чимаш кIайн оьгура.
Серло а яра чиркхан кIайн.
КIайн дерриг а дуьне дара, сан са а цхьаьна, ойла а.
Хан сецнера, зама а хаьдда; лайн чимаш деттера, хIаваэхь сецна сурт санна.
Юха шо даьлча, шераш, пхи шо даьлча, вуьрхIитта шо, ло иштта дIадоладелира, полларчий санна, уьдуш.
ЙоI гIийлла охьайолаелира, соьгахьа охьа, суна тIе, цигара дуьйна бIаьра хьоьжуш, сан бIаьргашка, хьажаре сан.
БIе дийнахь, бIе шарахь, бIе эзар шо туьлуш, абадехь кхечира схьа, хих дуьззина бIаьргаш а дохьуш, суйнаш санна, хьажар а кхерсташ, логехь кIайн пха а кхийсалуш, юха кIайн Iаь, четара кIайн.
ТIекхечира, нийсса тIе, саца а луш, ийза а луш.
Хиш бIаьргех бухдуьйлура, схьаIийдалора, дешара.
Балда лецира, бухара балда, кIайчу цергашца цIен дууш.
– ДIадахийтахь… дIадахийтахь вайшиъ,.. – куьг генна схьакховдийра, аьрру куьг, пхьуьйшара схьа, сан куьйге, тIоьрмиг тIе, ас буйнахь кхазочу.
ТIоьрмиган га схьалецира.
ДIайирзира, тIоьрмиг а эцна.
Ког баьккхира, кхин цхьаъ, тIаккха пхи-ялх, юха-масех.
Лараш яра, цхьа лараш, букъ тIехь кхозу можа месаш, месаш тIехь полларчий, кIайн тIемашца детталуш.
Цо левззинчу ког а ловзуш, цуьнан лора тIе, лораца цуьнан – шина адаман цхьа лар яр-кх я шина деган – цхьа гIайгIа…
– Меллаша гIуохьа,.. – сан шабарш, садеIар, доIа сан.
– Кхин муха… муха меллаша… – схьахьаьжира, ехха схьа, хIара дуьне карчош санна, цхьана генарчу геналлера, шен даг чуьра, шерашкара…
Суна юьхь гира, бIаьргаш цуьнан, цкъоцкъамашлахь лайн чимаш, ларамза санна, дедда балда, гIенах бер делалуш санна…
ТIаккха тIадам, цхьа тIадам, оццул долчу бIаьргашкара, хIордаш чуьра, стиглара охьа, цхьа ирсе, бовха тIадам… ДIога бухахь, лай кIелахь, хьоькхнашца Iуьллу кIайн юрт, корашкахь цхьацца серло, жIаьлийн «гIалх», тийналла… Юха – буьйса а, дато буьйса, эккха кечъелла къоралла цхьа, и йоI а юха, нехан йоI, хьуна улохь, улохь лаьтта, Iаь етталуш, йовха Iаь, гIура яшош, хиш хьодуш, лаьттара хьала зIийдигаш, бецан патарш, зезагаш, бIаьстенца туху ал заза…
– Суна… суна хьо… – «гIагI» аьлла, мохь балар, охьаелхар, охьаIанар, – суна хьо… веза ма веза… сайна ма веза… сайнна,.. – ша лаьттачохь охьагорглуш, охьахебаш, охьахьодуш...
ЭхI, дуьне, зама-кх хьо! Хьо мIаьрго а мичахь йовр-кх, хIара буьйса а, бIаьрхиш а эцна, лайн чимаш а, лараш а цхьаьна… Ма тара-кх цкъа юхаеъча, цкъа мукъне а, дуьххьала цкъа, цкъа схьаган, схьахаза цкъа, цкъа мохь ала, вицвала, цкъа дита-кх хIара дуьне а, кхин цкъа а цуьнца, юха кхин цкъа а… Ма хала буьйса, хала буьйса… сан шераш, бIаьрхиш хьан… юха цхьа аз а, аьзнаш а цхьа: «Sorry» on all languages of the world…» – хIунда, соьга хIунда… кху буьйсанна: «Суна… суна хьо… веза ма веза… сайна ма веза… сайнна…» – кху буьйсанна… цхьаъ бен йоцчу… кху даточу буьйсанна хIунда!?

P. S.
– Со хIетахь, хьо гичхьана, со хIетахь леш ма яра, хьоьга хIума дIа а ца алалуш… сахиллалц, буьйсанна… дагадогIий хьуна цкъа…
– ДогIу, Iахар, догIу, суна дерриг а дага ма догIу, хьан хилла цхьа баьццара кофта, чкъург хьийзина месаш, юьхь кагъелла кIайн церг а хьан, меран тIоман аьрро га, цу тIе боьжна Iаьржа… тIадам… иза, и тIадам… иза стенга…
– Ас дIабаккхийтина-кх! Массарна а хуур ма дара, ахь вайшиъ яздойла… Суна хьо сайнна ма веза, цхьанна а цкъа а дIа а ца луш…
– Ма дегала хIума ю-кх хьо…
– Ю-кх со!
– Дакъа дижа хьан…
– Дижийтахь! Хьо лелар ву-кх тIаккха иштта, хьайн Iахар а боцуш цхьаьна…

ЭхI, маржа, и буьйса-кх, хан хенах тилла зама! Жоьжахатара хьаьдда алу, самах гина ялсамани а… Ма тара-кх цкъа юхаеъча, цкъа мукъне а, цкъа бIаьрг тоха… Маржа яI-кха, юха а – маржа, мичахь яй-кха и мIаьрго а, хьан бIаьрхиш, нуьре буьйса, сан Iаьрше-тIома са а… «Суна къинтIера, къинтIера суна»… ЭхI, ца оьшу, ма хьедехьа, дIадахнарг – дIа ма даьлла…

…ДIагIон дерг дIахеца кийча
Хилар а бу-кха цхьа кечам, –
«Хьо марша гIойла-кха!» – аьлла,
ДIадоьдург дIахьажо Iаьмма…

ХIаъ, иштта… иштта хир-кх иза… дитахь иштта, дIадитахь ………………

I986-2003 шш., декабрь.

Dodam
14.09.2011, 09:48
Додама ) хьан дог санна ц1ена ирсе дахар хуьлийла хьан ))
Дала Шен доьхьа лорийла хьан массо 1амал,
Дала къобала дойла хьан массо нийат,
сан хьомсара йиша..)
Ма хаза а хетийта ахь суна гучуяьлла!)

Aby Imran
14.09.2011, 13:14
Додама ) хьан дог санна ц1ена ирсе дахар хуьлийла хьан ))
Дала Шен доьхьа лорийла хьан массо 1амал,
Дала къобала дойла хьан массо нийат
АМИН шу доь1аншн!)


"Иза бегаш ма бацар.." (чаккхе)
вроде бы Додоамс чаккхе еше в прошлом году чукхоьссан ма яр х1окх теми чохь, или мне память изменяет? или ето было на другом форуме, не помню точно)

Aby Imran
14.09.2011, 13:28
Это же была не шутка
Муса Бексултанов



... Нет, друзья, это была не шутка, совсем не шутка: тебе всего двадцать три, у тебя в кармане диплом об окончании университета, и твои волосы треплет ласковый ветер, а она ими восхищается...

- У тебя красивые волосы, - говорила она, откидывая голову назад и улыбаясь. Это было в минуты особо хорошего настроения, когда в течение дня я в десятый раз признавался ей в любви....

А волосы и без ее комплиментов были красивы. И как же им не быть таковыми, когда на протяжении всех пяти, вернее, последних трех лет, я ничем другим не занимался, кроме как перелистывая журнал "Мода", отыскивая в нем самые красивые мужские прически. А когда находил, становился перед зеркалом и сам себе говорил: "Эх, Джабраил, какой же ты все-таки парень! Да и девушку твою не в чем упрекнуть, только вот нос у нас с тобой чуточку кривой!" И это была правда: нос и сегодня такой же кривой, как и раньше.

Только у одного парня была прическа лучше, чем у меня, или мне так казалось. Тот парень шел двумя курсами старше, кажется, его звали Леча. Это был бесшабашный, гордый молодой человек, может, даже более бесшабашный, чем я сам. Кстати, у него и сегодня такая же прическа, как в те годы, только сейчас она слегка тронута сединой.

Я его часто вижу в телепередачах читающим свои стихи:

Где ты, где ты сейчас,
Некогда восхищавшаяся мной? (1)

"Ушли они, молодой человек, - говорю я в таких случаях, -все они, нахваливавшие наши с тобой волосы, ушли, чтобы теребить руками волосы других. Лучше отправляйся домой и посвяти стихи жене:

Как прекрасна, как хороша ты,
Что было бы со мной, если бы не ты!

И в благодарность она будет готовить тебе вкусные обеды, и ее не будет волновать, правду ли ты говоришь или лукавишь, как не волнует молния, сверкнувшая далеко в горах".

В тот день, когда я стоял, преисполненный гордости за самого себя, с дипломом в кармане, а мои волосы трепал ветер, нас на целых три года распределяли на работу.

Я не особо переживал по этому поводу, потому что директор нашей школы прислал на имя декана пространное письмо с просьбой направить меня в родное село.

Но меня немного тревожило то, что Малика остается в городе. Кругом было столько смазливых, как девушки, парней, почти наравне с кокетками пользовавшихся косметикой, слова этих "красавцев" слетали с кончика языка, и еще с детской колыбельки начиналась их будущая карьера.

Один из них жил со мной в комнате и по-настоящему меня злил, днем и ночью пользуясь пудрой и кремами и подолгу простаивая перед зеркалом, как будто это была его собственность. Из-за этой его привычки до меня редко доходила очередь, чтобы хоть мельком полюбоваться на свой "автопортрет".

Видели бы вы походку этого парня: он словно боялся уронить бокал. Какое-то бесполое существо. О его принадлежности к мужскому полу говорила только скудная растительность на лице. Иногда мне в голову приходила крамольная мысль: хо лось предложить ему повернуться спиной ко мне, а потом, надавав пинков и не позволив опомниться, загнать его в здание университета.

Но удивляло то, что это ничтожество всегда сопровождала стройная, ладная, как голубка, девушка. Прислушаешься порой! и слышишь от нее: "Ведь он так красив!"

А что он совсем не мужчина, по-моему, девушкам даже нравилось - вот такая вот пошла мода.

По правде сказать, им с таким было проще: захотят пригласят его, надоест - отправят восвояси. Он, как одна из принадлежностей женской сумочки: расческа, зеркальце или помада, которые у дамы всегда при себе. Если мужчина имеет честь, достоинство, совесть, то нынче он в общественной жизни приравненный к преступнику, он словно изгой, и взгляд на него бросают косой, как на волка, и глаза от него отводят, словно боясь; встретиться взглядом. Иногда, бывает, что и прозвищами его; одаривают, например, такими: Хутор, Колхоз или Старик.

Стоя в кругу друзей, я обратил внимание, что Малика направилась в мою сторону. Она шла своей обычной походкой, всегда заставлявшей мое сердце биться как-то особенно.

Мне трудно описать эту походку - не нахожу слов. Одно скажу: она была необыкновенно красива. А сейчас напомнила мне цыганку, которая, не в силах совладать со своей страстью, выплескивала ее в танце. Бывало, лежа на кровати в своей комнате в общежитии, я чутко прислушивался к шагам проходящих по длинному коридору девушек, пытаясь угадать среди прочих ее походку. Она редко приходила в общежитие, но иногда мне удавалось заметить ее, если, конечно, понаблюдать за происходящим в коридоре, немного приоткрыв дверь.

Я много раз спорил с друзьями на бутылку коньяка и всегда выигрывал пари, безошибочно угадывая походку Малики.

И улыбалась она так же заразительно, откидывая голову назад и обнажая все зубы разом...

- Джабраил, подойди, пожалуйста, - сказала Малика, остановившись неподалеку и сцепив руки: она любила "ломать" пальцы. У меня всегда дух захватывало, когда она с силой сжимала руки, выгибая пальцы с глухим, коротким хрустом.

- Что случилось? - спрашиваю я, подходя к ней вразвалочку: я был уверен, что она любит меня так же, как я ее. Оказывается, когда у тебя есть любимая, сердце всегда переполнено гордостью, словно у молодого, необъезженного жеребца.

- Знаешь... Лолиту... ее направили в какой-то хутор в Ножай-Юрте... Она плачет ...

Мне так жаль ее... Если бы ты ...Если бы ты поехал туда... а она - в ваше село ...

Я все понял: Лолита - подруга Малики, а я ухаживаю за Маликой, поэтому я, соответственно, должен отправиться в Ножай-Юрт.

Я считал себя джентльменом и, конечно, согласился поехать туда, уступив свое место Лолите, хотя никогда не бывал в Но-жай-Юрте.

- Тебе там понравится, - сказала мне Малика, когда мы втроем вышли на улицу. - Там живет этот... ну, о котором ты так часто говоришь... Он написал: "Ты нежным взглядом красивых глаз ласкаешь..." - это его стихи, помнишь?

- Ты об Абузаре? - спрашиваю я. - Да, он там живет. И я не поменял бы его на твоих Челентано, Демиса, на джаз-рок, если бы на моих весах оказался бы он один против всех твоих кумиров!

- Ну, вот и хорошо... Ты ведь тоже мнишь себя Байроном, написав три стихотворения...

- Разве мне до этого? - говорю я, раскидывая руки. - Я же не могу быть и Байроном, и Д'Артаньяном, и Ромео в одном лице. Разве я не прав, Лолита?

- Конечно, прав...

- Выходит, я виновата...

- Вовсе не ты, а твоя мать! - говорю я.

- Перестань сейчас же, иначе я обижусь! - Малика рассмеялась, бросив на меня взгляд своих больших глаз.

- Давай уйдем вместе, - сказал я ей, всей душой желая остаться с ней наедине, чтобы не было рядом ни нашей группы, ни курса, ни университета в целом.

Я всегда так говорил, когда хотелось общаться с ней поде лгу, обсуждая пустые, ничего не значащие, совсем меня не интересующие, совершенно нереальные, запредельные темы.

- Лолита, мы пойдем... Ты ведь больше не будешь плакать. Ты довольна? Ведь так лучше, верно? - Малика задержалась, улыбаясь Лолите и часто-часто хлопая ресницами.

Когда Малика, склонив голову набок, произносила: "...ведь так лучше, верно?" - мое сердце трепетало, как птица в силках. При этом она нежно улыбалась, подняв иссиня-черные брови и сжигая мое сердце, сжавшееся в маленький комочек.

Она прекрасно осознавала свою необыкновенную красе в подобные минуты, знала, что она любима и что никто не сможет ее заменить.


Эти слова она произносила в минуты радости или когда едва задевала какая-то легкая печаль, пытаясь успокоить тебя подбодрить, при этом заставляя еще больше любить ее.

Эти слова потом долго жили со мной, посещая мои сны в виде изменчивой радуги, меняясь, кружась, еле слышные издалека.

Ее смех тоже доносился, словно издали, и в памяти оставались нежные, упругие губы и белоснежные зубы. Эти ее слова, рождавшиеся в неистовстве чувств, одно мучительнее другое уносили меня в небытие. Сам не знаю, как такое могло быть.

Мы ушли вместе.

Когда мы с Маликой шли по городу, мне весь мир казался сотворенным из необыкновенных красок, где перемешались зелено-синий или светло-бордовый цвета. Мне тогда казалось, что эти цвета созданы только для меня одного.

Глаза у Малики были небесно-голубыми. "Глаза косули!" - говорил я, когда видел их блеск.

- Ты почему-то молчишь... Сегодня как-то грустно, правда?.. - произнесла она. - Или ты сочиняешь стихи... Поэты долго не живут. Сколько прожил твой Байрон?

- Байрон? Он прожил тридцать шесть лет...

- Ой, чтобы прожить столько, тебе осталось еще тринадцать лет.

- Нет, всего четыре года, если сравнить с Лермонтовым, или два года, если сравнить с Китсом, - говорю я, словно мое творчество ничуть не ниже перечисленных авторов.

- А мне кажется, что твоя смерть еще далеко, - говорит Малика, - как невестке - смерть плохой свекрови, - она прикусывает губу, чтобы не рассмеяться.

- Нет! - говорю я. - Через шесть лет грудью вперед я брошусь вниз с высокого обрыва, оставив на маленьком клочке бумаги несколько предсмертных слов: "Я не хотел бы, чтобы недостойные люди сплетничали над моей дикой могилой". Тогда журналисты со всего света соберутся перед маленькими воротами нашего небольшого домика, стоящего посреди зеленой лужайки. Ты ни к кому не будешь выходить. А они, обвешанные фотоаппаратами и микрофонами, проведут много голодных ночей, расположившись на траве в нашем саду. На четвертый день на закате солнца в траурных одеждах издалека появишься ты. Медленно приблизишься к старой груше в нашем саду и сядешь на дубовую скамейку, устремив свой грустно-горделивый взор в сторону ярко-алого вечернего горизонта. К тебе обратятся с просьбой принять журналистов. Ты в знак согласия медленно опустишь глаза. Вскоре твои большие голубые глаза будут печально смотреть со страниц газет, журналов, с телеэкранов. В своем интервью ты скажешь: "Он очень любил жизнь, любил людей, но больше всех он любил меня..."

- Да не скажу я этого никогда! Ой, перестань... А я на самом деле иду и слушаю тебя... Прекрати!..

Я смеюсь. Я всегда смеялся, подтрунивая над ней, вводя в заблуждение. Иногда делал вид, что мы с ней расстаемся. Она по-настоящему обижалась, а я начинал смеяться.

Я часто доводил ее до слез. Мне нравилась картина, когда рядом со мной шла девушка, из ее широко раскрытых, больших голубых глаз время от времени падали крупные капли слез. И тогда душа моя начинала метаться, неистово рваться в безграничную даль.

Наблюдая эту картину, я приходил к мысли, что мы оба дул маем одинаково и стремимся к одному и тому же.

В эти минуты мне было мало одного воодушевления, одной планеты, одной любви!

Я жалел всех девушек, даже тех, кому я был безразличен. Мне почему-то казалось, что никто не способен понять их лучше меня. "Эта жизнь дана только для счастья, для одного счастья, - казалось мне, - человек заслуживает жалости, если не поймет этого. Как мало времени отпущено ему! Это ведь насмешка над ним, когда в коротком промежутке во время смены дня и ночи он обязан понять все. А как поступить с сердцем, с душой, с мыслями, с глазами?"

- Как мне поступить с моим сердцем? - спросил я у Малики.

- А? С сердцем... Надо вытащить и отпустить...

- Давай отпустим вместе! - сказал я.

- Не знаю даже... Надо у мамы спросить... - она рассмеялась.

"Ох, проклятье, проклятье! Как трудно с кокетливой девуця кой, трудно выносить ее игривость, трудно смотреть на нее!"

Иногда я откровенно играл. Уперев в бока руки, слегка деланно покашливая, я говорил: "Так, хьенех (2) ? Ты должна выйти за меня", - начинал я в шутку свататься к ней. А она, подыгрывая мне, опускала глаза и медленно водила носком по земле: "Не знаю, надо у мамы спросить". Затем мы звонко смеялись.

Люди смотрели вслед. А нам было все равно, да, в то время нас мало заботили окружающие, мало заботило богатство, деньги, вся планета и даже сама жизнь - все было связано с молодостью, вся жизнь была связана с ней.

- Малика, ну почему ты остаешься в этом городе? Брось его, уедем вместе в Ножай-Юрт, оставляя гору за горой, минуя один горный хребет за другим.

Вокруг меня горы,
Среди гор стою я.
Передайте любимому,
Чтоб забрал меня, -

как поется в этой прекрасной песне. Давай, совьем в этих горах свое гнездо, чтобы выращивать в нем птенцов! - сказал я, наблюдая за устремившимся к закату солнцем.

- О чем ты говоришь?! Папа с трудом договорился... Мне же в школе дали восемь часов! - она устремила брови вверх, словно говоря: "Это действительно так!"

- Да-а, - сказал я, - ты посмотри, она собирается трудиться!

- Конечно, собираюсь, - сказала она, кивая головой, - я тоже патриотка!

- На самом деле?! - сказал я.

- Да, - ответила она.

- Давай, я прочту тебе одно стихотворение, - предложил я тогда, неожиданно

разволновавшись.

- Прочти, - она посмотрела мне в глаза.

Я начал:

Мать до утра ругала дочь,
Мать до утра ее упрекала,
А на дворе плакали осенние дожди,
Кажется, и они не жалели ее.
Туман схоронил погасшие звезды
И одинокого уличного музыканта...
Как ничтожно то, что кажется людям,
Что кажется матери, что случилось в селе...
Как этого мало для большого сердца,
Впервые поверившего в счастье свое!
Для сердца, стремящегося наружу,
Готового вырвать из себя слезный крик,
Сил не имея более терпеть:
"Белый конь виноват во всем, мама!
Ведь ржет он всю ночь до утра!" (3)

- Это не ты написал?

- Нет, это написал другой, увидевший горящие огнем глаза юной девушки... Ей, наверное, было не больше семнадцати... Как тебе? Ты увидела, как она со слезами, с трудом сдерживая дыхание, потеряв сон и покой, забыв обо всем на свете, торопится к счастью... Ты услышала, как на рассвете среди росных трав ржут белые кони?

- Я ничего не заметила...

- Ты все это видела... Только забыла. Неужели не помнишь,как несколько лет назад, не в силах уснуть, ты плакала на рассвете, стоя у своего окна, как ты кусала губы, как дрожал твой подбородок? Неужели не помнишь, как в небе ржал белый конь? На нем не было ни уздечки, ни седла. Всадник, сидевший на том коне, издалека смотрел на тебя... А потом ты сладко уснула и видела прекрасные сны... Это был я... Это я пришел к тебе на помощь, когда тревожные мысли рождали в твоем воображении удивительные тени... Вспомни: ночь, луна, ржание белого коня... Так видела ли ты, как на рассвете, среди росных трав ржут белые кони, а?

- Не видела... Почему они ржут на рассвете?

Я промолчал. Мне было немного трудно. Да и как не быть если мне предстояло оставить девушку, в последние несколько лет полностью овладевшую моими мыслями, и уехать в какую-то Тмутаракань.

- Остановись, остановись и взгляни на меня! Почему мы должны расстаться? Когда в ближайшую ночь с воскресенья на понедельник под вашими окнами в нетерпении заржет скакун, мы, несомненно, будем там...

- Так просто? Не спросив у мамы?..

- Оставь маму, - говорю я, - мама живет с мужем...

- Джабраил, ты, наверное, шутишь...

- Какие шутки! Ведь мы когда-то должны прийти к этому, или я должен крутиться здесь в ожидании, пока ты станешь профессоршей?

- Ой, о чем ты говоришь, ты не представляешь, с каким трудом я стала членом

Комитета комсомола... Руслан так хлопотал... Мне же карьеру...

- Какая карьера? Какой Руслан? Это ты о том моднике с экфака, который, обесцветив несколько прядей на голове, ходит, кривляется, словно девчонка?!

- Ну, Джабраил, не говори так... Он хороший парень... Он... Он в одном доме со мной...

-Да ладно, оставим его, хорошего... плохого... Ты выйдешь или нет?

- Джабраил, так не бывает... безо всякой подготовки... без работы, без жилья...

- У нас много жилья на том зеленом хуторе, мама доит трех коров, отец держит с десяток овец, и во дворе у нас множество кур, среди которых важно расхаживает петух с красным гребешком...

- Ну, это царское богатство, а мы-то люди скромные, - попыталась она перевести разговор в шутку. - Нам-то понадобится всего лишь какая-то квартирка, "Волга", что-то вроде дачи и зарплата в каких-то шестьсот рублей.

- Ты еще и пенсию добавь... персональную!

- Джабраил, сегодня мы не будем руг... мы же рас... расстаемся... вернее, как бы сказать... давай попозже поговорим об этом, ты сначала поезжай... в этот...

Ножай-Юрт. Сейчас... сейчас мне как-то тяжело тебе что-то говорить... Мы же, как одна семья, как брат с сестрой, жили...

- Вот о семье я и говорю, о семье, которую мы должны создать...

- Давай сейчас куда-нибудь уйдем... Мороженое... Давай присядем где-нибудь, - взмолилась она, старательно отводя глаза.

Во всем Грозном мы не нашли места, чтобы посидеть наедине: куда бы мы ни пошли, везде были люди, неторопливо попивающие пиво и галдящие, словно на базаре. Мы долго бродили по улицам города, отыскивая узкие тенистые улочки.

- Ладно! Ничего не выйдет! - сказал я, когда она вдруг заторопилась домой. - Пока я не передам тебе в руки корзину, полную роз.

- Не покупай две, как в прошлый раз, - она с издевкой по смотрела мне в глаза, - или одну купи, или три...

- Я могу купить тридцать три, - сказал я, - или триста шестьсот тринадцать!

Корзину цветов я не нашел, но цветы в продаже были. Ей понравились черные розы.

- Двадцать три, - сказал я, опуская руку в карман и нащупывая деньги. У меня возникли сомнения...

Я принял завернутую в целлофан охапку цветов, вручил их Малике, и тотчас, отвернувшись, снял с пальца золотую печатку. "Тсс-с! - произнес я, делая знак цветочнице, и вполголоса: - К утру, завтра". Она меня поняла.

- Спасибо, милок, - крикнула нам вслед, - дай Бог вам счастья!

- Эх, теперь я не могу уйти, не вручив пожелавшей тебе счастья хотя бы один цветок.

Я вытащил из ведра цветочницы еще одну розу и сказал:

- Это вам.

С этими словами я быстро всучил ей червонец и отошел.

- Ой, что вы... ну, ну, будьте счастливы. Дай Бог вам всего...

- И вам тоже, мать! Ну, как вам невеста? - спросил я, взглянув на Малику.

- Мне... Мне люба, парень, - покраснела женщина.

- Мед бы вашими устами, мать, мед бы! - помахал я рукой женщине, стоявшей в растерянности, словно в воспоминаниях.

- Там, где ты появляешься, всегда... всегда ты поднимаешь шум... если рядом окажется кто-то из моих близких...

- Более близкий, чем ты мне?

- Прекрати сейчас же...

***

Я сразу отправился домой, даже не стал забирать утром свой перстень: оставил его на счастье, как сказала та женщина с цветами, на наше будущее счастье...

До моего отъезда в Ножай-Юрт мы с Маликой виделись еще дважды. Во время второй нашей встречи ее с балкона окликнула мать и велела идти домой. Мне кажется, будущая теща была не очень довольна своим сельским зятем.

Да и я не обременял себя любовью к ней, кассирше аэрофлота, берущей у пассажиров копеечные взятки за билеты.

***

Aby Imran
14.09.2011, 13:31
Когда с сумкой через плечо я остановился перед зданием районе Ножай-Юрта, я увидел разбитного мужчину, сидящего за рулем трехколесного мотоцикла.

- Ты случайно не Эскиев? - крикнул он мне издалека.

Когда понял, что это я, широко жестикулируя, проговорил:

- Целую неделю я тебя здесь жду, ежедневно по двадцать километров езжу туда и обратно... Давай, иди скорей, расписывайся в своих бумагах, и уедем отсюда, пока хозмаг не закрыли.

Чиркнув спичкой, закурил сигарету, газанув на месте, рванул мотоцикл в сторону магазина, купил в ларьке у хозмага бочонок керосина. Оказывается, в селе не было света - какой-то тракторист наехал на электрической столб.

Эту ночь я провел у Сайпуддина - так звали моего нового знакомого, он же был директором школы, в которой мне предстояло работать.

Когда после трехчасовых тщетных уговоров выпить с ним водки, мне, наконец, удалось заснуть, я снова оказался в университетском корпусе сидящим рядом с Маликой.

Утром я был очень удивлен, поняв, что нахожусь у чужих людей.

Школа, где мне предстояло работать, была восьмилетней, она была ограждена деревянным забором. Само село было очень красивое, располагалось оно посреди леса.

В селе было, примерно, около ста домов.

Сайпуддин определил меня в дом к одной старушке, предварительно договорившись о ежемесячной плате в пятьдесят рублей.

Вместе со старушкой жила девочка-подросток, ее внучка, как потом я узнал, дочка ее дочери - у старушки не было сына.

В доме были две небольшие комнатушки и коридор. Из коридора дверь вела в комнату старушки, а из нее - уже в мою комнату. Одним словом, условия были незавидные: если один раз войдешь к себе в комнату, больше оттуда и не высовывайся.

Печка была одна, и она располагалась в комнате хозяйки. Моя комната обогревалась той же печкой.

Когда утром я отправился на работу, мне показалось, что все люди смотрят только на меня.

- Добрый день! - здоровались, останавливаясь и уступая мне дорогу.

Люди здесь были очень отзывчивые. Они были лишены всяких городских штучек, все в них было искренне и открыто. Жили они по своим, сохранившимся от дедов традициям, например, у родника каждый вечер собирались девушки. Там было несколько девушек, на которых можно было обратить внимание. К ним приезжали молодые люди на двухколесных мотоциклах. Мотоциклы были по-особому украшены: рисунки разных цветов, совершенно немыслимые украшения в виде фонарей и разных безделушек. Большинство парней носили фуражки особого покроя, иногда можно было встретить молодого человека в шляпе.

Они обычно собирались у родника, и парень, сидя на мотоцикле, упирался ногами в землю, а в зубах неизменно держа сигарету.

Каждый, кто проходил мимо такой парочки, обязательно произносил: "Да будет между вами согласие!"

Парень приподнимался: "Пусть Всевышний будет доволен тобой!" - и чуть смущенно улыбался.

Молодые люди некоторое время очень недружелюбно косились в мою сторону, словно я специально приехал сюда из-за девушек и могу составить им конкуренцию. Им не нравились мои волосы, которые почему-то все замечали: длинные, доходившие мне до плеч. Но, наконец, успокоились, пытались завести со мной дружбу, рассказывали о своих чувствах, бывало, вызывались выступить в качестве сватов, предлагая познакомить с той или иной девушкой.

А один парень по-настоящему надоел мне, почти каждый день появляясь в школе.

- Вызови, пожалуйста, девушку, - говорил он, - скажи, что Салман пришел, она сама поймет.

Но девушка не выходила. Когда он пришел в очередной, третий раз, я решил побеседовать с ним. Помню, я тогда сказал ему: "Я тебя очень хорошо понимаю,

Салман, но ты как-то должен решить эту проблему: или дай ей учиться, или, отлучив от школы, женись".

А потом мне досталось и от этой девчонки, когда она, уткнувшись в парту, пылая ярким румянцем, прятала от меня взгляд.

Но с ней я быстро разобрался: в журнале каждый день появлялись двойки, а потом написал ее матери записку, что ее дочь не учится.

- Кулсам, ты готова отвечать? - спрашивал я.

Она молчала. Встав из-за парты, прикусив губу, девчонка молча водила из стороны в сторону своими большими глазами, пылая румянцем. Кстати, девчонка она была неглупая.

- Садись, я ставлю тебе двойку.

Тогда она плакала, устремив широко открытые глаза куда-то в сторону.

По возрасту она была самая старшая в классе. Соответственно, и внешне выглядела, как взрослая девушка.

К счастью, она, наконец, пришла в себя и плакать больше не плакала, хотя по-прежнему отказывалась учиться - таким образом она мне мстила.

- Послушай бабушку, - сказала однажды моя старая хозяйка.

- Эдалха - очень хороший человек. И семья у него неплохая. С ними можно породниться. Правда, их дочку я не знаю...

- Что за девушка? Какой Эдалха?

- Она говорит о Кулсам Сингириевой, - сказала Седа, внучка моей хозяйки, словно о деле законченном.

Я рассмеялся, поняв, что по селу на этот счет уже поползли слухи.

- Послушай бабушку, - сказала однажды моя старая хозяйка.

- Эдалха - очень хороший человек. И семья у него неплохая. С ними можно породниться. Правда, их дочку я не знаю...

- Что за девушка? Какой Эдалха?

- Она говорит о Кулсам Сингириевой, - сказала Седа, внучка моей хозяйки, словно о деле законченном.

Я рассмеялся, поняв, что по селу на этот счет уже поползли слухи.

***

Вернувшись домой после работы, я неизменно садился писать письмо Малике.

Рассказывал ей о здешних людях, о своих учениках, о своих уроках.

Мне не спалось.

Я подолгу сидел во дворе, под большой яблоней.

Сад был большой, деревья были старые, и оттого ветки были совершенно черного цвета.
И ночи были странные, полные тишины, с темным лесом вокруг. Днем деревья становились необычайно красивыми.

До слез, до смеха,
До безумия -
Прекрасен тополь на холме! (4) -

примерно так я передал бы это.

***

Старушка после вечерней молитвы всегда ложилась спать.

Ее внучка долго засиживалась. Она делала вид, что доделывает какие-то домашние дела, а потом, как только я ложился спать, садилась читать, прикрыв чем-нибудь лампу.

- Седа, что ты читаешь? - спросил я однажды вечером, вернувшись из школы.

Девушка в это время была в саду. Сидела, медленно раскачиваясь на качелях, и читала. Она быстро соскочила с качелей и оправила платье. Посмотрела на меня, словно видит впервые, и спрятала книжку за спину.

- Покажи, - сказал я, улыбнувшись.

Она протянула мне книжку. Это была "Пармская обитель" Стендаля.

- Интересная книга? - спросил я, делая вид, что не читал ее.

Она пожала плечами, сделала движение губами, словно говоря: "Так себе".

Ей было семнадцать лет, а эта осень в ее жизни была восемнадцатой. Среднюю школу

Седа окончила в Ножай-Юрте.

- Почему ты не поехала учиться? - спросил я как-то.

- Мама не пустила.

- А отец?

- Умер... четыре года назад... Когда двоюродный брат закончит десять классов, мы вместе поедем учиться...

- А он где?

- Он в Гудермесе, там живет мой дядя...

***

В течение месяца я рассказал детям все, что знал и чему научился. Я не знал, чему

их дальше учить. Я не знал, что такое "тематический план", а если бы даже и знал, у меня не было никакого желания строить урок в рамках этого самого плана.

Детям я рассказывал содержание различных произведений русских и чеченских авторов, выбирая все, что мне нравилось.

Дети меня полюбили. Когда случалось, что повышу на них голос, они на меня обижались. А девчонки сразу же начинали плакать, словно взрослые девушки, молча.

Они все как будто заболели болезнью Кулсам.

Иногда в школу приходили матери моих учеников: "Дочка дома без конца рассказывает о тебе, и вот я решила прийти и посмотреть... Приходи к нам, поужинаешь, познакомишься с мужем..." Я не принимал предложений. Стеснялся идти к незнакомым людям, я не знал, о чем с ними говорить. Кроме того, после таких визитов я мог стать обязанным этой семье: и замечание ребенку не сделаешь, и двойку в этом случае ставить как-то не с руки, хотя двойки я и без того ставил редко.

- Джабраил, разве недостаточно той работы, что ты выполняешь в школе?-спрашивала моя старая хозяйка, когда дети приходили ко мне домой.

Обычно я с ними сидел во дворе, в саду. Иногда мы ходили по селу, и дети откуда-то таскали для меня фрукты.

Когда наступил октябрь, я вдруг затосковал так, что готов был бежать оттуда с воем.

У меня не было ничего, кроме школы и квартиры со старушкой. Красивая природа, окружавшая село, мне уже надоела. Правда, были длинные, бессонные ночи и редкие письма Малики, в которых, кроме сообщений о комитете, комсомоле и общественной работе, ничего больше не было.

Я очень злился на Малику, которая, как мне казалось, шаталась по всему городу, отправив меня к черту на кулички.

Я попросил Сайпуддина привезти из районной библиотеки несколько десятков книжек и пудовую гирю.

Правда, с электричеством были проблемы, а читать при керосиновой лампе я не мог - глаза быстро уставали и наутро, посмотрев в зеркало, я замечал, что они у меня

становились красными. До тех пор, пока не сморит сон, я читал (а Седа продолжала читать и после того, как я ложился спать), потом до полного изнеможения поднимал гирю - по сто раз каждой рукой.

Однажды поздней ночью, выскользнув из моих рук, гиря упала на пол. Грохот был такой, как будто пальнули из пушки, а на полу образовалась огромная пробоина.

"Ва Аллах! -услышал я крик. - Мусульмане, на помощь!" -старушка в длинном платье для молитвы, босая, заскочила в мою комнату.

Седа пыталась ее остановить.

- Мой дом... Мой дом не клуб, мой дом - место, где живут люди... Отойди от меня и ты тоже! - прикрикнула старуха на внучку, пытавшуюся ее остановить.

- Бабушка, - сказал я, - ты слышала о рае, говорят, он из золота и серебра? Вот такой будет твоя комната завтра, не переживай...

- Мне не нужен рай, мне нужна моя комната, в которой я... в которой...

- Остопируллах, бабушка, не говори так, как можно не любить рай? - произнес я, а старушка, оставив меня стоять на месте, повернулась спиной и ушла, что-то бурча себе под нос.

Было далеко за полночь, а та продолжала что-то бубнить.

Я слышал и голос Седы, пытавшейся урезонить бабушку. Старушка не дала мне починить пол так, как я задумал, - удалось заменить только одну доску.

Седы нигде не было видно. Она убежала. Я и не спрашивал о ней.

Увидел ее на третий день. Девчонка старалась не смотреть в мою сторону. Она даже не поздоровалась.

- Я отгородила нашу комнату простыней... можешь спокойно входить к себе и выходить, - сказала она, когда я возвращался с работы домой.

- Где ты была? - спросил я ее.

- Нигде, - она даже не посмотрела на меня.

- Джабраил, не расстраивайся, пожалуйста, я раскаялась в своем поступке, - сказала мне старушка через неделю, - да И Седа на меня обижается... - было видно, что хозяйка растеряна.

- Да ладно, бабушка, о чем ты говоришь, мы же с тобой не чужие люди! - громко рассмеялся я, крепко обняв ее.

А Малика так раздула это событие, каждый раз напоминая о том, что попросит папу послать мне вагон досок и два вагона гвоздей: ей не о чем было писать мне, поэтому она с готовностью ухватилась за эту тему.

Мои письма большей частью отправляла Седа: всегда с трудом просыпавшийся по утрам, я не успевал это сделать. Иногда, вернувшись с работы, я находил на своем столе и

Маликино письмо. Быстро перекусив, я садился писать ответное послание. Тогда у меня появлялось непреодолимое желание поехать в Грозный, чтобы прогуляться с Маликой по улицам. Я иногда подбирал слова, которые собирался сказать ей, придумывал шутки.

Однажды я все-таки съездил в город. Это было в воскресенье - к субботе я не успевал, пришлось бы переночевать в Ножай-Юрте, а в райцентре знакомых у меня не было.

Малика вышла ко мне в домашних тапочках, накинув на себя что-то легкое.

- Что это ты? - сказал я. - Разве мы не уходим?

- Мама заболела, - сказала она, - и времени нет... как во время учебы...

- Что значит - нет времени?! А больной должен находиться в больнице! Сколько времени прошло с тех пор, как мы с тобой не виделись, давай ненадолго сходим в город.

Я заметил, как Малика кому-то кивнула, быстро выпрямившись.

Посмотрев в сторону, я заметил это "нечто" с экфака, зовущееся Русланом.

- Это что же такое? - сказал я. - Почему он не подойдет и не поздоровается, разве он не мужского пола?!

- Мы же в одном доме живем, Джабраил, ты же знаешь... Ну, чтобы не мешать нам...

- Что значит не мешать?! Ну, хотя бы пожелал нам чего-нибудь, как это обычно у нас говорят... Да ну его... Оставим... Что нового в городе, видела наших?

- Лолита бывает часто. Ой, она так рада, что ты туда по ехал! Она говорила, что видит твоих братьев в школе. Ты с тех пор и домой не ездил?

- Одну ночь я провел дома, когда приезжал в прошлый раз, ты была в Куларах. Я не успеваю. Из этого села двадцать километров надо тащиться в Ножай-Юрт, потом - в город, отсюда - к себе в село...

- Малика, - услышал я крик сверху, - быстро домой!

- Что это она? - спросил я.

- Ей процедуру надо... Джаб...

- Та женщина, что сейчас крикнула, не больна.

- Джабраил, на работе еще можно... дома... у меня дел много. .. понимаешь меня...

- Понимаю, - сказал я, - понимаю, ты, девушка, хотела сказать: "Гуд бай!"

- Ну, на некоторое время, - Малика засмеялась.

- Иди, - сказал я, - однажды, если позволит Аллах, я заставлю твою мать тосковать по дочери.

Малика застыла на мгновение, подавив смех, и настороженно посмотрела на меня.

- Что-то не так? - спросил я.

- Ничего... просто... доброго пути... тебе, - она заглянула в мои глаза издалека, словно обнаружила когда-то давно потерявшуюся и уже забытую вещь.

***

Два часа, запланированные на прогулку с Маликой, я бродил по городу и с трудом успел на автобус. Было уже поздно, когда машина въехала в село.

Бабушка спала. Седа сидела за моим столом в моей комнате. Увидев ее, мне показалось, что встретил родного мне человека. Девушка быстро выскочила, уронив книжку, это было "Воспитание чувств" Флобера.

Когда она вернулась с ужином, я спросил:

- Тебе нравится Флобер?

- Я читаю этот роман, - она открыла книгу, лежащую на столе.

- Как читаешь... разве ты не закончила читать?

- Я его несколько раз прочла...

- Он так хорош?

- Окончание у него хорошее, да и сам роман...

- Ты читала Дюма?

- Эти сказки... читала...

- А Гюго?

- И его... он какой-то...

- Какой роман тебе еще нравится?

- "Овод", - сказала она.

- А из поэтов? - спросил я.

- Блок...

- Как Блок? А Пушкин, Есенин, Лермон...

- Мне кажется, что у него боль... у него какая-то боль... в каждом его слове... как

будто он не человек из плоти, а дух...

- А из чеченских поэтов... ты кого-нибудь читала?..

- Некоторых... отдельные строчки...

- Какие строчки?

- Я забыла, - она быстро отвернулась, пряча от меня глаза.

Я ее не понял, вернее, не понял ее жеста.

- Принести тебе чай? - спросила она у самой двери.

- Не надо, - сказал я, взглянув на стоящую ко мне спиной девушку.

"Что происходит с девчонкой, - спросил я сам себя, - с этой соплячкой? Да, мне надо уходить отсюда. Надо найти другое жилье".

В тот вечер, налив в лампу керосин, я сел писать поэму. Лавры Байрона давно не давали мне покоя, поэтому я решил поставить ему "мат". Я сначала хотел припугнуть его "шахом", а потом торжествующе сказать ему: "Вот тебе и мат, Байрон!" Итогом торжества должен был стать написанный уже мной "Чайльд Гарольд".

Моя поэма называлась "Дикое сердце". К утру я написал четыре строчки:

Однажды тоска, обняв твою душу,
Просит помощи у встревоженного сердца.
Не сумев вернуть минувшие дни,
Разум плачет, рыдает, делая виражи.

Мне понравились эти строки - в них были грусть, тоска в сердце, взывающее о помощи.
Через несколько таких ночей в соседней комнате снова поднялся шум - причина была в лампе, ночи напролет горевшей в моей комнате.

"Я плачу за это деньги... у меня нет для него столько керосина. .." - кричала старуха.

"Бабушка... о чем ты говоришь... не надо... услышит ведь... я много, сколько тебе нужно..."

"Не надо мне твоего керосина, оставь меня... моя пенсия... - все больше выходила из себя старушка... - и ты, и он!.." -продолжала она кричать на внучку.

Два бочонка керосина привезли по моей просьбе на второй день из райцентра.

Когда бочки выгрузили, взгляд Седы словно застыл. Старуха же пыталась что-то говорить. Я старался делать вид, что ничего не произошло, больше обычного смеялся, говорил, что нужно привезти дрова, пока зима не наступила, сообщил, что мне в школе должны выдать уголь...

Седа в тот вечер снова куда-то пропала. Старушка тоже ушла, придумав какую-то причину: она отправилась за Седой.

Я целую неделю таскал для старушки воду, колол дрова, ходил в магазин за покупками.

Я научился растапливать печь, чистить стекло для лампы. Оказывается, с помощью газет это самое стекло чистится превосходно. Для этого надо свернуть газету и долго крутить внутри самого стекла.

Однажды вечером, поставив тазик на стул и засучив рукава, я стирал рубашку.

Вдруг я увидел Седу, издалека наблюдавшую за мной. Я улыбнулся, справляясь о ее здоровье, взглянул на нее долгим взглядом: каждый раз, когда я спрашивал о Седе,

старушка неизменно отвечала, что внучка больна и находится в постели.
На голове у нее был теплый платок, завязанный под подбородком, руки она держала в карманах, а глаза девушки были широко открыты.

"Ты все еще ребенок, - подумал я, - большой ребенок".

- Отойди, - сказала она, направившись в мою сторону и снимая куртку.

Мне снова захотелось убежать, оставив и это село, и эту школу.

Увидев эту девчонку, я сам себе показался слишком взрослым, заметил ее глаза, то, как она стоит, ее взгляд в мою сторону, такой далекий и в то же время близкий, забирающий всю мою душу и мысли.

***

Aby Imran
14.09.2011, 13:36
Поэма моя была написана наполовину, когда в ноябре я отправился в город. Малика долго смеялась над моей поэмой, говоря все, что было написано Байроном и

Лермонтовым, было украдено у меня.

Всегда, когда я вспоминал "Демона", от досады мне хотелось вызвать Лермонтова на дуэль, а "Мцыри" я знал наизусть.

- Я не помню, кто это был... Верлен или еще кто-то, уехав в Африку, он заставил своего слугу просить милостыню, а сам тем временем писал... Если не нанять такого слугу, сможешь ли ты писать свои поэмы? - Малика посмотрела на меня.

- А ты для чего? - сказал я. - Ты знаешь, кем была жена Булгакова? Оставив своего мужа, военного, она разделила с Булгаковым все тяготы, готовила ему и жила с ним в какой-то сырой каморке.

- Ой, о чем ты говоришь? Я не из тех... Тебе нужна идейная жена, такая, как Мать из романа Горького, революционерка...

- А история?! - сказал я. - История! Ты будешь жить сотни лет, как Полина Виардо, Керн, Делия, Элена Сан Марко, и ты сама, наконец, как Малика, любимая женщина сына Алхи и внука Эски - Джабраила.

Два дня - с утра и до вечера - мы провели вместе. Она мне купила трубку, сказав, что потом, когда-нибудь, когда я стану старым и седым, можно будет сидеть у камина и курить. Мы нашли великолепную трость превосходной работы, покрытую узорами, словно инкрустированную серебром.Потом, когда я уезжал в Ножай-Юрт, она проводила меня на автобус и подарила свою фотографию - одну из самых последних.

- Ты ее не выбросишь? - спросила она. - Дашь мне слово?

- Даю слово, - сказал я.

- Когда бы мы ни встретились, ты покажешь ее мне?

- Покажу, когда на будущий год, наконец, я приеду, чтобы забрать тебя...

***

В декабре навалило много снега. Он, протяжно воя, скрипел под ногами.

И маленькое село казалось еще меньше. Дома в нем были: похожи на копны сена в снежном поле. Над выделявшимися на белом снегу белыми домами в белое небо взмывал белый дым. Все вокруг было белым, даже туман, застывший над селом. Любой шорох был слышен далеко, словно тревожный птичий щебет в ночи.

Вечером к Седе приходили ровесницы, уговаривая ее ом правиться вместе с ними кататься на санках.

Когда они заливисто смеялись, казалось, вот-вот треснут, оконные стекла. Смех был звонким, он возникал неожиданно и так же неожиданно стихал. Несколько часов проводили они-вместе, то выскакивая из домика, то снова забегая, словно шумная, беспокойная птичья стайка.

Уходили они так же внезапно, со смехом, с шумом, с шутками. "Мы больше и не придем,-говорили они, - а ты сиди тут у себя". Они в шутку ругали Седу, почти подтрунивая и как бы обижаясь на нее.

С Седой мы не общались, вернее, она меня не замечала.

Бывало, она не разговаривала со мной несколько дней.

Правда, выполняла все мои поручения, но при этом выражение лица ее не менялось.

Однажды, в сильные морозы, возвращаясь домой, отпустив детей пораньше, я заметил, как Седа задумчиво гладила мою рубашку однообразными, машинальными движениями.

Девушка стояла спиной ко мне.

Я услышал какой-то напев, словно сердце жаловалось душе или сердце сердцу

рассказывало о чем-то потайном.

Я стоял долго, до неприличия долго.

Она остановилась, через левое плечо бросила на меня ясный взгляд.

Глаза ее были чистыми, и слезы были чистыми, а щеки были румяны, как спелые яблоки.

Я впервые видел ее такой, какая она есть. Она была молода и красива. Это было непостижимо. Этот огонь, пылающий в ее душе. Эта выдержка. Невероятно трудно было осмыслить, в какое горе она меня ввергала.

В ее руках был утюг, и этот утюг застыл на моей рубашке, которая сразу же начала тлеть.

- Я тебе купил санки, - сказал я, - в магазине, белые санки... чтобы ты ночью вместе с подружками могла кататься...

Она внимательно посмотрела, выпрямилась. Ушла. От рубашки пошел дым, теперь тлела и белая простыня под рубашкой.

После этого я не позволял ей оказывать мне какие-либо услуги (я стал избегать ее), я все делал сам: сам мыл свою обувь, рубашку, сам стирал, сам себе заваривал чай. Я не давал больше ей писем с просьбой передать их почтальону.

Я вставал очень рано, уходил тоже рано, приходя в школу раньше детей. Вечером тоже приходил поздно - только после просмотра фильма в сельском клубе. Фильмы в большинстве своем были индийские, двухсерийные.

Иногда, обращаясь, как к ребенку, просил ее: "Ну-ка, сбегай-ка, Седа, чтобы жить тебе долго", - говорил я и просил ее о каком-нибудь пустяке - я старался отвадить ее от себя, напоминая, что она еще ребенок.

- Чтобы жить тебе долго, Джабраил, - сказала она однажды вечером, с издевкой взглянув мне в глаза, - у тебя, в любом случае, сегодня должна быть постирушка.

Может, и мою кофту заодно постираешь? - она протянула мне свою зеленую кофту.

Я сначала не понял. Потом растерялся. Потом улыбнулся.

- Я не ребенок, - произнесла она дрожащими губами. - Я... попробуй сказать мне еще раз такое, попробуй постирать еще раз вещи... я... я их сожгу, я их разорву... я...

- Хорошо! - я собрал все свои вещи, среди которых было мое пальто, и бросил в центр комнаты.

Она все постирала, отложив пальто в сторону.

Я каждый вечер поступал так.

Она все выстирывала, даже те вещи, которые стирала вчера.

Она, наконец, заставила меня считаться с собой.

Потом я начал жалеть ее. Ее и себя.

"Жаль, что она не моя сестра, - подумал я, - ведь у меня нет сестры... Это было бы здорово!"

- Жаль, что ты не сестра мне, Седа, - сказал я ей тогда.

- Быть бы мне... тебе и сестрой тоже...

- Чтобы я был, как сейчас, взрослым, а ты...

- Да, чтобы ты был таким, как сейчас, а я твоей ровесницей... - она пристально посмотрела, потом: - Больше не говори так... Я... не могу быть твоей сестрой... мне по-другому... не будучи сестрой... - она взглянула на меня, потом, отведя глаза, устремила взор в сторону, куда-то в далекую бездну.

"Не ушел, - мелькнула мысль, - не убрался я никуда отсюда пока из-за этого ребенка не случилась беда, отсюда, в другом место, из этого села... В новом году, если позволит Аллах, заберу Малику..."

- Шесть лет - это много, да?

- Какие шесть лет?

- Чтобы стать твоей сестрой... твоей ровесницей...

- Нет, - сказал я, - можно быть и младше.

- Насколько младше?

- Как ты сейчас...

- Тогда я... я ведь не маленькая, верно?

- Нет, - я все понял, я понял все.

Она стояла, глядя на меня, и меня не видела, она была далеко и от меня, и от себя тоже.

- Седа, я... мне... ты очень хорошая... ты ведь хорошая девочка...

- Нет, нехорошая! - быстро произнесла она, словно прочитав мои мысли, чтобы не дать мне договорить, чтобы не слышать!

- Нехорошая, значит... плохая...

- Да, я плохая... Ты ведь тоже! - глаза смотрели, словно в первый раз, ресницы дрогнули, она покраснела, часто дышала.

Старушка окликнула. Еще раз. Она и в третий раз позвала внучку.

Девушка вся сжалась, как увядший росток, отвернулась, потом взглянула на меня, словно говоря: "Какой же ты все-таки!"

"Вот такой я, - мелькнула у меня мысль, - что мне теперь делать, вот такой я, у меня ведь только одна душа, и любовь у меня одна, и одна весна!"

***

В школе царила большая радость - наконец-то дали свет, обещали не отключать на Новый год. До проводов старого года оставалось две недели.

Однажды дети пристали ко мне с просьбой отправиться с ними за елью, которая росла на каком-то хребте: Новый год все-таки на носу, надо было подготовиться к елке. Мы договорились выйти рано утром, взяв у завхоза лошадь.

С детьми пошли к нам, снова и снова заводя разговоры о предстоящем празднике.
Меня выбрали Дедом Морозом, а Снегурочкой должна была стать Кулсам, ученица восьмого класса, она сама все приготовила, никому ничего не сказав.

Переступив порог, я поздоровался со старушкой и рассказал Седе, что завтра отправляюсь в лес за елью.

- Хорошо... - сказала она так, словно не договаривая о чем-то.

Когда я зашел в соседнюю комнату, она вошла следом, поставила на стол ужин и вышла, не проронив ни слова. На краешке стола Седа оставила письмо.

Я понял, что произошло, - пришло письмо от Малики.

Увидев письмо, я улыбнулся, словно снова увидел Малику, ее облик: и она, и письмо от нее для меня были равнозначны, письмо и она сама для меня были одним целым, и я вместе с ними двумя, мы все трое были единым целым.

Aby Imran
14.09.2011, 13:38
Не переодевшись, размешивая сахар в стакане, я принялся читать письмо.

"Джабраил, - прочитал я, представляя себе ее голос, ее гла за, взгляд, - Джабраил, я прошу тебя дочитать это письмо конца, не торопись злиться.

Мне нелегко было написать это письмо, и я не хотела его писать, но вот такое расставание, ничего тебе не сказав, былс бы с моей стороны вероломством. Мне на самом деле, Джабраил, очень трудно писать это письмо...

Когда я впервые увидела тебя, Джабраил, мне было семнадцать лет. Я была юна. Я никогда ни с кем не встречалась. Моя жизнь была в музыке, в актерах, в ансамблях, в героях романов. Тебя среди них не было. Мне казалось, что ни одна мать еще не родила на свет моего возлюбленного. Правда, и моя мать и сестры иногда заговаривали о том или ином сватовстве... просто гадали, кто и каким мог бы быть мне женихом.

Мне никто не нравился, вернее, никто не нравился моей маме. Это были сыновья папиных знакомых. Они учились в Москве или в Ленинграде. Их отцы были начальниками и часто бывали у на дома. Может, когда я говорю, что это были начальники, ты меня не совсем правильно поймешь - они были большими начальниками, Джабраил, - министры, секретари райкомов, работники обкома. Они были из нашего окружения, и мне казалось, что все люди вокруг именно такие.

Их сыновья всегда бывали у нас дома вместе со своими родителями. Обе мои сестры были замужем за ними, вернее, такими, как они. И мне было уготовано такое же место - не один, а несколько ждали, пока я подрасту, присматривались, выбирали.

Потом папа отправил меня учиться, сказав, что я еще мала для замужества.

Ты мне понравился потому, что ни на кого не был похож, Джабраил. И на тебя никто не был похож, более того, ты был тех людей, которых я никогда не видела и не знала. Ты не был красавцем, но было в тебе что-то, чему я не могла найти определение, некая самодостаточность, что ли... Когда я впервые увидела тебя, я сказала подружкам:

"Смотрите, до чего он некрасивый!"

Я всегда тайком наблюдала за тобой, с каждым днем удивляясь твоему независимому поведению. Ты был сам по себе, совершенно не принимая понятия общественного. Ты был загадкой, неким островом, к которому ни у кого не было доступа. И учился ты хорошо, иногда относясь к преподавателям с легким юмором: "Простите, вы не точны в данном изложении", -громко произносил ты с "Камчатки". Ты всегда критиковал власть, заставляя затеявшего с тобой спор преподавателя краснеть от негодования. "Эта власть не наша, - говорил ты, - это диктат одного народа над другим". Весь твой род с отцовской и с материнской стороны был уничтожен властью, о которой ты говорил.

Длинноволосый, с кривым носом и неровными зубами, уверенно входил ты в аудиторию.

Никто не смел тебе перечить.

Когда однажды двое ребят из нашей группы подрались между собой, ты сказал:

"Перестаньте, дети, не прыгайте здесь, словно два петушка, выйдите отсюда".

Один из них бросился на тебя.

Я ничего не успела заметить, как он опрокинулся на спину - звук от удара услышала позже. А ты и не взглянул на него.

Мне ты показался героем романа, членом существовавшего много столетий назад рыцарского ордена.

Я снова и снова присматривалась к тебе.

Ты однажды даже показал мне язык, мол, "На!", подмигнул при этом.

И перестал меня замечать.

Ты ходил настолько уверенно, словно не ты ходил в этом мире, а сам мир передвигался вместе с тобой, здоровался с парнями - никогда за руку, а девушкам, как старшим, желал доброго дня.

Тебе ни до кого не было дела.

"Девушка, - сказал ты мне однажды, - ты-то ягодка у нас, сладкая ягодка, не

путайся-ка под ногами".

"Зато ты - урод!" - ответила я.

"Не говорите, мамзель, - сказал ты, - живут с красавцами, но любят уродов".

"Захлебнешься ждать!" - сказала я.

"Я терпеливый", - ты ушел.

Тогда ты оставил меня, словно выброшенную вещь, не обращая на меня никакого внимания.

С кем бы я ни общалась, ты и вида не подавал, словно и не замечал меня. Когда мы

встречались, ты отворачивался или переходил на другую сторону улицы.

Я иногда при подружках пыталась задеть тебя.

Ты вел себя, словно немой, правда, иногда мог скорчить такую мину...

Однажды, опоздав на лекцию, мне пришлось сесть рядом с тобой за последнюю парту.

Ты подвинул ко мне тетрадь: "Пиши, я не успеваю за его чириканьем".

Ты вытащил из кармана томик стихов и принялся читать.

"Он самый лучший поэт России, - сказал ты, показывая мне портрет Есенина, - мотай в своем черепке".

После лекции, взяв свою тетрадь, не поблагодарив и даже не взглянув на меня, ты ушел, двумя пальцами поигрывая тетрадью.

Когда я донимала тебя, ты иногда в знак приветствия наклонял голову, скорчив при этом неприятную гримасу.

"Урод!" - говорила я про себя.

Если быть краткой (ты-то все знаешь), я первой призналась тебе в любви.

"Ростом не вышла, - сказал ты, - встань на цыпочки".

И больше ни слова.

Я в ту ночь плакала.

Я рассказала обо всем сестре.

"Какой страшила! - сказала она, увидев тебя. - Но зато хороший сторож".

А папа, оказывается, сказал: "Детское увлечение, пройдет".

"Как там твой ламаро (5) ?" - спрашивала мама.

"Ходит себе, откидывая свои кудри назад", - отвечала я, зная, зачем она об этом спрашивает.

"Это и есть все их богатство!" -улыбалась мама.

"Не издевайся надо мной, девушка, - сказал ты мне однажды, - я знаю, чья ты ягодка, поэтому, вопреки своему сердцу, стараюсь избегать тебя. Поймай себе другое такси".

"Я убегу с тобой, - сказала я, - давай убежим вместе".

Ты засмеялся.

Эх, Джабраил, если бы ты в тот день поверил!..

Ты поверил мне позже, когда я уже повзрослела, когда я увидела мир, увидела жизнь, когда мой разум победил мое сердце.

Когда мы встречались с тобой, когда я не спала ночами и, мне казалось, что весь мир принадлежит нам двоим, именно тогда я вспоминала, как вторая из моих сестер выходила замуж в село. Никто не узнал, когда она тайком ушла из дома. Такие же мысли бродили и в моей голове.

У нас дома сидели старики, приехавшие сообщить, что сестра вышла замуж, а в это время папа позвонил в милицию, и сестру вернули домой.

Сестра буквально через неделю снова убежала к своему жениху.

Много людей перебывало у нас дома в те дни. Оказывается, моя сестра написала письма в прокуратуру, в Москву, где она сообщала, что папа не дает ей жить с мужем. Через три месяца муж бросил ее.

Но через две недели она снова вернулась к нему.

Примерно через год он ее снова бросил. К тому времени она была на последнем месяце беременности.

В нашем доме, кроме слова "ламаро", ничего не было слышно: "противный ламаро, грязный ламаро, глупый ламаро".

Когда мама на меня злилась, она называла меня "ламаро".

Я начинала плакать, словно ко мне пристала какая-то грязь, приподнимала руки, словно боясь запачкаться.

Позже я узнала, что мы сами тоже, оказывается, относились к горным чеченцам. Я никогда не плакала так горько, как в тот день.

Мама очень плохо отзывалась о них, об этих ламаро, которые были бедны, необразованны, в общем, были темными людьми.

За одного из них и вышла замуж моя сестра.

Кстати, она снова вернулась к мужу, уже на третий день после рождения ребенка.

И мой отец, когда понял, что она все равно будет возвращаться к мужу, через своих друзей устроил зятя на работу, чтобы как-то облегчить участь дочери.

Позже этот ламаро попал в тюрьму за какие-то финансовые махинации.

Папа добился, чтобы его отправили подальше, надеясь, что сестра вернется домой. Он же умер в тюрьме, выпив вместо водки какую-то отраву.

С тех пор я ни разу не видела сестру - она к нам не приходит, обвиняя папу в аресте мужа, из-за которого впоследствии он умер в тюрьме.

Она и сейчас живет в том селе вместе с дочерью и престарелыми родителями мужа.

И еще об одном случае я расскажу тебе.

Однажды, когда мы возвращались из гор, дорогу нам перегородил огромный оползень. И нам пришлось заночевать у маминых дальних родственников.

Я была поражена, когда увидела их жизнь. Люди жили в помещении, где вместо досок был земляной пол. В углу комнаты был привязан теленок. В доме пахло чем-то кислым.

Около стены стоял грязный таз, кроме деревянных нар, другой мебели в комнате не было.

От железной печи исходил такой жар, что нечем было дышать. Мы все вспотели. Пятки у детей были черные от грязи.

Когда нам подали вареное мясо, я заметила в нем несколько волос.

Меня стошнило.

А утром - о сне и речи не могло быть! - нам на дорогу вручили сыр, чурек и черную от копоти баранину.

Неподалеку от села мама выбросила все это в пропасть, сказав, что в машине нечем дышать.

В тот день - тогда мы с тобой учились на третьем курсе - я поняла, Джабраил, что село или хутор - это не мое. Это другая, неведомая мне жизнь. Об этом я только слышала, но никогда не видела, мне это не нужно, вернее, сейчас тоже не нужно. Это не моя жизнь, к ней я никогда не смогла бы привыкнуть.

Мы все вместе, когда летом у папы начинался отпуск, уезжали на море.

"Ты мое дитя, - сказал мне папа, - не стесняйся".

Мы купались: папа, мама, братик и сестры.

В Москве, в аэропорту, нас обычно встречали на нескольких "Волгах". Жили мы в гостинице "Москва", где номера были забронированы задолго до нашего вылета в столицу.

У нас там даже была четырехкомнатная квартира. Еду нам доставляли те же люди, что
встречали нас в аэропорту.

Нас, детей, возили в театры, в музеи, в цирк.

Папа нам сказал, чтобы мы никому об этом не рассказывали, поэтому мы все помалкивали о прелестях столичной жизни.

Однажды, когда речь зашла о море, ты сказал, что море видел в кино, что оно бывает таким и эдаким. Я слушала и удивлялась.

Ты часто говорил о народе, о настоящих мужчинах, о родине. Я знала, что ты думал о

выселении народа, о том, что это злодеяние так и осталось безнаказанным. Ты говорил о суверенном государстве, о том, что такое государство у нас должно быть.

Ты был уверен, что не было и нет такого народа, как чеченцы.

Ты не знал этот народ, а я не знала тех настоящих мужчин, о которых говорил ты.

Этот "народ" бывал у нас дома, у нашего подъезда.

Папа с ними не общался, контакты с ними строились через маму.

Они приносили большие деньги, иногда сто тысяч рублей, иногда двести. Просили, чтобы их оставили на своих должностях в течение года.

"Другой принес вот столько-то", - говорила мама, прибавляя к принесенной сумме еще дважды столько же.

"Завтра, до вечера, завтра, до вечера!" - поспешно произносил визитер.

И приносил обещанное.

Потом, ровно через год, его заменяли другим.

И тогда ставки увеличивались. В следующий раз на эту же должность утверждали его же, забирая у него весь капитал, заработанный им за год на другом месте. Хотя, наверное, у него и оставалось что-то в заначке.

Если бы ты слышал, как о них потом говорили люди! А как они сами по телевидению говорили о своих делах, о планах: "Мы закончим в будущем году... тысяча рабочих мест... конкретно наметили... указ вот-вот выйдет... будем газифицировать горные районы... есть план нового микрорайона..."

На второй день весь этот бред появлялся на страницах газет. Потом эти газеты читали люди.

Я помню, как папа однажды отчитывал какого-то чиновника, услышав, как тот в своем разговоре употребил слово, "делаем".

"Сколько раз тебе говорить, - кричал на него папа, - не делаем, а будем делать!"

"Виноват я, виноват, Солтамурадович, простите меня... простите... больше не повторится..." - умолял тот, пытаясь унять дрожь в руках.

Он был не один, Джабраил, их было не десять, их было сотни, тысячи...

Они падали на колени, льстили, плакали. При этом люди врали, говоря, что некоему большому начальнику (первому секретарю обкома) как-то дали пощечину... Это было далеко от истины. Таких начальников не было в природе, они не могли быть из тех, кто мог позволить себе дать подобную пощечину.

Однажды, в день рождения мамы (такое случалось каждый год, меня, младшую, оставили дома, отослав куда-то сестер), эти начальники, выстроившись в очередь, приезжали к нам. Это продолжалось до утра. Те, кто приезжал позже, дожидались своей очереди в машине. Когда одна группа отъезжала от дома, следующая поднималась к нам домой.

В тот вечер одна из наших хрустальных ваз для цветов была наполнена изделиями из золота с бриллиантами! Я помню, как мама убрала эту вазу и на ее место поставила другую.

Эти визиты продолжались целую неделю. Каждый, уходя, просил передать папе о своем приходе.

Кольца и серьги они выкладывали так, чтобы мама видела, некоторые к кольцам прикрепляли бумажки со своими именами.

И это был тот народ, о котором ты говорил, Джабраил. Другого народа я не знала. Был один директор совхоза, который постоянно перечил папе. Его снимали с работы, но он не уходил с этого поста -видимо, у него был покровитель в Москве.

Когда его в последний раз сняли с работы, он провел в Москве три месяца, а потом в республике появился новый совхоз, директором которого он стал.

Папа и оттуда его снял.

Он снова стал на свое место.

Папа снимал его с работы до тех пор, пока у этого человека не кончились деньги. Я помню, как этот директор совхоза с мольбой пришел к папе - это было в прошлом году

- я подслушала их разговор через приоткрытую дверь.

"Хорошо, - сказал ему папа, - какая там вакансия, ну, в совхозе этом?" Тот спросил, как он может занять другой пост в этом совхозе после того, как пятнадцать лет проработал директором.

Когда папа сказал: "Ну, там... бригадир на ферме", - тот мужчина вскочил.

"Завтра положишь партбилет, и ты свободен, - папа тоже встал, - раз для тебя задание партии - не долг коммуниста!"

Джабраил, я своими глазами видела, как этот гордый мужчина стоял на коленях перед папой. Из его глаз текли слезы, и он прерывающимся от волнения голосом говорил:

"Солтамурадович, сделаю все, что вы скажете... если вы скажете, Солтамурадович.. . ради Всевышнего, не разлучай меня с партией..." - при этом он гладил папины колени.

Ты думаешь, он не пошел на эту работу? Еще как пошел! И работал бригадиром на ферме! Он часто присылает нам сушеное мясо и кукурузную муку; если человек не состоит в партии, он не может устроиться на хорошее место, вернее, на доходное место.

Ты об этих мужчинах говорил, Джабраил? Или у тебя есть другие, живущие вне Чечни?

Познакомь меня с ними, если нам когда-нибудь удастся свидеться.

А теперь я хочу рассказать тебе о "твоем" народе, при этом упомяну о том, как этот народ ценит ученых, писателей, о которых ты так часто говоришь.

Однажды выбирали депутата Верховного Совета СССР.

Все было подготовлено: и необходимые для этого деньги, и голоса были готовы, но вместе с обкомовским протеже баллотировался писатель, выдвинутый его односельчанами в депутаты. Это был пожилой человек, выступления которого мне всегда нравились.

В это время к папе пришел другой кандидат, работник обкома, чтобы посоветоваться.

Он спрашивал у папы: если тот писатель получит больше голосов, а пройдет он, обкомовский протеже, не вызовет ли это сомнения у избирателей? Может, стоит, подстраховаться, "купив" сельского кадия и муллу?

"Не надо, - сказал папа. - Транспорт ведь у тебя в подчинении. Когда до выборов останется неделя, отправь в это село пару маршрутных автобусов и сообщи всем, что ты их "выбил", специально для села. Выгрузи на окраине села три-четыре машины труб и сообщи, что у тебя есть возможность провести в село газ. Восемьдесят процентов голосов будут твоими. А потом забери оттуда и автобусы, и трубы, сославшись на какие-нибудь перемены в планах".

Джабраил, за него проголосовали восемьдесят процентов избирателей. Это были представители твоего народа. А писатель, которым ты восхищаешься, Джабраил, как говорят цыгане, остался при своих интересах.

А автобусы и трубы после выборов были возвращены обратно.

Клянусь тебе, Джабраил, если бы за этого человека нужно было проголосовать еще раз,

эти же люди за него проголосовали бы еще раз, даже при условии, что соперником его стал настоящий святой. И это притом, что они прекрасно знают и об автобусах, и о трубах.

Это был твой народ, Джабраил, народ, о котором ты так возвышенно говорил.

Я тебе рассказываю о том, что знаю, что видела собственными глазами, о чем слышала от мамы.

В нашем доме перебывали многие, Джабраил, начиная с чиновников разного ранга и заканчивая муллами. Твое представление о людях - ошибочное, почти все они покупаются и продаются, а потом они же доносят друг на друга.

Однажды к нам с просьбой кого-то устроить на работу, или, наоборот, снять с работы

(с такими просьбами тоже приходили) пришли муллы.

Как только вошли, они тайком перекинулись с папой несколькими словами, потом, ни о чем не спрашивая, прошли в зал, уселись и начали напевать мовлид.

Папа зашел к маме в соседнюю комнату и сказал: "Дай им по сто рублей и выпроводи быстро со своими частушками. Я с Владимировичем приду на обед".

А наши гости тем временем продолжали напевать, раскачиваясь из стороны в сторону.

Как только мама сообщила, что ждет гостей, они тут же прекратили напевать, и со словами: "А, гости? Мы закончили... вставайте... Пусть этому дому всегда будет сопутствовать удача... Пусть, пока существует этот мир, вы не узнаете нужды... Пусть Аллах благословит пожертвованные вами деньги... Пусть воздастся за вашу щедрость и вашему дому, и вашей семье... Вот амулеты... сами изготовили", - они протянули маме несколько амулетов и быстро встали.

"Ох, уж эти попрошайки, - сказала мама, когда за ними закрылась дверь. - Явились сюда в своих грязных лохмотьях, грязные твари! Спрячь-ка эти амулеты туда же, где и остальные".

Амулетов в шкатулке было много - несколько пригоршней. К ним я добавила новые.

Джабраил, я тебе не все рассказываю, что происходит в этой республике. Все твои представления об окружающем далеки от действительности. Тебе этого и не нужно знать. Я тебе не рассказываю о том, что предпринимали те къонахой (6), о которых ты с таким упоением говоришь, чтобы устроиться на работу или остаться на этой работе, кто с кем встречался или кто с кем-то, отправлялся отдыхать... Об этом ты сам можешь узнать, если захочешь, правда, тебе, Джабраил, незачем это знать.

Когда вы сидели на экзаменах, пытаясь списывать с купленных на скудные студенческие деньги шпаргалок, потели и вздрагивали при каждом неудачном движении, я сидела среди вас и рисовала розы.

Aby Imran
14.09.2011, 13:39
Ты помнишь, некоторые преподаватели прохаживались между нашими столами? Я говорю о вступительных экзаменах.

Одна из них остановилась около моего стола.

Я даже не подняла голову - я рисовала розы.

"Как красиво! - сказала она. - Ты училась графике?"

"Нет", - сказала я, продолжая рисовать.

"У тебя получается, молодец! Сдашь чистый листок", она ушла, отобрав на ходу несколько шпаргалок.

Я эти экзамены "сдала" у себя дома: они сами их написали и принесли ко мне домой.

"Перепиши своим почерком, я с мамой посижу", - говорила каждая из приходивших к нам преподавательниц.

Я переписывала, пока они сидели с мамой.

Джабраил, я рассказываю тебе обо всем этом, чтобы ты понял: у меня другая жизнь. И еще - и это правда! - потому что я люблю тебя... Я на чем угодно могу поклясться, что на всем белом свете нет человека, любимого мной больше тебя.

"Живут с красавцами, но любят уродов", - ты помнишь эти свои слова? Джабраил, ты не был уродом. На всей земле не было лучше и красивей парня. Ты был моей душой,

Джабраил, ТЫ был моим сердцем, моей Вселенной и моим загробным миром. Благодаря таким, как ты, Джабраил, еще существует эта земля не разрушаясь... Вас было так мало... вернее, ты был один И больше не было никого. Ты не знаешь, Джабраил, что творилось в моей душе на протяжении этих долгих четырех лет. Я каждый день крепилась, я наряжалась для тебя, я пыталась улыбаться, я каждый раз боялась посеять в тебе даже малейшее сомнение...

Если бы ты знал людей, если бы ты знал эту жизнь... Был бы ты хоть немного другим, кем-то хорошо обожженным, чтобы ты мог потягаться с ними на их пути, чтобы ты мог их переспорить.. . Была бы с тобой их неправда, чтобы сделать ее своим убеждением, а потом наступить им на горло...

Ты не сможешь быть таким, ты нежный, чистый, с тобой нет ни малейшего коварства...

Для тебя все люди хороши... Ты словно боишься себя, боишься, что тебя узнают окружающие, что кто-то ненароком подсмотрит и узнает эти твои слабости... Кроме меня, ты никому не сказал слов: "Я люблю тебя", после года, двух лет, когда я не отстала от тебя, ты сказал: "Не издевайся надо мной, девушка... С тех пор, как я увидел тебя, я старался избегать тебя, хотя сердце со мной и не соглашалось".

Сейчас ты и не знаешь, что мне пришлось испытать. Все, что я тебе рассказываю, срослось с моей плотью, слилось с душой, я видела этих людей такими (стоящими на коленях), я не знала другой жизни, у меня не было другой жизни, кроме этой, у меня не было той жизни, которую я хочу... Я хорошо знала этих людей, ненавидела их и смеялась над ними... Я не смогу так жить, смотреть на них снизу вверх, потому что я когда-то смотрела сверху вниз... Как я справлюсь с их злорадством, когда начну жить с тобой в селе?.. Ты ведь ничего не знаешь...

Когда я была на четвертом курсе, папа сообщил мне об одном сватовстве и предложил выйти замуж. "Папа, - сказала я тогда, - папа, ему будет больно, дай мне закончить, потом..."

Папа на меня разозлился. "Я второго позора не потерплю!" - крикнул он и призвал на помощь маму.

Открыв окно, я встала на стул: "Я прыгну в окно, если не дашь закончить, подожди два года, - сказала я, рыдая, - ему будет трудно, я не хочу его так унизить".

"Ты его любишь?" - спросил меня папа.

"И люблю, и жалею", - ответила я.

"Что сильнее?"

"Жалость", - сказала я.

Джабраил, я так тебя берегла все эти долгих четыре года - я не говорю о первом курсе - я знала, что мы с тобой расстанемся, я по-настоящему плакала, когда ты шутил... Я другая, Джабраил, я теперь другая... Мы прожили бы вместе месяц - что может быть выше этого? Или три месяца, полгода... Что я буду делать дальше? Я ведь не смогу жить так... Ты ведь тоже ничего не ставишь выше себя, и не нужна тебе помощь ни от кого... Я не смогу, Джабраил, я не смогу жить в бедности...

Когда я тебе однажды намекнула, что папа для нас все сделает: работу, квартиру - помнишь, как ты целый месяц заставлял меня плакать, ты требовал, чтобы я отстала от тебя, ты злился, когда я попадалась тебе на глаза...

"Больше не говори так, - сказал ты мне тогда, - чтоб это было в последний раз!" Я ничего такого больше и не говорила.

Когда ты получил гонорар за какое-то стихотворение (ты помнишь, это были тринадцать рублей?) - мы с тобой пошли в, кафе...

У меня в кармане было тринадцать и столько же, умноженное на тысячу, но я не посмела сказать тебе об этом, не посмела ни показать эти деньги, ни купить на них что-то в твоем присутствии...

Я знаю, я буду умирать мучительно и долго,
И смерть моя ничем тебя не удивит..,

так начиналось то стихотворение.

Мы сидели в кафе, купив на твой гонорар цветы и пирожные.

Была пора, мой август цвел,
И получал я гонорары...

- произнеся эти слова, ты поднял палец, и тогда мыс тобой долго смеялись.

Ты смеялся, радуясь мне, а я смеялась и радовалась, зная, что тебе в эти минуты очень хорошо.

Я с собой каждый день носила деньги, много денег, пытаясь найти хоть какой-то повод отдать их тебе.

Джабраил, я ведь знаю, и ты знаешь, что у меня никого нет, кроме тебя, и не будет никогда.

Я не смогу жить другой жизнью, Джабраил, став хуже тех, кого знала и знаю, ловя их кривые ухмылки, став для них посмешищем.. . И ты не пойдешь мне навстречу...

Ты ведь ничего не знаешь, Джабраил, ты ничего не знаешь... Тебе проще жить так, как ты живешь сейчас, представлять, что вокруг тебя настоящие мужчины, боготворить свой народ, мечтать о славе Байрона, превозносить роль своих стихов. Но я-то знаю, что это не так, далеко не так, я знаю, что, кроме денег, у людей нет другого кумира, что они почитают только того, кто их имеет, любят и чтят только денежного человека.

Ты видел, как крутятся люди вокруг денежного человека, растянув губы в угодливой улыбке, заикаясь, словно малые дети? И это притом, что они прекрасно знают, что ждать им от этого человека нечего.

Я не посмела бы рассказать тебе об этом, будь ты сейчас передо мной...

Мой Джабраил, ты ведь мой, верно же? Скажи: "Да", скажи хотя бы раз, скажи самому себе... Я никогда в жизни не забуду время, проведенное нами вместе... Я всегда, когда мне станет плохо, буду звать тебя, и тогда ты придешь ко мне во сне: "Что с тобой случилось, Глаза Косули?" - скажешь ты, чтобы помочь и успокоить меня... Ты ведь придешь, Джабраил?

Мне очень нравится называть тебя по имени, произносить Джабраил, я никому не чувствую себя так обязанной, как тебе -это ты дал мне почувствовать, что такое любовь, мой любимый, мой дорогой, мой единственный Джабраил...

Джабраил, это я отправила тебя в Ножай-Юрт, договорившись с Лолитой: мне было трудно видеть тебя здесь каждый день... Я боялась сделать тебе больно, я пыталась оградить тебя, прекрасно сознавая, что никогда не смогу высказать тебе все это в лицо, как это делаю сейчас на бумаге...

Ты ведь не расстроишься, верно, Джабраил, ты ведь выдержишь, ты никогда не опустишься до того, чтобы обидеться... Моя душа всегда будет с тобой, опутывая твою душу...

Ты не выбросишь фотографию, которую я тебе подарила, ведь не выбросишь же,

Джабраил?.. У меня очень много твоих вещей, у меня есть твои фотографии, черновики твоих стихов, помнишь, ты оставил мне их, наказав после смерти (в шутку) продать их за миллион долларов. Помнишь осенний лист, который ты мне подарил в парке... он тоже у меня, еще у меня остался купленный тобой маленький детский пистолет...

Джабраил, твой перстень у меня: я заметила, как ты его передал цветочнице. Я знала, что у тебя нет денег... Я выкупила перстень после твоего отъезда в Ножай-Юрт... Ты его оставишь у меня, Джабраил, оставишь ведь, да?.. Пока живу, я буду считать, что ты его мне сам передал в знак нашей любви, Джабраил, когда мы увидимся... Когда мы когда-нибудь увидимся, мы ведь обнимемся с тобой, как брат и сестра? Это будет позволено, к тому времени это будет позволено... Мой Джабраил, мой... мой... Мне многое хочется тебе рассказать, но я не в силах это сделать... Мне мешают слезы, ты стоишь у меня перед глазами... Ты простишь меня, простишь же... На каком языке попросить тебя сказать мне "прости"? Sorry, on all the languages of the world (7)... Хочу попросить тебя... Я очень виновата... Я перед тобой очень виновата...

Это письмо я начала грубо... чтобы тебе было легче... Потом не выдержала, распустила нюни... Все вдруг выплеснулось наружу... У меня больше нет сил, мне ведь очень трудно... Ты ведь парень... Ты настоящий мужчина... Прости... прости меня... Я не могу дальше писать... эти слова... Я ведь вижу тебя... я вижу, что с тобой происходит... как ты стоишь... как смотришь... как ты смеешься, продолжительно смеешься... Ты ведь будешь смеяться... ты ведь не расстроишься... не расстраивайся, ладно? Вот так лучше... если ты не расстроишься, если ты улыбнешься, если это тебя не заденет, если ты воспримешь это с равнодушием... Я никто... я ничего из себя не представляю, чтобы ты расстраивался... Ты ведь хороший, ты будешь стойким, ты ведь князь, ты мой повелитель, мой единственный повелитель. Твоя Малика, твой чертенок, твои Глаза Косули...

2 декабря 1986 г.".



"О чем она болтает?! - воскликнул я, вскакивая. - Она, что, собралась умирать, это что за "прости", это что за "отпущение грехов", клянусь, я швырну тебя за семь горных хребтов, негодница!"

Я еще раз прочел письмо.

Потом снова.

"Эскиев, - сказал я себе, - Эскиев, ты слышал этот разговор, эти придирки, эти насмешки!? Пусть ты останешься здесь сидеть, если ты эту девушку, вернее, эту пустышку, не заставишь плакать горькими слезами... Отец... может, отец там затеял что-то.. . может, он донимает ее упреками... Завтра же поеду туда... скажу... ну-ка, послушай меня, ты, министр... нет-нет, сначала надо увидеть Малику... потом..."

Когда, оставив свои предположения, пристальнее присмотрелся к письму, я понял, о чем речь: со мной прощались, мне давали знать, что разговор окончен.

"Нет-нет, - сказал я снова, - нет, этого не может быть и не будет до тех пор, пока я не приеду туда... Такие шутки, милая девушка, со мной не пройдут! Сначала, словно сокола, заманить меня в силки, а потом в разгаре зимы выпустить с наказом найти пропитание... Нет, девушка, ничего не выйдет у тебя из этой затеи!"

Комната стала для меня тесной, мне не хватало пространства.

Стул с грохотом упал, стол начал ходить ходуном...

- Что-то случилось? - скрипнула дверь. - Все в порядке?

- Нет, нет, ничего не случилось, - произнес я быстро, - ничего не случилось,

Седа... будь спокойна...

Ее головка исчезла из дверного проема.

"Нет!... Как... Было бы это днем, а не ночью... Ни одной машины... Даже трактора не

будет... Хотя бы до райцентра... Если пешком... Эх, Эскиев, какая неразбериха...

Какая большая неразбериха..."

В соседней комнате шептались: старуха о чем-то говорила, Седа ее убеждала, что это не так.

Через час, а может, через два я еще раз прочел письмо, не торопясь, как раньше, исследуя каждое слово, каждый знак препинания.

Вспомнил подаренную мне фотографию: "Ты не выбросишь ее... Ты мне ее покажешь, когда мы с тобой когда-нибудь встретимся?"

"Когда-нибудь встретимся, когда-нибудь..."

Я оставался на стуле. Было ощущение, что я могу видеть, я могу слышать, но плоти моей не было... Как будто никогда и не было. Я не ощущал своей плоти... Потом я увидел свое сердце, оно билось, как у барсука, попавшего в капкан. Оно оглушительно билось, оно словно дышало прерывисто, останавливалось и снова терзало мне грудь.

Потом начинали пульсировать мозги, было больно, словно их кто-то безжалостный зажал в кулаке и стискивал, стискивал...

Вены на висках пульсировали, словно клубок змей, каждое их движение отдавалось в голове нестерпимой болью.

"Нет-нет, - сказал я, - нет, нет!" - видимо, я произнес это. слишком громко: дверь снова скрипнула.

- Что, Джабраил, что... с тобой?..

- Очень... очень болит голова... попроси у бабушки таблетку...

Их было несколько, этих таблеток - красная, синяя, белая...

Я все выпил.

Остановилась рядом, бросила взгляд на мой стол сзади, из-за моей спины. На столе была фотография девушки, здесь же лежало письмо, написанное девушкой с фото.

- Вот так вот, - сказал я, - такова она, эта жизнь, Седа. Се la vie (8).

Девушка заметалась, как порыв ветра, словно дикий олененок, опрометью выскочила за дверь.

Мои веки отяжелели, под ними зашевелились обрывки снов: день сменяла ночь, потом виделась весна... потом бескрайнее поле...

Ночь была длинная, как сама жизнь, и рассвет не наступал. Помню, как, опрокидываясь на кровать, разорвал фотографию.

Как я дрался, как я со всеми дрался, я бежал вместе с Мали-кой, а за нами бежали собаки.

"Джабраил, Джабраил!" - звал кто-то. Я давно слышал этот зов.

- А? - проснулся я. Кто-то укрыл меня одеялом, не моим, а каким-то другим, и лампу кто-то потушил.

- Джабраил! - услышал я слабый голос старушки.

- Сейчас подойду, - крикнул я.

Фотография лежала на столе, ее куски аккуратно были сложены, тут же находилось и письмо - кто-то аккуратно распрямил его и положил на стол рядом с фотографией.

- Ты не пошел на работу? - спросила старушка из соседней комнаты.

- Сейчас пойду, - ответил я, - умоюсь сначала...

Я снова увидел письмо, услышал голос, увидел очертания лица... Это наваждение не покидало меня.

- Время довольно позднее... Я сходила на кладбище, потом зашла к дочери, совершила обеденный намаз...

- Как обеденный намаз?

- Сейчас послеобеденное время... время захода солнца, дни совсем короткие - только ишаку воды напиться...

Я кинулся собирать сумку, потом быстро выскочил из дома.

Бросился в сторону школы.

Детей из моего класса не было видно.

Aby Imran
14.09.2011, 13:40
Ты помнишь, некоторые преподаватели прохаживались между нашими столами? Я говорю о вступительных экзаменах.

Одна из них остановилась около моего стола.

Я даже не подняла голову - я рисовала розы.

"Как красиво! - сказала она. - Ты училась графике?"

"Нет", - сказала я, продолжая рисовать.

"У тебя получается, молодец! Сдашь чистый листок", она ушла, отобрав на ходу несколько шпаргалок.

Я эти экзамены "сдала" у себя дома: они сами их написали и принесли ко мне домой.

"Перепиши своим почерком, я с мамой посижу", - говорила каждая из приходивших к нам преподавательниц.

Я переписывала, пока они сидели с мамой.

Джабраил, я рассказываю тебе обо всем этом, чтобы ты понял: у меня другая жизнь. И еще - и это правда! - потому что я люблю тебя... Я на чем угодно могу поклясться, что на всем белом свете нет человека, любимого мной больше тебя.

"Живут с красавцами, но любят уродов", - ты помнишь эти свои слова? Джабраил, ты не был уродом. На всей земле не было лучше и красивей парня. Ты был моей душой,

Джабраил, ТЫ был моим сердцем, моей Вселенной и моим загробным миром. Благодаря таким, как ты, Джабраил, еще существует эта земля не разрушаясь... Вас было так мало... вернее, ты был один И больше не было никого. Ты не знаешь, Джабраил, что творилось в моей душе на протяжении этих долгих четырех лет. Я каждый день крепилась, я наряжалась для тебя, я пыталась улыбаться, я каждый раз боялась посеять в тебе даже малейшее сомнение...

Если бы ты знал людей, если бы ты знал эту жизнь... Был бы ты хоть немного другим, кем-то хорошо обожженным, чтобы ты мог потягаться с ними на их пути, чтобы ты мог их переспорить.. . Была бы с тобой их неправда, чтобы сделать ее своим убеждением, а потом наступить им на горло...

Ты не сможешь быть таким, ты нежный, чистый, с тобой нет ни малейшего коварства...

Для тебя все люди хороши... Ты словно боишься себя, боишься, что тебя узнают окружающие, что кто-то ненароком подсмотрит и узнает эти твои слабости... Кроме меня, ты никому не сказал слов: "Я люблю тебя", после года, двух лет, когда я не отстала от тебя, ты сказал: "Не издевайся надо мной, девушка... С тех пор, как я увидел тебя, я старался избегать тебя, хотя сердце со мной и не соглашалось".

Сейчас ты и не знаешь, что мне пришлось испытать. Все, что я тебе рассказываю, срослось с моей плотью, слилось с душой, я видела этих людей такими (стоящими на коленях), я не знала другой жизни, у меня не было другой жизни, кроме этой, у меня не было той жизни, которую я хочу... Я хорошо знала этих людей, ненавидела их и смеялась над ними... Я не смогу так жить, смотреть на них снизу вверх, потому что я когда-то смотрела сверху вниз... Как я справлюсь с их злорадством, когда начну жить с тобой в селе?.. Ты ведь ничего не знаешь...

Когда я была на четвертом курсе, папа сообщил мне об одном сватовстве и предложил выйти замуж. "Папа, - сказала я тогда, - папа, ему будет больно, дай мне закончить, потом..."

Папа на меня разозлился. "Я второго позора не потерплю!" - крикнул он и призвал на помощь маму.

Открыв окно, я встала на стул: "Я прыгну в окно, если не дашь закончить, подожди два года, - сказала я, рыдая, - ему будет трудно, я не хочу его так унизить".

"Ты его любишь?" - спросил меня папа.

"И люблю, и жалею", - ответила я.

"Что сильнее?"

"Жалость", - сказала я.

Джабраил, я так тебя берегла все эти долгих четыре года - я не говорю о первом курсе - я знала, что мы с тобой расстанемся, я по-настоящему плакала, когда ты шутил... Я другая, Джабраил, я теперь другая... Мы прожили бы вместе месяц - что может быть выше этого? Или три месяца, полгода... Что я буду делать дальше? Я ведь не смогу жить так... Ты ведь тоже ничего не ставишь выше себя, и не нужна тебе помощь ни от кого... Я не смогу, Джабраил, я не смогу жить в бедности...

Когда я тебе однажды намекнула, что папа для нас все сделает: работу, квартиру - помнишь, как ты целый месяц заставлял меня плакать, ты требовал, чтобы я отстала от тебя, ты злился, когда я попадалась тебе на глаза...

"Больше не говори так, - сказал ты мне тогда, - чтоб это было в последний раз!" Я ничего такого больше и не говорила.

Когда ты получил гонорар за какое-то стихотворение (ты помнишь, это были тринадцать рублей?) - мы с тобой пошли в, кафе...

У меня в кармане было тринадцать и столько же, умноженное на тысячу, но я не посмела сказать тебе об этом, не посмела ни показать эти деньги, ни купить на них что-то в твоем присутствии...

Я знаю, я буду умирать мучительно и долго,
И смерть моя ничем тебя не удивит..,

так начиналось то стихотворение.

Мы сидели в кафе, купив на твой гонорар цветы и пирожные.

Была пора, мой август цвел,
И получал я гонорары...

- произнеся эти слова, ты поднял палец, и тогда мыс тобой долго смеялись.

Ты смеялся, радуясь мне, а я смеялась и радовалась, зная, что тебе в эти минуты очень хорошо.

Я с собой каждый день носила деньги, много денег, пытаясь найти хоть какой-то повод отдать их тебе.

Джабраил, я ведь знаю, и ты знаешь, что у меня никого нет, кроме тебя, и не будет никогда.

Я не смогу жить другой жизнью, Джабраил, став хуже тех, кого знала и знаю, ловя их кривые ухмылки, став для них посмешищем.. . И ты не пойдешь мне навстречу...

Ты ведь ничего не знаешь, Джабраил, ты ничего не знаешь... Тебе проще жить так, как ты живешь сейчас, представлять, что вокруг тебя настоящие мужчины, боготворить свой народ, мечтать о славе Байрона, превозносить роль своих стихов. Но я-то знаю, что это не так, далеко не так, я знаю, что, кроме денег, у людей нет другого кумира, что они почитают только того, кто их имеет, любят и чтят только денежного человека.

Ты видел, как крутятся люди вокруг денежного человека, растянув губы в угодливой улыбке, заикаясь, словно малые дети? И это притом, что они прекрасно знают, что ждать им от этого человека нечего.

Я не посмела бы рассказать тебе об этом, будь ты сейчас передо мной...

Мой Джабраил, ты ведь мой, верно же? Скажи: "Да", скажи хотя бы раз, скажи самому себе... Я никогда в жизни не забуду время, проведенное нами вместе... Я всегда, когда мне станет плохо, буду звать тебя, и тогда ты придешь ко мне во сне: "Что с тобой случилось, Глаза Косули?" - скажешь ты, чтобы помочь и успокоить меня... Ты ведь придешь, Джабраил?

Мне очень нравится называть тебя по имени, произносить Джабраил, я никому не чувствую себя так обязанной, как тебе -это ты дал мне почувствовать, что такое любовь, мой любимый, мой дорогой, мой единственный Джабраил...

Джабраил, это я отправила тебя в Ножай-Юрт, договорившись с Лолитой: мне было трудно видеть тебя здесь каждый день... Я боялась сделать тебе больно, я пыталась оградить тебя, прекрасно сознавая, что никогда не смогу высказать тебе все это в лицо, как это делаю сейчас на бумаге...

Ты ведь не расстроишься, верно, Джабраил, ты ведь выдержишь, ты никогда не опустишься до того, чтобы обидеться... Моя душа всегда будет с тобой, опутывая твою душу...

Ты не выбросишь фотографию, которую я тебе подарила, ведь не выбросишь же,

Джабраил?.. У меня очень много твоих вещей, у меня есть твои фотографии, черновики твоих стихов, помнишь, ты оставил мне их, наказав после смерти (в шутку) продать их за миллион долларов. Помнишь осенний лист, который ты мне подарил в парке... он тоже у меня, еще у меня остался купленный тобой маленький детский пистолет...

Джабраил, твой перстень у меня: я заметила, как ты его передал цветочнице. Я знала, что у тебя нет денег... Я выкупила перстень после твоего отъезда в Ножай-Юрт... Ты его оставишь у меня, Джабраил, оставишь ведь, да?.. Пока живу, я буду считать, что ты его мне сам передал в знак нашей любви, Джабраил, когда мы увидимся... Когда мы когда-нибудь увидимся, мы ведь обнимемся с тобой, как брат и сестра? Это будет позволено, к тому времени это будет позволено... Мой Джабраил, мой... мой... Мне многое хочется тебе рассказать, но я не в силах это сделать... Мне мешают слезы, ты стоишь у меня перед глазами... Ты простишь меня, простишь же... На каком языке попросить тебя сказать мне "прости"? Sorry, on all the languages of the world (7)... Хочу попросить тебя... Я очень виновата... Я перед тобой очень виновата...

Это письмо я начала грубо... чтобы тебе было легче... Потом не выдержала, распустила нюни... Все вдруг выплеснулось наружу... У меня больше нет сил, мне ведь очень трудно... Ты ведь парень... Ты настоящий мужчина... Прости... прости меня... Я не могу дальше писать... эти слова... Я ведь вижу тебя... я вижу, что с тобой происходит... как ты стоишь... как смотришь... как ты смеешься, продолжительно смеешься... Ты ведь будешь смеяться... ты ведь не расстроишься... не расстраивайся, ладно? Вот так лучше... если ты не расстроишься, если ты улыбнешься, если это тебя не заденет, если ты воспримешь это с равнодушием... Я никто... я ничего из себя не представляю, чтобы ты расстраивался... Ты ведь хороший, ты будешь стойким, ты ведь князь, ты мой повелитель, мой единственный повелитель. Твоя Малика, твой чертенок, твои Глаза Косули...

2 декабря 1986 г.".



"О чем она болтает?! - воскликнул я, вскакивая. - Она, что, собралась умирать, это что за "прости", это что за "отпущение грехов", клянусь, я швырну тебя за семь горных хребтов, негодница!"

Я еще раз прочел письмо.

Потом снова.

"Эскиев, - сказал я себе, - Эскиев, ты слышал этот разговор, эти придирки, эти насмешки!? Пусть ты останешься здесь сидеть, если ты эту девушку, вернее, эту пустышку, не заставишь плакать горькими слезами... Отец... может, отец там затеял что-то.. . может, он донимает ее упреками... Завтра же поеду туда... скажу... ну-ка, послушай меня, ты, министр... нет-нет, сначала надо увидеть Малику... потом..."

Когда, оставив свои предположения, пристальнее присмотрелся к письму, я понял, о чем речь: со мной прощались, мне давали знать, что разговор окончен.

"Нет-нет, - сказал я снова, - нет, этого не может быть и не будет до тех пор, пока я не приеду туда... Такие шутки, милая девушка, со мной не пройдут! Сначала, словно сокола, заманить меня в силки, а потом в разгаре зимы выпустить с наказом найти пропитание... Нет, девушка, ничего не выйдет у тебя из этой затеи!"

Комната стала для меня тесной, мне не хватало пространства.

Стул с грохотом упал, стол начал ходить ходуном...

- Что-то случилось? - скрипнула дверь. - Все в порядке?

- Нет, нет, ничего не случилось, - произнес я быстро, - ничего не случилось,

Седа... будь спокойна...

Ее головка исчезла из дверного проема.

"Нет!... Как... Было бы это днем, а не ночью... Ни одной машины... Даже трактора не

будет... Хотя бы до райцентра... Если пешком... Эх, Эскиев, какая неразбериха...

Какая большая неразбериха..."

В соседней комнате шептались: старуха о чем-то говорила, Седа ее убеждала, что это не так.

Через час, а может, через два я еще раз прочел письмо, не торопясь, как раньше, исследуя каждое слово, каждый знак препинания.

Вспомнил подаренную мне фотографию: "Ты не выбросишь ее... Ты мне ее покажешь, когда мы с тобой когда-нибудь встретимся?"

"Когда-нибудь встретимся, когда-нибудь..."

Я оставался на стуле. Было ощущение, что я могу видеть, я могу слышать, но плоти моей не было... Как будто никогда и не было. Я не ощущал своей плоти... Потом я увидел свое сердце, оно билось, как у барсука, попавшего в капкан. Оно оглушительно билось, оно словно дышало прерывисто, останавливалось и снова терзало мне грудь.

Потом начинали пульсировать мозги, было больно, словно их кто-то безжалостный зажал в кулаке и стискивал, стискивал...

Вены на висках пульсировали, словно клубок змей, каждое их движение отдавалось в голове нестерпимой болью.

"Нет-нет, - сказал я, - нет, нет!" - видимо, я произнес это. слишком громко: дверь снова скрипнула.

- Что, Джабраил, что... с тобой?..

- Очень... очень болит голова... попроси у бабушки таблетку...

Их было несколько, этих таблеток - красная, синяя, белая...

Я все выпил.

Остановилась рядом, бросила взгляд на мой стол сзади, из-за моей спины. На столе была фотография девушки, здесь же лежало письмо, написанное девушкой с фото.

- Вот так вот, - сказал я, - такова она, эта жизнь, Седа. Се la vie (8).

Девушка заметалась, как порыв ветра, словно дикий олененок, опрометью выскочила за дверь.

Мои веки отяжелели, под ними зашевелились обрывки снов: день сменяла ночь, потом виделась весна... потом бескрайнее поле...

Ночь была длинная, как сама жизнь, и рассвет не наступал. Помню, как, опрокидываясь на кровать, разорвал фотографию.

Как я дрался, как я со всеми дрался, я бежал вместе с Мали-кой, а за нами бежали собаки.

"Джабраил, Джабраил!" - звал кто-то. Я давно слышал этот зов.

- А? - проснулся я. Кто-то укрыл меня одеялом, не моим, а каким-то другим, и лампу кто-то потушил.

- Джабраил! - услышал я слабый голос старушки.

- Сейчас подойду, - крикнул я.

Фотография лежала на столе, ее куски аккуратно были сложены, тут же находилось и письмо - кто-то аккуратно распрямил его и положил на стол рядом с фотографией.

- Ты не пошел на работу? - спросила старушка из соседней комнаты.

- Сейчас пойду, - ответил я, - умоюсь сначала...

Я снова увидел письмо, услышал голос, увидел очертания лица... Это наваждение не покидало меня.

- Время довольно позднее... Я сходила на кладбище, потом зашла к дочери, совершила обеденный намаз...

- Как обеденный намаз?

- Сейчас послеобеденное время... время захода солнца, дни совсем короткие - только ишаку воды напиться...

Я кинулся собирать сумку, потом быстро выскочил из дома.

Бросился в сторону школы.

Детей из моего класса не было видно.

Aby Imran
14.09.2011, 13:45
- Парень, ты где пропал?! - закричал директор. - Дети с самого утра... дважды уже к тебе приходили... они лошадь приготовили, чтобы отправиться в лес...

- Я ухожу.... У меня нет времени...

- Куда ты уходишь? Что это за разговоры...

- Вот такой вот разговор...

- В середине учебного года... я два года провел без учителя...

- Даже если десять лет не было...

- Да пусть я буду проклят, если позволю тебе уйти, сначала поеду в район...

- Я уезжаю, и меня никто не остановит!

- Я прошу тебя, Джабраил, не говори так...

- И тем не менее это так...

- Отпуск... я дам тебе отпуск, больничный... на один месяц... на два...

- Не нужен мне никакой отпуск...

- О чем ты говоришь, ты в своем уме?..

- Очень даже в своем...

- Клянусь могилой отца, я в министерстве... попрошу лишить тебя диплома...

- Оставь этот диплом себе!

- Я в просвещение... в Москву... ты же меня подводишь, и детей, и ме...

- Я никого не подвожу, прощай...

- Во имя моей жизни, Джабраил!

- Остопируллах, не надо клятв... Пусть в чреве того, кто желает твоей смерти, ежиха разродится, - я захлопнул за собой дверь.

Увидел Зулай, математичку:

- Зулай Саидовна, я должен уехать... отсюда, моим детям: Альви, Мусе, Лече, Кулсам,

Хеде не ставь тройки, они...

- Ты почему... что-то случилось...

- Нет, ничего... работу, я нашел работу...

- Какой ты счастливый! Ты можешь вырваться из этой глуши...

- Вы поняли меня? Им тройки не...

- Между прочим, твоя Кулсам мне сегодня нагрубила...

Целый день во дворе. Я прошу ее зайти в класс, а она мне: "Я жду Джабраила".

- Она хорошая девочка, Зулай Саидовна...

- Конечно, хорошая девочка! Молодой преподаватель, и глазки открылись...

- Не надо... так... она же еще ребенок ...

- Ладно, ладно! Хорошо, но только из-за уважения...

На улице шел снег. Трудно было понять, день это или уже вечер...

Мне было все равно, день сейчас или ночь, главное - уехать отсюда

- Как ты можешь уехать, может, дома что-то... сообщение...

- Ничего не случилось, бабушка, кроме того, что мысли мои одичали, - ответил я, улыбнувшись или попытавшись улыбнуться.

- Сейчас вечер... машины не... и автобус, если нет людей...

- Найду что-нибудь, бабушка, не беспокойся...

Я принялся собирать вещи. Их было много, столь много, что значительную часть пришлось оставить.

Я отложил две рубашки, томик Лермонтова и поэму оставил, поэму, которая называлась

"Дикое сердце".

Обнял бабушку, протянул ей сторублевую бумажку.

- Подожди, подожди... Дай мне взять ведро... Я поставлю ведро с водой...

Присядь-ка.

Я сел.

Старушка что-то бормотала себе под нос, шевеля пальцами.

- Ну вот, отправляйся теперь, пусть с тобой будут Всевышний, Его пророк и ангелы, - произнесла старушка, останавливаясь в стороне.

Когда я, еще раз обняв ее, вышел на дорогу, уже темнело.

Шел снег, его и так было много.

Я быстро миновал село, оставив его далеко внизу.

Село располагалось таким образом, что его можно было охватить взглядом там, внизу.

Дорога поднималась от села.

И автобусная остановка была там же.

На остановке было безлюдно, можно с уверенностью предположить, что в скором времени никого и не будет.

Сама остановка состояла из четырех бревен, нескольких досок и покрыта несколькими кусками шифера. Одна из досок была скособочена и держалась на одном, среднем гвозде. Здесь же, на бревне, из круглого ржавого ободка торчала лампочка, со скрипом раскачиваясь в такт порывам ветра.

Шел снег. Снег валил крупными хлопьями. Снег блестел и искрился. Он словно играл с лампочкой или со светом от лампочки, ему в этом помогали порывы ветра.

Я часто-часто поднимался на пригорок, чтобы глянуть в сторону села в надежде увидеть там машину.

Машины не было, я видел село, которое сейчас выглядело необычно округлым. В окнах домов застыл желтый свет.

Я увидел дом, в котором жил, потом... потом Седу... "и Седу я больше не увижу... куда же она... может, убежала... ведь она всегда убегала, когда было тяжело... когда ей становилось обидно... Почему ей... почему ей тяжело?.."

Я снова спускался к остановке, чтобы присматривать за дорогой.

От моих хождений оставались следы, словно здесь ходили всем селом... С Маликой...

Как с ней... Ох, чертенок...

Ни одной машины не было видно, не было ни автобуса, даже трактора не было.

Было пять часов, потом - шесть.

Когда пошел седьмой час, мне в голову пришла мысль двинуться в путь пешком, пройти

двадцать километров пути.

Если идти хорошим шагом, я смогу пройти этот путь за пять часов или за шесть, таким образом, можно до полуночи дойти до Ножай-Юрта - он недалеко... А там можно взять такси, попросить кого-нибудь...

Я подвернул брючины, поднял воротник, и когда повернулся, чтобы в последний раз бросить взгляд в сторону села, обратил внимание на луч света, блуждающий, словно посох слепого, по дороге.

Сердце мое учащенно забилось, словно я оказался рядом с Маликой.

Дыхание теснило грудь.

Воздуха не хватало.

Автобус сделал круг, притормозил, чтобы отправиться дальше, вниз.

Внутри никого не было видно - одна темнота. Я направился к автобусу, приблизился к двери. Они открылись, прошло некоторое время, я никого не видел, потом на ступеньке автобуса вдруг появилась Седа.

- Седа, ты... ты как... Я уезжаю... до свидания... больше не...

Она медленно сошла со ступенек автобуса, не сводя с меня глаз, глядя мне прямо в лицо.

Когда я, отвернувшись, сделал шаг в сторону автобуса:

- Она вышла замуж... - мне в спину, прямо мне в спину чем-то острым и холодным, пронзив мое сердце и легкие, перехватив дыхание, очень холодным... холодным, как лед...

- Как... замуж... за кого... замуж... - повернувшись, застыв на месте, с помутневшим зрением, ослепнув...

Потом просигналил автобус, раз, два раза, третий раз, словно всю жизнь сигналил...

- За Руслана... Уже пять дней...

- Как... как за него... когда... как пять дней... за меня...

Посмотрела - с ухмылкой, с гордыней, с обидой - с потайной, спрятанной далеко в сердце. Она взглянула исподлобья, как бы издеваясь, веки полуопущены, зубы слегка видны, рот приоткрыт.

- Парень, ты едешь или нет?! - двери громко захлопнулись.

Автобус уехал, подняв за собой снежную пыль.

Девушка посмотрела на меня, потом отвернулась, медленно отвернулась.

Я увидел спину, волосы, чье-то движение, ускользающее, уходящее движение...

Я и себя увидел стоящим, наблюдающим, наблюдающим за уходящим человеком...

Со скрипом болталась на столбе лампочка в ржавом ободке, летели снежинки, словно мотыльки, падая, кружась, сплетаясь в нескончаемый рой.

Она остановилась вдалеке, не поворачиваясь ко мне, словно прислушиваясь к шороху, словно присматриваясь к этому шороху.

Повернулась одними плечами, наклонив голову.

Потом развернулась вся, прямо ко мне, всем телом.

Стояла тихо, глядя на меня.

Я тоже взглянул на нее.

Падали белые снежинки.

И свет лампы был белым...

Вся земля была белой вместе с моей душой, вместе с моими мыслями.

Время остановилось, оборвалось течение времени; снежинки застыли, словно застывший в воздухе образ.

Через год, через годы, через пять лет, семнадцать лет снег так же кружил, мелькая, словно мотыльки.

Девушка медленно пошла вниз, ко мне, в мою сторону, не сводя с меня глаз, глядя прямо в глаза, наблюдая за моим взглядом.

Через сотни дней, через сотни, тысячи лет настигла бесконечность, неся с собой глаза, полные слез, обжигая взглядом, с пульсирующей белой веной на шее, с белым дыханием, белым изнутри.

Подошла, остановилась, робея.

Слезам было тесно, они, падая, таяли.

Прикусила губу, нижнюю губу, белыми зубами алую губу.

- Пойдем... пойдем отсюда... - протянула издалека руку, левую руку, к моей руке, к моей сумке, которую я держал в руках.

Схватила ручку сумки. Отвернулась, держа в руках сумку.

Сделала шаг, затем другой, пять-шесть шагов, потом еще несколько.

Увидел следы, удалявшиеся следы, рыжие волосы на спине, на них белые мотыльки, взмахивающие белыми крыльями.

Я ступал на ее следы, двигаясь с ней след в след - это были одни следы двух людей или одна тоска двух сердец.

- Иди помедленней... - мой шепот, мое дыхание, моя мольба.

- Как еще... как еще медленней... - посмотрела в мою сторону долгим взглядом, словно переворачивая Вселенную, из далекого далека, из глубины своего сердца, из глубины своих лет...

Я увидел ее лицо, ее глаза, увидел снежинки, запутавшиеся в ее ресницах, словно невзначай приподнятую губу, словно у ребенка, улыбающегося во сне... Потом слеза, одна слезинка, из таких бездонных глаз, такая горячая, счастливая слеза... А там, внизу, под снегом, лежит белое село, в окнах застыл желтый свет, гавканье собак, тишина... Снова-ночь, серебряная ночь, готовая взорваться, глухая тишина, и девушка, чья-то дочь, рядом, стоит совсем рядом, ее прерывистое дыхание, от которого тает мерзлота, просачиваются воды, из земли появляются побеги, появляются лепестки трав, цветы, яркое весеннее цветение...

- Я... я тебя... - промолвила, потом вскрик, безудержное рыдание... - Я тебя... я тебя люблю... только для себя одной... для себя только... - присела, согнулась, надломилась там, где стояла...

Эх, жизнь, жизнь! Чего только от тебя не ждешь! Сколько в тебе неожиданного! Вот и теперь чуть не утаила от меня и эту ночь, и слезы эти, и эти снежинки, и следы на снегу... Вернуть бы на миг, на один только миг, всего на миг, чтобы раз увидеть, увидеть раз, чтобы один раз прокричать, забыться, чтобы оставить и эту жизнь, чтобы еще раз с ней... Какая тяжелая ночь, какая тяжелая... Мои годы... твои слезы... снова голос, какие-то голоса: "Sorry on all the languages of the world..." - почему, почему мне... этой ночью: "Я... я тебя... я тебя люблю... только для себя одной... для себя только..." - этой ночью... именно этой ночью... этой серебряной ночью?!

Р.S.

- Я тогда, когда увидела тебя, я тогда умирала, не смея ничего тебе сказать... до утра, ночью... помнишь, как...

- Помню, ягненок, помню, я все помню, я помню твою зеленую кофту, твои волосы колечками, твой белый зуб с отломанным краешком, левое крыло твоего носа, на который упала черная... родинка... эта родинка... где она?...

- Я ее удалила! Все поняли бы, что ты пишешь о нас с тобой.. . Я хочу, чтобы ты был только моим, я не хочу ни с кем тебя делить...

- Какая ты жадная...

-Я такая!

- Дакъа дижа хьан (9).

- Пусть так! Тогда с тобой не будет твоего ягненочка...

Эх, какая же это была ночь. Безвременье какое-то! Огонь, устремившийся из ада, и реально увиденный рай одновременно... Как хотелось бы, чтобы вернулась, хотя бы на миг вернулась, чтобы на короткий миг окинуть взглядом... Эх, куда же сгинул этот миг, и твои слезы, и ясная ночь, и моя душа... "Прости меня, прости..." Эх, не надо, не вороши... что прошло - сгинуло...

Быть готовым к лишениям -
Это тоже дар свыше.
"Доброго пути тебе!" - сказав,
Сумел проводить уходящее?

Да, это так... Может быть, именно так... Оставь это таким, оставь таким...



Подстрочный перевод Т. Чагаевой, литературная обработка М. Эльдиева

1 Из стихотворения Л. Абдулаева.
2 Хьенех - кое-кто, некто.
3 Из стихотворения Л. Абдулаева.
4 Из стихотворения Мусы Ахмадова.
5 Ламаро - горные чеченцы.
6 Къонах - достойный мужчина.
7 Sorry on all the languages of the world (англ.) - Прости на всех языках мира.
8 Такова жизнь! (фр.)
9 Непереводимая идиома, выражающая ласку.

Dodam
14.09.2011, 13:48
АМИН шу доь1аншн!)

вроде бы Додоамс чаккхе еше в прошлом году чукхоьссан ма яр х1окх теми чохь, или мне память изменяет? или ето было на другом форуме, не помню точно)

Дела реза хуьлийла хьуна, доттаг1..)
То было на другом форуме) кху чу-м со яла а ца лора..
дукха хан яц 1емина къайлаха чуян..))

Dodam
14.09.2011, 15:59
Тишъелла кетар

Шийла-м ю вайна. Кху шарахь-м хьалхе а ма шелло. КIира ду-кх хIара догIа оьху. Аьхке йовха-м лаьттира. Массо а хIума дакъаделла дIадели. Зенаш ду-кх, зенаш, пачхьалкхана а, нахана а.
Чу ца йогIу те йоккха стаг, мац а ма велла со-м. ХIей-й! Стенга яхара хьо, тахана хIума юий кху чохь! Со холбата хиъна а вацара… ДIахезар дац… Йоца йина хилла-кх хьо кетар а, хьала а, охьа а ца кхочуш. Кетар… «Хьайна тIеюха цхьа кетар эцахь, доцу де а ца эгош».
Нийсса лоьра. Дера лоьра.
«Сол дика къонах хила а ца гIерташ».
ХIаъ. Дика къонах. Адамаш бен-бен хуьлуш хилла-кх. ХIаъ. ТIаьхьа ду. Кхин тIаьхьа а дац. Кху ойланна тIеван а, адамаш довза а оьшура дуьнентIе вала. Ца ваьллехь а дацара хIумма а. ХIун до адамаш девзина а, кхана-лама дIаваха везаш хилча. Ца воьдуш хилча хIун дан воллура хьо! Iовдал яI, Iовдал!
Стаг хIума лоруш хила везаш хилера. Ша дIадеш дерг а, шена схьадийриг а гуш, тIаьххьара хеча дIа а ца луш нахана. Ахьа-м ца лерира. Тергал а ца дира. Хьуна ца моьттура иштта. Хьан бехк а бацара. Хьо иштта ваьлла хиллера-кх дуьненчу. Хьан тIаккха дан хIумма а ма дацара. Орамаш хийца йиш ма яц. ЭхI! МостагIий ма атта хуьлуш хилла-кх. Хьоьгара шена оьшург воьлуш дIа а ийдеш, къайллах ларвеш хилла хьо, гор маца воьду те бохуш. Шен хIуманна да хIотта везаш хилла-кх кху доцчу дуьненчохь. Бакъ хьанна хетара. Бакъ-м хилла.
Вежарий а, кIентий а, улеш1 а бара цхьана хенахь. ХIинца цхьа а вац. Хьуна хIетте а цхьалха ца хетара хьуо. ДоттагIий бара хьан. ДоттагIий! Иштта атта хуьлу моьттура хьуна доттагIий, Iовдал! Хьуна хIун моьттура, ткъа хьуна хIун хили хIинца! Лелла хиллера хьоьца а, хьо гал мичхьа волу хьоьжуш, хьуна гIортор ю а моьттуш. Хиллера те. ХIинца Iилла хьайна, тишъеллачу кетарх а хьерчаш!
Ахь хIун динера Малакна? Цуьнан да велча, бен етт-м беллера ахь цунна. Кхано, шераш девлча, цо схьакховдийча, аьттан мах схьа а ца ийцира: «ДIавалахь, деллахь, Малак, дошдоцурш, шинарш юьйцу ахь, дIаелча а, схьаелча а!» – элира ахь. «Дала сагIа бойла, Муртаз, хьан етт, дIаоьцу болчуьнгара беха безаш хиллера-кх ас», – элира цо хьоьга хIетахь. Ахь тергал а ца бира и етт а, я и ахча а. Ахь бахамаш ца бира хьайна. Ахь юьхьарлаьцнарг сискал ялар дара. Хьайн сискал хьайна ца юура ахь. Хьо волчуьра нах ца хедара цкъа а. Юьртахой мел лелийра ахь, хьеший санна, церан таро а, хIума а хиллалц. ВогIург а, воьдург а хьо волчу кхочура. Хьо цIахь ца хилча а, хьеший хуьлура хьан хIусамехь. Бикатус, уьстагI а боьй, коьрт-коьрта нах схьа а балабой, гIуллакх дора церан.
Цкъа хьо цIа кхаьчча, геннара веъна кхо хьаша вара хьо волчу чохь. Царна оьш-оьшу виъ-пхиъ стаг а валийнера Бикатус. Маршалла а хаьттина, цхьацца бегаш а беш, чай молуш шу Iаш, Ахьмад вистхилира, хьешех цхьаъ:
– Тхо даьхкина схьакхечира, хьенех, кху юьрта. Эвлаюккъе охьадиссира тхо. ХIа-хIа, хIинца хьаьнга гIо вай аьлла, вовшех дагадевлча, цаьрга а, вукхаьрга а элира хIокхара. ХIан-хIа, элира ас, вай Муртаз волчу даха деза аьлла. Муртаз цIахь хир вац, сацийра хIокхара. Муртаз цIахь ца хилахь, Бикату хир ю цIахь, элира ас. Бикату ца хилахь, церан бераш хир ду аьлла. Иштта кхуза даьхкира тхо, Муртаз. Харцахьа даьхкина а ца хиллера.
– Со къонах волушший, я хIара зуда – зуда хеташший-м ца дуьйцура ахь иза, – элира ас, – дIадуьйцу-кх иштта, тIараш а тоьхна, со хелхаваккха гIерташ, – аьлла. Элира, юьртахошна хала ца хетийта, шаьш зударийн а, берийн а меха ца ларарна.
Ткъа хIинца къанвели хьо, улеш а дIабевлла. Ши кIант а кхелхи. ДIадели хьоьгара дерриг а, хила а ца хилча санна. Нахах – нах хили хIинца. ХIаъ, цу межарган меха воцчух а къонах хили.
Кхаа хьеше тIекIел буьйса а яккхийтаза вара Iали. ХIинца сурам-куй а тиллина, гайх куьг а хьоькхуш, со-ас бохуш, къамелаш а деш лела, нахана тIехула а хьоьжуш. Хаза дIаган дегIан кеп а ю, тIеюьйхина хIума а ю, багара ондда къамелаш а оьху. Кхин хIун оьшу хIинца? ХIумма а.
Шен зуда, ца ешаш, яда гIерташ лелачу хенахь хьо волчу веара Iали. Шен ден цIа яхна йолуш, Iуспин Абраилца ирахь а Iийна еъна, хIинца ас хьо витале йита со бохуш, хьийзаво-кх со цо аьлла, зуда санна вилхира хьуна Iали. Зуда ма йита, элира ахь, Абраилна тIера хеча яккха аьлла. Яккхалур яц шега, элира Iалис. ТIаккха хьо вахара цуьнца, аьшшимма дов цIа а деара. Зудчо кхин кураллаш а ца йира Iалина. ХIетахь хьоьца вара Iали а, Малак а, кхиберш а. ГIело хилларг а, дов нисдан дезарг а, ког шершинарг а хьо волчу вогIура. Хьо массарна а хьалхаваьлла лийлира. Юха шаьш массо а дIанисвелча, шайн таронаш а хилча, салам а курра, геннара кхуссура хьоьга. «Стенна хьалатеIа хьо, – бохура церан хьажаро, – хьо верг ву-кх со а, хIинца хьол лакхара а ву». Бохура, массара а бохура изза. Хьо царна ца везара, шаьш хьуна къинхетамца дезна дела, шаьш девза дела.
Цкъа, божал чуьра а баьккхина, дин бигира хьан. Дика дин бара, йоргIа а болуш, буора дин. Шо даьлча карийра хьуна хьайн дин, хIиришкахь. Дин-м цIа берзийра ахь. Чуьра дин бигарна, пхеа аьттан мах а баьккхира. Юха чуьрчол2 динарг лехча, Iуспа хиллера. Маржа Iуспа яI, хьан мила вийнера те ас? Ма доккха хIума дина хиллера-кх ас хьуна! Хьо лаьцна волуш, хьуна йилхина бIарз а елла, хьан зудчо тергал а ца еш, тIехула мезий хьала а оьхуш, елла йолу хьан нана дIа-м йоьллира ас, цу сайн йоцчу таронца. Юха хьан зуда, йоI охьа а кхоьссина, шен ден цIа а яхна, синкъерамашка а оьхуш, нахе дог а дохуш, лела яьлча, сайца кхиэле лелаш волу Абубакар а эцна, хьан стундена дуй биира Къуръанах. Биира, хьох хиндерг хаъалц зуда маре йодахь, айса дуьтур цахилар хоуьйтуш.
Иза маре а ца яхара. Хьо цIа а веара. Ахь соьца мостагIалла лецира цул тIаьхьа, хьайн дай-ваший ас вийча санна. Хьан зудчух эвлаяъ хилира. Хьох къонах а хилира. Хилира, неIар тIе а веъна, соьца дов хьедалла, айхьа зудчух кхолла йолийначу цIарах бакъо ло аьлла.
Соьгара хIун бакъо езара хьуна, ва Iуспа? Хьайн нана дIайолларна бакъо езара хьуна соьгара? Я хьайн зуда, жеро ю ша бохуш, ярт-ярташка синкъерамашка а хуьйшуш, тIехьийзош нах а болуш, кIужалш а хьийзийна хелха шершарна бакъо езара хьуна соьгара! Я хьо иза юххе а яьккхина – лаьцначуьра цIа веъначул тIаьхьа, – говрийн базара лелаш: «Маржа, Нурседа яI, ма аьхна хуьлур-кх ахь букъ тIехула хьаькхна куьг», – Зубайран Висхас аларна езара хьуна соьгара бакъо! ХIун бакъо езара хьуна соьгара, ва Iуспа? Кеста вала, Iуспа, хьо, ас сайна хIун де баьхнера шуьга? Ас нахе шайна тIе пIелгаш ма хьежадайта баьхнера-кх шуьга. Вай дохкучу меттехь цадезачарна борз йоллу моттийтахьара баьхнера-кх ас шуьга. Баьхнера, хьенехагIар къонахий бу, комаьршо а, хьаша-да а церан ву, церан дош меттахь а ду алийтахьара вайна.
Со харц лийна хиллера шуьга массаьрга а. Хиллера, со бакъ ву а моьттуш.
Шу хIумма а шайн доцчу хенахь сан дара. Со шун воккхох вара хIетахь. ХIинца нехан хили шу. Хьалха со волчу догIура шун некъаш. ХIинца кхечухьа ду. Сискало дузийра шу. ЦIеххьана дузийра. Со а, шаьш а мел цадезарийн улеш а хилла, дIахIиттийра. Iуьйранна аьлча – Iуьйранна, сарахь аьлча – сарахь, дIааьллачу хенахь кийча дара шу, шайн хIумма а доцчу хенахь. Ткъа хIума хилча – цкъа а. Ас хIун динера шуна! Ас шуна массарна а сискал еллера-кх. Массеран а хьаша тIераваьккхина шуна, сайна, вайн тайпанна. Со цундела ца вийзира шуна, и сискал бахьна долуш. Шуна дезаш ца хиллера со волчу стаг вогIуш, соьга маршалла доуьйтуш, со хоттуш. Вайн хIун толам бара, вовшашца къийса?
_______________

ЭйтI, цIе йожа хьо белхан делаI, тIехъеа хьуна чайник а! Сан-м бехк, Къуръанор, бац, чуйола-кхи шен хеннахь… Iаждарбуц карор ярий те хIинца! ХIара буц ца хиллехь, со-м велла хир вара. Ванах, кхаллар ма дац кху чохь! ХIей, хIей-й, чуян кхетахьа цкъа, чуян! ОстопируллахI, хьо йочана, чан а, берзан а дог Iаббал оьху хьо догIа хIинца-м! Дера оьху-кх. Йочанаш йолуш, болх сецна шайн аьлла, яздина ца бохура Малакан доьзало кехат? Цу агIор а еций шийла! Малак…
_______________

Dodam
14.09.2011, 16:02
Малака нахана юккъехь (ткъе диъ шо даьлча) шовзткъе итт туьма кхоьссира суна: «ХIахI, Муртаз, цу хенахь итт туьма бен бацара хьуна аьттан мах, хIара шовзткъе итт туьма ду хьуна!» – аьлла. Со шега вистхила воьлча: «Муртаз, сол дика къонах хила а ца гIерташ, хьайна тIеюха цхьа кетар эцахь! Иза тоьла хьуна, хьайн доцу де эгочул», – элира. Ас маца йинера Малакца яхь? Со маца гIиртинера Малакал тола? Ткъа Малакан мел велларг ас вийна хиллера. Со везаш ца хиллера Малакна, ас шена белла етт бахьна долуш.
Михаласке тезета дахна долуш, буьйса яккхийта вайга кхузахь, хIокху хьенехан вай доцурш кхин гергара нах а бац, ас аьлча:
«Нехан шайн цIахь бахамаш а, гIуллакхаш а ду, Муртаз. Хьо эцца котамашна цхьа буй хьаьжкIаш а тесна, шина уьстагIна дуьхьал зIар хIоттийчхьана ваьлла», – элира соьга Iалис.
Iали нийсса лоьра, сан бан а бацара бахамаш, я хила а ца хиллера цкъа а. Ас бахамаш ца бинера. Сан ахчанан банканаш яцара лаьттах йоьхкина. Ас доьзална а, лулахошна а буй ца къийлинера. Сан дерг - массеран а дара. Иза шуна а хаьара. Цунах дара шуна со ца везар а. Шун де дацара, Iали, хьешана уьстагI бен, болх-некъ а битина, цуьнан гIуллакхе хьажа. Со иза лело гIерта дела, аш соьца къайллах чIир лелийра. Со шун Iу ма вара, шуна хиънехь, шун белхало, мах бала а ца безаш.
«Муртаз, Муртаз бохуш, цунах цхьа Муртаз а вина! – аьллера Идриса. – Котаман кIорнеш дагардеш лелачу цунах», – аьлла. Идрис а бакълоьра. Ас дагар а динера котаман кIорнеш. Дагар а до хIинца а. Суна котамаш оьшура. Цара а ма воккху цкъацкъа хьешан бехках.
ВоI воцуш йолу хьан йиша, Макка, меттахь йисча, Идрис, хьан зудчо лела а ца еш, шен йоIа дIайигира, невцан хIусаме. Хьо а, я хьан кIентий а балхара цIа ца баьхкира иза кхелхича. Макка шен невцо дIайоьллира, бархI бер а кхобуш, колхозан бежехь воллучу. Хьайн стунана елча ма веара хьо цIа, кхуьй а кIант а валош. Ахь сту а бигира цига, загIанна. Йишел гергара яра те иза, ва Идрис! Йиша елча бийна хилла белара ахь сту. Стунана елча-м уьстагI а мегар бара хьуна, нахала ца вала.
Сох Муртаз олуш ма ца дезнера хьуна. Хьайх Идрис хIунда ца алийтира ахь? ХIа? Цунна вара со бехке? Э-э, Идрис яI, Идрис, дошдоцурш ду хьуна дерриш а!
Барзо Iуьнера уьстагI бехна хиллера. Iуьно ша вац кхеран да, ша йолах жа дажош ву аьллера. ГIой, жан дега хаттахь, суна уьстагI бала мегар ду я дац, хьо юхаваллац со жага хьожур ю хьуна, аьлла барзо. Вай, хьох жа муха тешадо ша, борз яц хьо, Iуьно аьлча: «Хьекъал доцчу нехан йоккхох хуьлда шех, хьо юьхьIаьржа хIоттон велахь», – аьлла бохура барзо.
Барзо бийцинчу нехан воккхох хилла хиллера-кх со. Хьанна хаьара! Мила тешара, бен етт белча, батта пах ца белла бохучух. ХIума шеца Iоттадала дезаш хиллера-кх довза. ХIаъ, хиллера.
И хьенех ву-кх хьуна вон болх бан гIерташ, шега аьлча: «ХIан-хIа, – аьлла бохура цхьана дикчу къонахчо, – ас цхьа а дика ца дина цунна, ахь дика динчо бен вон болх бан йиш яц хьуна», – аьлла.
Цу дешнех а мила тешара! Мила тешара, гергарчу наха хьан новкъа оьрнаш доху бохучух! «Хьан хьайн стагал цкъацкъа хийра накъост тоьла хьуна», – олура тхан дас. Суна чIогIа тамашийна хетара иза а. Бакълийна-м хиллера. Гина хиллера цунна. Со хIетахь Iа ганза Iахар ма бара, Iаьвла Iахар, сийначу баца тIе схьа а бина, ненан шура а юуш, лелаш. Iа тIедаза дара хIетахь. Суна хIинцца ги Iа. Дукха тIаьхьа, дан а дац моьттучу хенахь.
Шен чуьрчо юхкуш хилла-кх стеган чоь. Чоьхь-чоьхьара верг мостагI хилча хеда-кх тIемаш а. Арахьарчунна цагург ма го цунна. Цунна хаьа, хьо маца воьлху, маца воьлу, хьан гIийла меже муьлха ю. Юха цо иза арадоккху. Хьан цхьа а хIума къайла ца дуьсу тIаккха.
И хьенех я минех къонах ву ала а доьналла оьшуш зама хилла-кх хьо! Ма иштта ца моьттинера суна. Суна-м стаг адамашна ваца веза моьттинера. Шайна бол боцуш вацар дезаш ца хилла-кх нахана, нагахь шайга изза далург ца хилча, я цу хIуманна хьан дика мах хадош хилча кхечо. Айхьа лелориг хьуна хIун ду хууш хилча, дезаш ца хилла. Кхетам а боцуш хила везаш хилла, тIараш тоьх-тоьхначарна хелха а вуьйлуш. Дош ца хилла хьуна, дош, ас лелийнарг а. Массо а сайх кхетар воцийла-м хаьара суна. Хаьара, мел йоккхачу шахьарехь а шиъ я кхоъ бен ца хуьлийла вон-дикий девзаш волу стаг. Массаьрца а яхь хила ца оьшийла а хаьара. И шиъ я кхоъ мукъа а сайх кхетар ву-кх, моьттинера.
Яхь лело, ойланца тIетовжа, Iалашонна хIотто стаг воцуш хуьлуш хилла-кх ярташ я дийнна къам, тIаьхьенах наьрт а ца волуш.
ХIун дер цунна! Хьуо Дала ма кхоллара лела веза-кх кху дуьненчухула. ХIораннан а шен-шен ма ду сибат. Хьайна делларг лелон деза-кх. Мел лиъча а, охьа ца кхоссало иза-м.
Нах беха, гIутакхаш санна, бахамаш а бина, соьмана тIе кепек а юьллуш, шен доьзална тоъал бен пхьор а ца кечдеш.
Иза а диссал охьа а ца хIоттош стоьла тIе, тIадам тIадамца буьстиний бен. Ткъа со, массарах а дай-ваший вина, массарна а велавелла, галин бертиг дIа а ца йоьхкуш цкъа а! Цундела тахана Iуьллу-кх, наха тIехъеттачу, тишъеллачу кетарх а хьаьрчина, гIан карахь а долуш, набарх ваьлча санна. Кхечу дена вина хилла велара со, шен сискал шена юучу дена. ТIаккха атта хир дар-кх суна а ваха, вон хилча стагга а бан тамаша а боцуш. Дан хIума дац-кх, хьенехан минехан кIант олуш хилча. ТIаккха оцу цIерийн меха хила гIерта хьо, кхин цхьа ойла а ца еш. Хьуна шех Iалашо йина вахнарг хьан да вара, цунна шен да санна. Иза чIогIа кхийринера шен цIе наха гIайгIанца яхарна. Хьо цундела тийсавелира иштта, чекхвала гIерташ.
Хьалха наха, и хьенех эла ву аьлча, ца кхетара хьо. ХIинца-м кхийти. Церан бахаме хьожжий олуш ца хилла-кх вайнаха цхьаболчарах элий, вукхарах леш. Эла ву-кх, дош иэдеш а воцуш, тешам а болуш, комаьршой, гIиллакх, доьналлий шен дегIаца долу къонах. Шайн орамаш цIена а долуш, къонахий а кхуьуш схьабаьхкинчу доьзалх олуш хилла-кх элий. Ткъа леш? Лай ву-кх къонах мел воцург.
Маржа яI, цу къонахашца велла хилла велара со хьалха, я хIинца ваха къона велара!
Шен-шен тептар ду-кх хIора а стеган наха хIоттийна, шен-шен киртиг, лахарчунна тIера хьала лакхарчунна тIекхаччалц. Ши паспорт хуьлуш хилла-кх стеган, Iедалой, нахий делла. Iедало делларг-м эцца дIа киснахь Iуьллура, иза-м хIост дара стагана дина, цхьаъ вукхунах къасто. Наха делла паспорт хилла-кх деза, лела ца даллал деза. Хьан-хьанна а луш доцу дела хир ду-кх иза иштта хала, хьо гор-бертал а ветташ, хIетте а юха гIатта а веш хьо. Довзаза делар-кх и паспорт а, адамашна динчух кхин хама хуьлуш ца хилча.
«Да эла хилча, цIийнах лай хуьлу хьуна, – бехира хьоьга хьан дас, – шех лай а хилла, цIийнах эла хилийта веза». Хьо гIерта а гIиртира цIийнах эла ван, цу чохь даа а, мала а, вогIу-воьду хьаша а ца эшийта.
«Айхьа нахана дина дика дицделахь. Карийна кIеза санна хилалахь нахаца. Хьенехан воI ву аьлла, лакхавоккхур ву хьо, тIаккха хьайн мотт ларбелахь, хьо лоьруьйтург хьайн дай буй а хууш. Хьайн кIантана йиталахь иштта меттиг. Къонах, цхьаболчарна ваъал дукха а везаш, вукхарна вел гома а волуш хуьлу хьуна», – масане, масане дийцира хьоьга дас. Иза дара ахь схьалаьцнарг. Ткъа хIинца шеко хьерча хьан кхетамах, бакъ хиллий те ахь дIакхехьна некъ, я зудчунна ма хетта майра а, я доьзална ма луъу да а воцуш, наха хIун аьр те бохуш, дерриг терзан тIе а диллина леларна.
Хьо чекхвала мел гIирти а тIекхуьйсу хьуна хIумнаш, хьоьгара узар хазийта, хьо къарван, хьоьгара мохь балийта цкъа.
Ахь кога а вахийтина, ахь стаг а вина дIахIоттийнарг санна дуьхьал волуш-м цхьа а ца хиллера. Дуьненан хIума лаха къан а велла, улеш дIа а бевлла, хьо цхьаъ висча везаш хилла-кх хьо хьуо мел ца везначарна а. Дера хилла, гIелвелча везаш хилла, гIелвелча.
Уьш хIун гIовгIанаш ю, ванах! Цхьаъ-м ву хьуна цигахь! НеI ма етта цо.
– Чувола, хIей! Чувола, нах беха хьуна кху чохь, нах. ЭхI, хьо, букъ, Iиллича хьала а ца гIаттало…
– Ассаламу Iалайкум, къена борз! Хьо ма йоьжна, дуй!
– ВаIалайкум сала-а-м, Довт, хьо вац хIара! Деллахь вацара хьо чувита везаш, хьан юьхь-сибат дицлуш доллура-кх суна, тахана хьо гучу ца ваьллехь! Охьахаал кхузза, охьахаал цкъа. ЭхI, дела ва-кх хьо марша, хьайн хеннахь ван а хаьий хьуна-м!
– Собар дехьа цкъа, и йоккха стаг ийгIина-м ца яхна хьан, дуй! И Маьлха-Аьзни ма ца го суна.
– ДIавала, цо хIун дуьйцу! Ца яхна, Къуръанор-кх, я гIур йолуш а ма яц, кхин бIе шарахь тхойша дахахь а. Шена меггарг суна мегчхьана IаддаIа иза-м, цхьа совнаха дерш а ца хьедеш.
– ХIай-хIай, цуьрриг Iовдал йоцуш юй, дуй, вахь-хьахь-хьа. Дагаоьхий хьуна и хьайн забарш. Вайн цIера и йоккха стаг хIинца а ца кхета-кх ахь аьллачу цу дешнех. Ша Iовдал яц бохург ду иза бохуш, Iаш ю-кх, дуй.
– Цкъа охьахаал, Довт, охьахаал кхуза. Кхуза хаалахь, истанга тIе. ХIаъ, иштта, хIай-хIай!
– ДIаваьллахь. Охьахуучохь вац хьуна со. Тахана тIаьххьара хии суна вай ламарой кхоччуш Iовдал дуйла. Цу автобус чу нисвеллехь, хьуна а хуур дара…
– Дийцахь ткъа, Довт, дийцахь!
– Цу автобус чу нисвелла со тахана, кхуза вогIуш, цхьана стага аьлларг хазделла, воьлуш веа-кх хьуна со. Дош чIогIа говза олуш хилла-кх цу охьарчу наха, Муртаз. ЛадогIалахь. Дуккха а нах бу автобус чохь хевшина Iаш, кхин а схьаоьхуш а бу нах. Билет а карахь хьала тIеяьлла цхьа зуда, оцу массо а гIанте хьожуш чекх ма ели хьуна. ТIаьххьар а цхьана воккхачу стагана уллохь саца а сецна, хьо хьайн меттехь Iаш вуй, воккха стаг, билет дуй хьоьгахь, эли-кх цо.
Воккхачу стагехь билет ца хиллера.
Меллаша схьа сехьа а ваьлла, и зуда охьа а хаийтина, юха дIа тIевирзинчу воккхачу стага эли: «Делан неIалт хила-кх, зуда, хьо кхобуш Iаш волчунна, хьуна-м сан ала хIума а дац», – аьлла. ТIаккха оцу тIехьарчу гIанташкара схьакхайкхинчу цхьамма: «Делан неIалт хила-кх, къонах, хьуна, хIокху ткъе исс шарахь оцу зудчунна садетташ со схьавеъча, цхьана сохьтехь сатоха ницкъ ца кхаьчначу», – ала дезий хьуна. И ерриг а автобус, «гIо-гI-гI-гI» аьлла, елаели. И воккха стаг ша вийли чIогIа, юх-юха а воьлуш.
ТIаккха ойла йи ас, валлахI, вайн цхьаьннан зудчуьнга иза аьлла хиллехь, циггахь вала гIерташ воллур вар-кх хьуна вайх волу стаг аьлла, шен дан хIумма а доццушехь…
«ЭхI, ма дика ду-кх хьо веъна, Далла хастам бу-кх, ваха а, ван а стаг волуш. Ас йина ойланаш, хьажа хьо! Хьекъал дIадоьдуш а, схьадогIуш а хилла-кх. Хезехь стаг ца хилла ду-кх дика. Гой хьуна, веъна Довт, хаза со дага а веъна, новкъа а ваьлла, шортта схьакхаьчна… Цхьана кIирнах дIа-м гIур вац хьуна хьо, ахь хIуъу дийцахь а, дера гIур вац-кх, ша со эша а вина ца водахь-м».
Муртаз Довтан юьхь тIе а, бIаьргашка а хьоьжуш, воккха а веш, вела а воьлуш, юх-юха а: «ЭхI, марша ва-кх хьо», – олуш, лохачу гIанта, пеша хьалха охьа а хиъна, цIе а тоеш, Довтан къамелашка ладогIа кечвелира.

1981 ш.